Zamon va makondan yuksak Zot
Quyosh botadi...
Gullar so‘ladi...
Bahorning oxiri kuz bilan tugaydi.
Sog‘liq xastalikka yuz tutadi.
Hayot o‘lim bilan nihoyalanadi.
Imperiyalar gullab-yashnaydi va zavol topadi.
Qit’alarni okean yutib yuboradi.
Yulduzlar koinot bag‘rida portlab, g‘oyib bo‘ladi.
Bizni o‘rab turgan bu hodisalar olami — aldamchi va makkor dunyodir. U yolg‘onlardek tuslanib, yo‘qlik va fano sari harakatlanadi... Go‘yoki suv ustiga chizilgan rasm yoki shamollar uchirib ketuvchi qumdagi naqsh kabidir.
Alloh esa bu olamdan emas... Balki U bu olamdan Mutaol (oliy va yuksak)dir... Allohning xastalanishi, qarishi yoki o‘lishi aslo mumkin emas. Uni boshqa narsalar kabi bir xomxayol yoki botil deb tasavvur qilish ham to‘g‘ri emas... U bularning barchasidan Yuksakdir.
Olam — botil (o‘tkinchi).
Alloh — Haq.
Olam — zavol topguvchi.
Alloh — Boqiy.
Olam — o‘zgaruvchan.
Alloh — Sobit (o‘zgarmas).
Olam — zamon va makon chegaralarining mahbusidir.
Alloh esa zamon va makondan Yuksakdir... U biror makonda joylashmaydi, zero Uning hajmi ham, makoniy xususiyatlari ham yo‘qdir. U haqda «tepada» yoki «pastda», «o‘ngda» yoki «chapda», «ichkarida» yoki «tashqarida» deb bo‘lmaydi.
Shu bois, U biror jismga kirmaydi, biror bo‘shliqni egallamaydi va biror surat yoki shaklda gavdalanmaydi.
U zamondan Yuksak bo‘lgani uchun ham Uning yoshi yo‘q, boshlanishi va nihoyasi yo‘q, Uning uchun o‘tmish, hozir va kelajak mavjud emas... Balki U — Mutlaq Hozirlikdir... Davomli lahza va abadiy davomiylikdir... G‘aybda ham, shohidlik olamida ham doimiy mavjuddir.
U haqda o‘syapti, rivojlanyapti, kattaryapti, kengayapti, kuchi ortyapti yoki mukammallashyapti deb bo‘lmaydi... Chunki U — azaldan va abadan Mukammaldir.
U zamon va makondan pok bo‘lgani uchun harakat qilmaydi va ko‘chmaydi... Balki U — mutlaq sukunatdadir... Samaddir... Uning atrofidagi barcha narsa esa iztirob va harakatdadir. «Samad» so‘zining ma’nosi ham mana shu — mutlaq sobit va barqaror demakdir. Shu sababli ham U — iztiroblar ummonidagi boshpana va omonlikdir. Kemalar o‘z langarlarini sokin dengiz tubiga tashlab, o‘z barqarorligini o‘sha tubning sobitligidan olgani kabi, qalb ham o‘z langarini Unga tashlaydi... U — huzuriga talpiniladigan, suyaniladigan Samaddir.
Biz — kishandamiz (zamon va makonda).
Alloh esa — mutlaqlikda (azal va abadda), Uning na boshlanishi, na oxiri va na chegarasi bor.
U — Latifdir, intihosiz lutf Sohibidir. Uning jismi, moddasi, massasi va vazni yo‘q. «Latif»ning ma’nosi ham shu — mutlaq maxfiylik (ko‘zga ko‘rinmaslik).
«Latif» — Uni cheklab yoki to‘sib qo‘yadigan hech qanday jism, vazn va zichlikka ega bo‘lmagan Zotdir... Shu bois U har bir narsaning ichiga kirib boradi, har bir narsa bilan har lahzada komil suratda, yashirin va sirli ravishda birga bo‘ladi: «Ko‘zlar Uni idrok etolmas, U esa ko‘zlarni idrok etar». U qayerda bo‘lsak ham biz bilan birgadir, bizga nihoyatda yaqindir, ammo biz Uni ko‘rmaymiz...
Xuddi inson o‘z ko‘zining qorachig‘ini (vositasiz) ko‘ra olmagani kabi. U bizga shoh tomirimizdan ham (vujudimizdagi qondan ham) yaqinroqdir.
Va U — Vohid (Yagona)dir.
Sizga foyda beruvchi ham Udir.
Sizga zarar beruvchi ham Udir.
Chayonga zaharni joylagan ham Udir.
Gulga iforni baxsh etgan ham ayni Uning O‘zidir.
Bu ishlarning barchasini qiluvchi Zot — birgina asil Bajaruvchidir.
U — Vohiddir...
U — Ahaddir...
«Ahad» va «Vohid» ma’no jihatidan farq qiladi.
«Vohid» deganda, ish-harakatlar ko‘p va turli-tuman bo‘lsa-da, ularni Bajaruvchi bitta ekanini tushunamiz... Uni bajaruvchisi doimo bittadir.
«Ahadlik» esa ana shu Yagona Zotning sifatidir.
U — Ahaddir.
Ya’ni, U bo‘linmaydi, parchalanmaydi, Uning bo‘lagi, qismi, ziddi yoki tengdoshi bo‘lishi aslo mumkin emas... Unda ko‘plik, qarama-qarshilik yoki ko‘payish sodir bo‘lmaydi.
U parchalanib ketmaydi, tarkib topmaydi, sochilib ketmaydi, birlashmaydi, qo‘shilmaydi va ajralmaydi.
U O‘z zotida Ahaddir, ya’ni O‘z-O‘ziga qarshi chiqmaydi, qarama-qarshilikka uchramaydi, ziddiyatga kirishmaydi... Balki Unda qarama-qarshiliklar (Jabbor va Rahim, Muiz va Muzill, Nofi’ va Zorr) mutlaq birlikda uchrashadiki, u yerda hech qanday ziddiyat, qarama-qarshilik va urush yo‘qdir... Mana shu bois Uning ismi Salomdir va mutlaq sokin, ichida qarama-qarshiliklar bo‘lsa-da, hech qanday iztirob bo‘lmagan, ichki urushlardan xoli bo‘lgan Samaddir...
Zero, U — Salomdir.
Va U — Hayy (Tirik)dir.
Ya’ni, Unga hayot baxsh etuvchi biror yaratuvchiga ehtiyoj sezmasdan, O‘z-O‘zidan Tirikdir. U boshqaga qaram bo‘lmagan mutlaq hayot Sohibidir. Bizning noqis hayotimiz esa, aksincha, faqatgina Uning madadi bilangina mavjuddir.
U — Qayyumdir, har bir narsani tirik tutib turuvchi va yo‘qlikka hayot baxsh etuvchi Zotdir.
Har bir narsa Alloh bilan mavjuddir.
Falaklaridagi yulduzlarni Allohning qonunlari tutib turadi, demak ular U bilan qoimdir. Daraxtlar o‘z qaddini Uning va U bergan nur, quyosh, suv hamda tuproq madadi bilan yuksaltiradi.
Biz ham har kuni U bilan va Uning madadi bilan oyoqqa turamiz.
Biz U bilan ko‘ramiz va U bilan eshitamiz... Bizga ato etgan qobiliyatlari orqali... Butun koinot o‘z mavjudligida Allohning Qayyumligiga qarzdordir... Zero, U har bir narsaning Qayyumidir...
Qiyomat kuni bizni o‘limdan qayta tiriltiruvchi ham Udir.
U bu dunyoda zarradan tortib to falaklargacha har bir narsani O‘z g‘amxo‘rligi bilan tutib turuvchidir, shuning uchun ham U — Qayyumdir.
U — Samiy’ (Eshituvchi)dir, hech qanday ruxsatsiz va vositalarsiz mutlaq eshituvchidir... U O‘z zoti ila Samiy’dir.
U — Basiyr (Ko‘ruvchi)dir, ko‘zsiz va ko‘ruv a’zolarisiz ko‘ruvchidir... U O‘z zoti ila Basiyrdir.
U — Mutakallim (So‘zlaguvchi)dir, harflarsiz, so‘zlarsiz, til va lablarsiz so‘zlaguvchidir... U O‘z zoti ila Mutakallimdir, bizga ma’nolarni yetkazadi va biz ularni O‘zi xohlagan tilda eshitamiz.
U — Avvaldir, zamon va olam yaratilishidan oldin, hech vaqo yo‘qligida ham mavjud bo‘lgan Zotdir.
U — Oxirdir, zamon tugab, olam barham topganidan va har bir narsa Unga qaytganidan keyin ham mavjud bo‘lguvchidir... Borliq foniy bo‘lgandan keyin ham U — Boqiydir... Undan oldin ham, Undan keyin ham hech narsa yo‘qdir...
U — af’ollari (ishlari) bilan Zohir (ayon)dir.
Zoti bilan esa Botin (yashirin)dir.
U O‘zi uchun emas, biz uchun o‘ch olguvchi — Muntaqimdir.
U zolimlarga nisbatan Jabbor, takabburlarni xor qilguvchi Muzill, mutakabbirlarga qarshi Mutakabbir, makr qiluvchilarga nisbatan Makr qilguvchidir. Kimning sifatlari mana shunday bo‘lsa, demak, kibriyo va buyuklik faqat Ungagina loyiqdir.
Kibriyolik faqat Uning haqqidir.
Osmonlaru yerdagi kibriyolik Unikidir.
Alloh taolo hadisi qudsiyda aytadi:
«Kibriyolik Mening ridomdir, buyuklik esa Meningizorimdir. Kim Mening bu ikki sifatimda Men bilan talashsa, Uni yakson qilaman».
Agar buyuklikning barcha sabablari Unda mukammal bo‘lsa, demak, U haqiqiy Azim (Buyuk) Zotdir.
Shunday bo‘lsa-da, U O‘z suyukli bandalariga doimo O‘zini sevdiruvchi, ularga O‘z muhabbati, karami, ne’matlari va mehrini yog‘diruvchidir, zero U — Hannon, Mannondir.
Uning azobi ham O‘z rahmati chashmasidandir... U — uyg‘otish, ogohlantirish va dars berish uchun azoblovchi Rahmondir... Va U — xohlagan paytida O‘z xolis rahmatini in’om etuvchi Rahimdir... Uning rahmati doimo g‘azabidan ustundir... U payg‘ambarlar, ogohlantiruvchilar, kitoblar yuboradi va har bir nazar soluvchi uchun osmonlaru yerda O‘z oyat-belgilarini ravshan namoyish etadi... Shundan keyingina hisob-kitob, ya’ni Jazo kuni — g‘azabga loyiq bo‘lganlarga g‘azab qilinadigan kun bo‘ladi... Zora, U — muhlat beruvchi, imkoniyat in’om etuvchi va ajalni uzaytiruvchi Saburdir... Va U — O‘ziga qaytgan, tavba qilgan har bir bandani kechiruvchi Tavvob, G‘affordir.
U — Vosi’ (Keng) Zotdir.
Ilmi keng.
Mag‘firati keng.
Rahmati keng.
U har bir narsada Cheksizlik va Mutlaqlikdir.
Farishtalar Unga shunday deydilar:
«Parvardigoro, O‘zing rahmat va ilm jihatidan barcha narsadan kengdirsan. Bas, tavba qilgan va Sening yo‘lingga ergashganlarni mag‘firat ayla» (G‘ofir surasi, 7-oyat).
Farishtalar faqat Uning vahyi, amri va kalomi bilangina gapiradilar... Zero, U — rahmat va mehr chashmasi, mag‘firat va tavbaga ilhom beruvchi Zotdir.
U Pokdir, Zul-jaloli val-ikrom (Ulug‘vorlik va karam Sohibi)dir.
Harflar va so‘zlar ojiz qoladi, jumlalar Uning Oliy maqomiga yetishdan uziladi — U shunday bir Maqomdaki, u yerda «qayerda» degan tushuncha yo‘qdir.
Shunday bir «huzur»daki, u yerda «huzurida» degan makon yo‘qdir.
U yerda aqllar hayratdan lol qoladi.
Tillar sokov bo‘ladi.
Qalamlar quriydi.
Va sahifalar ko‘tariladi.
Doktor Mustafo Mahmud - «Islomda Alloh» maqolasidan.
NIMA BID’AT-U, NIMA SUNNAT? “BID’AT” TUSHUNCHASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI
Hozirgi kunda “bid’at” so‘zini ko‘pchiligimiz tez-tez eshitamiz. Ta’bir joiz bo‘lsa, bu so‘zni bilgan ham, bilmagan ham, tushungan ham, tushunmagan ham ishlatmoqda.
Alloma ibn Hajar Makkiy rahimahulloh o‘zining “Fathul Mubiyn” asarida bid’atning lug‘aviy ma’nosini quyidagicha keltirgan:
“Bid’at so‘zi lug‘atda – o‘xshashi bo‘lmagan, yangi narsani paydo qilish”, degan ma’noni beradi.
“Bahrul Layoliy sharhi Bad’ul Amoliy”da esa, bid’atning lug‘aviy ma’nosini: “Avval bo‘lmagan, o‘xshashi yo‘q narsani paydo qilish” deb keltirgan.
Shundan kelib chiqib, mazkur ulamolar bid’at xoh ibodatlarda, xoh odatlarda bo‘lsin, yaxshi yoki yomon bo‘lsin, Qur’on va sunnatda mavjud bo‘lmagan yangi paydo bo‘lgan narsa deb qaraganlar.
Ulamolar lug‘aviy bid’atni besh qismga bo‘lganlar.
Birinchisi: Vojib bid’at. Nahv ilmini o‘rganish bid’atning shu turiga kiradi. Chunki bu ilmni bilmasdan Qur’on va sunnatni bilib bo‘lmaydi. Bu ikki manbani o‘rganish vojib. Vojibni bajarishga xizmat qiladigan narsa ham vojib bo‘ladi.
Demak, Qur’on va sunnatni o‘rganish uchun nahvni o‘rganish vojib.
Ikkinchisi: Harom bo‘lgan bid’at. Mo‘tazila, jabariya va hozirgi salafiy hamda ahli sunnaga zid bo‘lgan turli firqa va oqimlarni ta’sis etish. Chunki bular ham Islomning ilk davrlarida bo‘lmay, keyinchalik turli maqsadlarda tashkil qilingan bo‘lib, asosan sof Islom aqidasini noto‘g‘ri talqin qilish, Islomga va musulmonlarga zarar berish bilan tanilgan. Shuning uchun bunday firqa va oqimlarga kirish harom hisoblanadi.
Uchinchisi: Mustahab bid’at. Masjidlarga minoralar qurish, ma’had va madrasalar barpo etish, Qur’on qiroatini eshitish va Nabiy sollallohu alayhi vasallamning siyratlarini o‘rganish uchun turli majlislar tashkil qilish mustahab bid’atlar sirasiga kiradi.
To‘rtinchisi: Makruh bid’at. Masjidlarga ziynat berish.
Beshinchisi: Muboh bid’at. Yeb-ichish, kiyim-kechak, maskan-manzillarda kengchilikka yo‘l qo‘yish. Ya’ni agar haloldan bo‘lsa, kishi o‘zi yashaydigan manzilini chiroyli ta’mirlasa, faxr va kibrdan xoli bo‘lib, qimmatbaho kiyim kiygan bo‘lsa va yemoq-ichmog‘ida kengchilikka yo‘l qo‘ysa, gunohkor bo‘lmaydi. Chunki shar’an bu paytda mazkur ishlar muboh sanaladi.
Bid’atning shar’iy-istilohiy ma’nolari
Bid’atning shar’iy – istilohiy ma’nolarini “Bahrul Laoliy sharhi Bad’ul Amoliy” asarining sohibi quyida uch qism qilib keltirganlar:
الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ فِي الدِّينِ مِنْ غَيْرِ إِذْنِ الشَّارِعِ
1. “Shore’ning iznisiz dinda ziyoda va nuqsonga yo‘l ochish”.
جَعْلُ غَيْرِ الدِّينِ دِينًا أَوْ مَا يَكُونُ مُشَابِهًا بِالدِّينِ وَلَيْسَ مِنَ الدِّينِ
2. “Dindan bo‘lmagan narsani din deb bilish yoki dinga o‘xshash martabaga ko‘tarish”.
عَمَلٌ مُحْدَثٌ عَلَي نِيَّةِ الْعِبَادَةِ
3. “Dinda asli yo‘q bo‘lib, yangi paydo bo‘lgan narsani ibodat niyatida bajarish”.
Mazkur ta’riflarga asoslanib fuqaholar ikita fiqhiy qoidani joriy qilganlar.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْإِبَاحَةُ
1. “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”. Ya’ni, aslida hamma narsa muboh va tozadir.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْحُرْمَةُ
2. “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”.
Zohiran qaraganda bir-biriga zid bo‘lgan bu ikki qoidani tatbiqi shundayki, agar bir kishi dunyo ishlarini osonlashtirish, odamlarning og‘irini yengil va uzog‘ini yaqin qilish maqsadida biror narsa masalan mashina, telefon yoki turli foydali moslamalar o‘ylab topib ixtiro qilsa, “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”, qoidasiga binoan bu yaxshi va maqtalgan ish hisoblanadi.
Ammo, ibodat niyatida dinda biror narsani joriy qilish, sunnat bo‘lmagan amalni sunnat deb e’tiqod qilish, “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”, qoidasiga binoan bid’at va harom ish hisoblanadi.
Bid’atning turlari.
“Sahihi Buxoriy” kitobini sharhlagan Imom Qastaloniy rahimahulloh aytadilar: “Imom Bayhaqiy Imom Shofe’iydan naql qilib: “Kitobu sunnatga va ijmoga xilof bo‘lgan ishlar zalolatga chorlovchi bid’atdir. Ammo, kitobu sunnatga xilof bo‘lmagan yaxshi ishlar bid’at emas, balki “Muhdasotu mahmuda” ya’ni keyin paydo bo‘lgan maqtalgan ishlardir”, deganlar (Qastaloniy. J. 1. B. 302).
Jarir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan qilingan rivoyatda:
قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَنْ سَنَّ فِي الإسلام سُنَّةً حَسَنَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَا یُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَایُنْقَصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Kim Islomda chiroyli yo‘lni joriy qilsa, bas u uchun uning ajri va undan keyin unga amal qilganlarning ham ajri bo‘ladi. Ularning ajrlaridan biror narsa kamaytirilmaydi” (Imom Muslim rivoyati).
Mana shu va boshqa dalillarga tayanib, ulamolarimiz bid’atni ikki qismga bo‘lganlar: bid’ati hasana (yaxshi bid’at) va bid’ati sayyia (yomon bid’at).
Hofiz ibn Hajar rahimahulloh: “Shariatning asliga xilof bo‘lmay, shu bilan birga foydali va xayrli amallar bid’ati hasanadir. Shar’iy asosga ega bo‘lmagan amal yoki e’tiqodni joriy qilish bid’ati sayyia deyiladi”, deganlar. (“Fathul Boriy” kitobi, J. 4. B. 253).
Bid’ati hasana – bunga hazrati Umar roziyallohu anhuning ishlarini misol qilish mumkin. Sunnat amal bo‘lgan tarovih namozini Rasululloh sollallohu alayhi vasallam jamoat bilan o‘qimas edilar. Hazrati Umar esa xalifalik davrida mazkur namozni imomga iqtido qilib, jamoat bilan o‘qishni joriy qildi va: “Qanday yaxshi bid’at bo‘ldi”, dedi.
Shunga binoan diniy ilmlar o‘rgatish uchun alohida madrasalar qurish, kitoblar chop etish, masjidlarga gilam solish, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni go‘zal siyratlarini targ‘ib qilish uchun mavlid o‘qish singari din asoslariga zid bo‘lmagan amallar bid’ati hasana bo‘ladi. Unga amal qilish joiz va u zalolatga boshlamaydi.
Bid’ati sayyia esa, shar’iy asosga ega bo‘lmagan biror amal yoki e’tiqodni joriy etishdir. Bunday bid’at ayni zalolat bo‘lib, u shariatimizda rad etilgan. Quyidagi hadisi sharif ham shunga dalolat qiladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ
“Kim bizning bu dinimizda unda bo‘lmagan yangi narsani kiritsa, rad qilinadi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, hadisda ko‘zlangan maqsad dinning asosiy manbalari bo‘lmish Kitob, sunnat va ijmoga xilof bo‘lgan ishlarni paydo qilish bo‘lsa, bas, u rad qilingandir. Ammo dunyoviy hayotning ravnaqiga xizmat qiladigan, insonlarga manfaat beradigan ishlarni paydo qilish, garchi Kitobu sunnatda asosi mavjud bo‘lmasa-da, zinhor bid’at deyilmaydi.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi