Ashuro – shukronalik va ibodat kuni
Hijriy taqvimi bo‘yicha yilning birinchi oyi Muharram bo‘lib, hurmatli oylar sirasiga kiradi. Alloh taolo Qur’oni karimda to‘rtta oyni – Muharram, Rajab, Zulqa’da va Zulhijjani hurmatli, ya’ni urush harom qilingan oylar deb zikr qilgan.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ramazondan keyingi eng fazilatli ro‘za Allohning oyi Muharramdagi ro‘zadir” deb marhamat qilganlar (Imom Muslim rivoyati).
Muharram oyining o‘ninchi kuni Ashuro kuni deb ataladi. “Ashuro” so‘zi arabcha “ashara”, o‘n sonidan olingan bo‘lib, aynan oyning o‘ninchi kuniga ishora qiladi. Bu kun islom tarixida va undan avvalgi ummatlarda ham ulug‘ ahamiyat kasb etgan.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Madinaga hijrat qilganlarida, yahudiylarning Ashuro kuni ro‘za tutayotganini ko‘rdilar va buning sababini so‘radilar. Ular: “Bu Allohning Muso alayhissalomni va Bani Isroilni Fir’avndan qutqargan kunidir, Muso alayhissalom bu kuni shukronalik yuzasidan ro‘za tutganlar” deb javob berdilar. Shunda Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Biz Musoga ulardan ko‘ra haqliroqmiz” deb, o‘zlari ham ro‘za tutdilar va sahobalarga ham ro‘za tutishni buyurdilar (Imom Buxoriy va Muslim rivoyati).
Ashuro ro‘zasi tutishning fazilati haqida Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday dedilar: “Ashuro kuni tutiladigan ro‘za bir yillik gunohlarni kaforat qiladi deb umid qilaman” (Imom Muslim rivoyati). Bu katta fazilat bo‘lib, Allohning bandalariga ko‘rsatgan ulkan rahmatidir.
Shuningdek, ulamolar Ashuro ro‘zasini tutishda to‘rtta daraja borligini zikr etganlar. Muharramning to‘qqizinchi, o‘ninchi va o‘n birinchi kunlarida ro‘za tutish eng mukammal daraja, to‘qqizinchi va o‘ninchi kunlari ro‘za tutish ikkinchi daraja, o‘ninchi va o‘n birinchi kunlari ro‘za tutish uchinchi daraja, faqat o‘ninchi kun ro‘za tutish to‘rtinchi daraja. Nabiy sollallohu alayhi vasallam ahli kitoblarga xilof qilish maqsadida to‘qqizinchi kunni ham Ashuro ro‘zasiga qo‘shib tutishni nazarda tutganlar.
Olimlar Ashuro kunida ko‘plab tarixiy voqealar yuz berganini zikr etganlar. Jumladan, Nuh alayhissalomning kemasi Judiy tog‘ida to‘xtagan, Muso alayhissalom va Bani Isroil Fir’avn zulmidan najot topgan, Ibrohim alayhissalom olovdan omon chiqqan, Yunus alayhissalom baliq qornidan qutulgan kun sifatida tilga olinadi. Bularning ichidagi eng asosiy va ishonchlirog‘i Muso alayhissalomning Fir’avndan najot topishidir. Bu Imom Buxoriy va Imom Muslim kabi muhaddislar naql qilgan sahih hadislar bilan sobitdir.
Ashuro kunida aza tutish, yig‘lash va boshqa marosimlarni o‘tkazish shariatda asosi yo‘q amallardir. Ahli sunna val jamoa ulamolari bunday amallardan qaytarganlar. Ashuro kuni shukronalik va toat-ibodat kunidir.
Muharram oyining 10-kuni joriy yil 25 iyun kuniga to‘g‘ri kelmoqda. Mazkur Ashuro kunida mo‘minga lozim bo‘lgan eng asosiy amal ro‘za tutishdir. Ro‘zaga qodir insonlar Muharramning to‘qqizinchi va o‘ninchi kunlarini qo‘shib tutsalar mustahab bo‘ladi. Shuningdek, bu kunda ko‘p zikr aytish, Allohga istig‘for aytish, nafl namozlar o‘qish, Qur’on tilovat qilish va duo qilish ibodatning go‘zal ko‘rinishlaridir.
Ashuro kuni oila a’zolari va yaqinlarga saxiylik qilish, moddiy ta’minotini yaxshilash, ehson qilish haqida ham ba’zi rivoyatlar zikr etilgan. Olimlar bu masalada turlicha fikr bildirgan bo‘lsalar-da, yaxshilik va saxiylik islom axloqining asosiy belgisi bo‘lgani bois, oila a’zolariga moddiy jihatdan kengchilik qilish savobli amallar sarasiga kiradi.
Muharram oyi va Ashuro kuni islom ummatiga Alloh taolo tomonidan ato etilgan muborak fursatdir. Alloh taolo barchamizni Ashuro ro‘zasini ixlos bilan tutishga muyassar etsin.
Toshkent islom instituti “Qur’on ilmlari” kafedrasi
o‘qituvchisi Zafar qori Mahmudov
Shayboniylar daxmasi ziyoratgohga aylantiriladi
Samarqandning yuragi boʻlgan Registon maydoni hududidagi Shayboniyxon va uning sulolasi dafn etilgan maskan ziyoratgohga aylantiriladi.
Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarovning soʻzlariga koʻra,1960–1962-yillarda hozirgi Islom Karimov koʻchasini kengaytirish, obodonlashtirish ishlari jarayonida mazkur daxma shu hududda boʻlgan Shayboniyxon madrasasi hovlisidan Registon maydoniga – Tillakori va Sherdor madrasalari yoniga koʻchirilgan.
“Maʼlumki, mazkur hudud Amir Temur bobomiz davrida Samarqand shahrining eng muhim markazlaridan biri boʻlgan, bu hududda koʻplab madrasa va masjidlar bunyod etilgan. Jumladan, Amir Temur masjidi va uning roʻparasida Bibixonim madrasasi qad rostlagan. Keyinchalik Mirzo Ulugʻbek bobomiz tomonidan ulkan madrasa qurilgan. Balki Shayboniyxon ham ana shu ulugʻvor madrasa va masjidlarga havas qilib, ularning yonida madrasa qurgandir. Chunki, tarixiy manbalardan bilamizki, Muhammad Shayboniyxon ham ulugʻ hukmdor boʻlish bilan birga ilm-maʼrifat homiysi, ilmli inson va ijodkor sifatida Samarqandda ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga oshirgan, koʻplab masjid va madrasalar qurdirgan. Amir Temurdan keyin qudratli davlat tashkil etib, uning chegaralarini kengaytirgan, obod qilgan”, deydi Registon majmuasi rahbari.
Tarixiy manbalarda Shayboniyxon 1510-yilda Eron shohi Ismoil Safaviy bilan boʻlgan jangda halok boʻlgach, uning boshsiz tanasi Samarqandga keltirilib, Baland Sufaga dafn qilingani yozilgan.
Baland Sufa oʻz vaqtida Shayboniyxon madrasasida boʻlgan va keyinchalik (1960–1962-yillarda) oʻz holicha Registon hududiga koʻchirilgan daxmadir.
Xonqul Samarovning qoʻshimcha qilishicha, shu paytgacha Muhammad Shayboniyxon shaxsiga munosabat ortidan bu joyga ham yetarli darajada eʼtibor qaratilmagan.
Shuningdek, u oltmish yildan ortiq vaqtdan buyon ushbu hududda turgan bu ziyoratgoh haqida oddiy odamlar, hatto koʻpchilik tarixchilarda ham ma'lumot yo'qligini, bunga sabab esa hududda hech qanday koʻrgazmali vosita yoki yozuv mavjud emasligini taʼkidlaydi.
“Yillar davomida xalqimiz ongiga Bobur ijobiy, Shayboniyxon salbiy shaxs sifatida singdirildi. Aslida esa davlatchilik tariximiz, qolaversa, adabiyotimiz rivojida bu ikki buyuk bobomizning ham oʻz munosib oʻrni, hissasi bor. Zahiriddin Muhammad Boburning oʻzi ham “Boburnoma”da bu zotning nomi haqida toʻxtalib, “Shayboq”, yaʼni “kuch-qudratli” degan taʼrif bergan. Shayboniyxon va shayboniylar tomonidan Samarqandda, umuman, ushbu mintaqada katta bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgani haqida tarixiy manbalarda koʻplab maʼlumotlar uchraydi. Masalan, Shayboniyxon bir necha bosqichli oʻqitish tizimi joriy etib, barcha ilmlardan xabardor boʻlish uchun bola 26-yil taʼlim olishi kerak, deb hisoblagan. Ikki yillik maktab taʼlimidan soʻng har biri 8-yildan iborat uch bosqichli madrasa taʼlimini olish zarur boʻlgan”, deya maʼlumot beradi Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarov.
Maʼlumot uchun, Shayboniyxon kuchli sarkarda, hukmdor boʻlish bilan birga ijodkor sifatida nafis gʻazal va ruboiylar, dostonlar yozgan. Jumladan, “Bahr-ul xudo” nomli dostoni va oʻgʻli valiahd Temur sultonga atalgan pand-nasihatlardan iborat kitobi mavjudligi qayd etiladi.
Tarixiy manbalarda keltirilishicha, u bobosi Abulxayrxon vafotidan keyin parokanda boʻlib ketgan qabilalarni birlashtirib, koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qayta tiklagan. Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni egallab, qudratli davlat barpo qilgan. Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz – Samarqand qoʻl ostida birlashtirgan.
O'zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati