O`zbekiston musulmonlari idorasi

Mavzu' hadislar: hadis to'qish past va yaramas ishdir!

17.10.2022 4403 10 min.

Mavzu' arabcha (الموضوع) shaklida bo'lib, lug'atda – qo'yilgan, to'qilgan, darajasi past bo'lgan ma'nolarini anglatadi.

Istelohda esa, to'qilgan yolg'on bo'lib, sun'iy ravishda keltirilgan va Payg'ambar sollallohu alayhi va sallamga nisbat berilgan xabardir. Bunday narsaning “mavzu'” deb nomlanishining sababi shuki, kim shu ishni qilsa, martabasi albatta pasayadi. Bu narsaning o'zi ham past narsa, yaramas narsa hisoblanadi[1].

Mavzu' hadisning “mavzu'” so'zi ortidan “hadis” so'zini ham qo'shib “mavzu' hadis”, deb aytish haqida ulamolardan turli fikrlar kelgan.

Jumladan, Ibn Siloh to'qima hadis zaif hadislarning eng yomonrog'idir, degan fikrni aytadi. Hofiz Ibn Hajar aytishicha, Hattobiyning fikri ham shunday bo'lgan.

Imom Hattobiy yana shunday deydi: Ahli hadislar nazdida hadis uch turga bo'linadi: sahih hadis, hasan hadis, saqim (illatli, zaif) hadis. So'zining davomida sahih, hasan hadisni ta'riflab bo'lganidan so'ng zaif hadis haqida shunday deydi: “Zaif hadisning tabaqasi ko'p, eng past tabaqasi mavzu' so'ngra maqlub va hokazo” [2].

Hofiz Ibn Hajar mavzu' hadis haqida shunday deydi: “Mavzu'ni hadis deb atashni ma'qullamayman, chunki u hadisi nabaviydan emas, mavzu'ni zaif hadislarning yomonrog'i deyishlik, uni hadislar qatorida hisoblashni ifodalamaydi”.

Doktor Mohir Mansur Abdurazzoq shunday deydi: Haqiqatdan ham, mavzu'ni hadis deb atash to'g'ri emas, ammo ko'pchilik ulamolarning uni hadis deb nomlashlariga quyida uch sababni keltiramiz:

Hadis deyishlik bilan uning lug'aviy ma'nosi nazarda tutiladi.
Mavzu' hadis to'quvchilarning nazdidagi e'tibor bilan shunday deyiladi.
Mavzu'ni tanib, ajratishda hadisga, uning usullariga[3] murojaat qilinganligi sababi shunday deyiladi[4].

Demak, mavzu' zaif hadis bo'lishi uchun Payg'ambar sollallohu alayhi va sallam o'zlari aytgan hadis bo'lishi kerak. Vaholanki, mavzu' hadis roviylar silsilasi ichidagi kishilardan bo'lmagan mutlaqo boshqa shaxslar tarafidan to'qilgan hisoblanadi. Shuning uchun mavzu' hadislarni hadisning alohida bir turi sifatida o'rganilishi maqsadga muvofiq bo'ladi.

Ma'lumki, sahobalar o'z jonlari-yu mollarini din uchun, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam uchun fido qilgan zotlar bo'lishgan. Ular Payg'ambar sollallohu alayhi va sallamning hadislariga bevosita shohid bo'lganlarki, ularning hadis to'qishi ehtimoldan yiroq ishdir. Chunki, Islom tarixidan bilamizki, sahobalar har bir xato, nojo'ya ishlarga, yolg'onga jim qarab turmaganlar, balki bu kabi holatlarga juda qattiq turganlar.

Ammo, tobe'inlar davrida ilk siyosiy ixtiloflar vujudga kelishi bazi mavzu' hadislarning paydo bo'lishiga sabab bo'la boshladi. Lekin, bu davrda adolatpesha sahobalarning hayotliklari bu harakatlarning keng tus olishiga to'sqinlik qilgan.

Tobe'inlardan keyingi davrda Islom dinining turli xalqlar orasida keng tarqalishi, siyosiy ixtiloflarning keng tus olishi, haqiqiy diniy ilmlardan uzoqlashish turli sohalarda mavzu' hadislarning ko'payishiga olib keldi[5].

Mavzu' hadislar to'qilishining asosiy sabablari quyidagicha:

Siyosiy ixtiloflar: Sahobalar va tobe'inlar davrida yuz bergan fitnalar turli xil siyosiy va diniy oqimlar uchun qo'l kelgan. Tarixdan ma'lumki, bu ixtiloflar Usmon ibn Affon raziyallohu anhu o'ldirilishlari va Ali raziyallohu anhuning xalifalikni qo'lga olishlaridan so'ng boshlangan. Musulmonlar turli toifa va guruhlarga ajralib ketdi. Ko'pchilik musulmonlar Ali tomonida turib, Muoviya raziyallohu anhuga muxolif bo'ladilar.

Bazi olimlar mavzu' hadislar hijriy 41yiliga, ya'ni Ali raziyallohu anhuning xalifalik davriga to'g'ri keladi degan fikrni olg'a surganlar. Shialar o'z da'vosini qo'llab quvvatlash uchun quyidagi mavzu' hadislarni to'qib chiqardilar: “Mening o'rinbosarim, mening sirdoshim, ahli baytimdan mening xalifam, mendan keyin xalifalikka eng loyiq odam Alidir”, “Har bir Payg'ambarning vasiyatchisi va vorisi bo'lgani kabi mening ham vasiyatchim va vorisim Ali ibn Abu Tolibdir”, “Kim Alini insonlarning eng yaxshisi demasa, kofir bo'ladi”, “Aliga nazar tashlash ibodatdir” [6]

Shuningdek, shialar Abu Bakr, Umar, Muoviya raziyallohu anhu va umaviylarni kamsitadigan hadislarni to'qiganlar. Ayni paytda bir qism musulmonlar xorijiylar nomi ostida alohida siyosiy firqani tashkil qildilar. Biroq, bu siyosiy ixtiloflar diniy tus oldi va islomda turli noto'g'ri diniy oqimlarning vujudga kelishiga ulkan ta'sir ko'rsatdi. Chunki, har bir guruh o'z mavqe'sini Qur'on va Sunnat bilan quvvatlashga harakat qilar edi. Mana shu paytda bazi firqalar orasida Qur'onni o'z da'volariga muvofiq o'zgartirish va Payg'ambar sollallohu alayhi va sallamga nisbat berib hadislar to'qish harakatlari paydo bo'ldi.

Bu sohadagi to'qilgan hadislarning mazmuni asosan bazi shaxslarni ulug'lash ma'nosida bo'ldi. Har bir toifa o'z etakchisi, boshlig'ining fazilati haqida hadis to'qishga harakat qildi.

Manba'larda ko'rsatilishicha, bu harakatni birinchi bo'lib “shia” toifasi boshlagan.

Shu o'rinda, mazkur mazmundagi mavzu' hadislarni bazilarini misol tariqasida aytish mumkin:

“ Men ilm shahri bo'lsam, Ali uning eshigidir”,[7]

“ Sizlarning qozingiz Alidir”.[8]

Halifalik Umaviylarga o'tgandan keyin ularning tarafdorlari arab millatiga mansub bo'lmagan odamlarga nisbatan mensimaslik va kamsitish tuyg'usi bilan muomala qilganlar. Natijada, turli to'qima hadislar vujudga keldi.

Islom tarixidan ma'lumki, Hulafoi Roshidinlar davrida yuz bergan yana bir fitnalardan biri xorijiylar va Ali raziyallohu anhu o'rtasidagi bo'lgan to'qnashuvdir. Horijiylarning hadis to'qishlari masalasida olimlar turli fikr bildirganlar. Ibn Lahi'a, Ubaydulloh ibn Amr va Imom Suyutiy xorijiylarga mansub bo'lgan va umrining oxirida tavba qilgan bir kishidan quyidagi so'zni rivoyat qilganlar: “Hadislar bir dindir. Shuning uchun diningni kimdan o'rganayotganingga e'tibor ber. Chunki, biz bir fikrni amalga oshirmoqchi bo'lsak, uni hadisga aylantirar edik”.[9] Biroq, boshqa olimlar xorijiylar yolg'on gapirishni gunohi kabira hisoblagani uchun ularning mavzu' hadislar vujudga kelishida hech qanday o'rni yo'q deb hisoblaydilar.

Islom dushmanlari: Bular musulmonlarni aqidalaridan va Islom dinidan uzoqlashtirish maqsadida hadislar to'qib, ularga asoslangan botil aqidalarni musulmonlar orasida targ'ib qilganlar. Aytish mumkinki, Islom dushmanlari o'sha davrda keng tarqalgan turli diniy oqimlarning niqobi ostida faoliyat ko'rsatganlar. Bunday kishilardan biri Mu'allo ibn Abdurrohman vafot etishi oldidan shunday degan:“Men Alining fazli to'g'risida 70 hadis to'qiganman”.[10] Odamlarning Islom dinini qabul qilmasliklari, qabul qilganlarni esa, undan sovutish maqsvadida zindiqlar (din dushmanlari ya'ni, dinsizlar) mantiqsiz, aql bovar qilmaydigan va ertakka o'xshagan hadislarni to'qiy boshdaganlar. Ja'far ibn Sulaymon aytadi: “Islom dushmanlaridan biri odamlar orasida Payg'ambar sollallohu alayhi va sallam aytmagan 400 hadisni tarqatganiga iqror bo'ldi”. [11]
Qasddan emas, balki bazi roviylarning xato gumonlari tufayli vujudga kelgan mavzu' hadislar: Buning ko'rinishi, sahih hadis matniga bazi iboralar yoki so'zlarning qo'shilib qolish shaklida bo'ladi.

Boboxon Boboxonov,

Toshkent islom instituti

Modul' ta'lim shakli talabasi,

Samarqand shahar "Ho'ja Nisbatdor"

jome masjidi imom-xatibi

[1] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Mustalahul hadis. – T.: Sharq, 2011. – B. 164.

[2] Ali Qori. Al-masnu' miy ma'rifatil hadisil mavzu'. – Bayrut: Al-maktabatul-ilmiy, 1969. – B. 22.

[3] Mustalahul hadis, ya'ni hadis ilmi

[4] Ali Qori. Al-masnu' miy ma'rifatil hadisil mavzu'. – Bayrut: Al-maktabatul-ilmiy, 1978. – B.14.

[5] Ali Qori. Asrorul marfu'a fil axbaril mavzu'a. – Bayrut: Al-maktabatul-ilmiy, 1971. – B. 26.

[6] –O' sha asar, – B. 356.

[7] Ali Qori. Asrorul marfu'a fil axbaril mavzu'a. – Bayrut: Al-maktabatul-ilmiy, 1971. – B. 138.

[8] – O'sha asar, – B. 124.

[9] – O'sha asar, – B. 89.

[10] Ali Qori. Asrorul marfu'a fil axbaril mavzu'a. – Bayrut: Al-maktabatul-ilmiy, 1971. – B. 90.

[11] Ali Qori. Asrorul marfu'a fil axbaril mavzu'a. – Bayrut: Al-maktabatul-ilmiy. 1971. – B. 89.

MAQOLA

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

Chin usta qoldimi? (qidiryapman)

10.08.2026 21860 8 min.

Bugunning gapi

“Uch xonali xonadonimni ta’mirlatish uchun ikki oy muddatga kelishib usta tushirgandim, olti oyda zo‘rg‘a chala-chulpa qilib ishini tugatdi...”

“Ustalar nega bunaqa-a? Uyini ta’mirlatib, ustalardan roziman, degan odamni uchratmadim...”

“Ko‘pchiligi odamga firib beradi: ishni vaqtida bajarmaydi, ta’mir ishlari tugagach, boshida kelishilgan narxdan ikki barobar ko‘p mablag‘ so‘raydi...”

Yuqoridagi gaplar – uyini, xonadonini ta’mirlatib, ustalardan kuygan kishilarning dod-faryodlari.

Bugungi kunda jamiyatda ayrim ustalarning o‘z ishini vijdonan bajarmasligi, sifatsiz materiallar ishlatishi, vaqtni cho‘zishi yoki turli nayranglar bilan buyurtmachini aldashi, afsuski, ko‘pchilikni tashvishga solish barobarida shu kasb egalariga nisbatan ishonchning susayishiga yoki butunlay yo‘qolishiga olib kelyapti.

Yaxshi niyatda uyini, xonadonini ta’mirlatmoqchi bo‘lgan kishi usta ishlatgan tanishlaridan so‘rab-surishtirishi tayin. Yaqinda men ham xonadonimni ta’mirlatmoqchi bo‘lib usta izladim. Tanish-bilishlardan, do‘stlarimdan so‘rasam, yarmidan ko‘pi ustalardan nolidi. Bu holat nafaqat moliyaviy zarar, ayni paytda insonlar o‘rtasidagi ishonchning yo‘qolishiga ham sabab bo‘lmyaptimi?!

Islom ta’limotida halol mehnat, omonatdorlik va rostgo‘ylik yuksak fazilat ekani ta’kidlanadi. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Darhaqiqat, Alloh omonatni o‘z egalariga topshirishingiz va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizga buyurar. Albatta, Alloh sizlarga yaxshigina nasihat qilur. Albatta, Alloh eshituvchi va ko‘ruvchi Zotdir” (Niso surasi, 58-oyat).

Ustalik – yaxshi kasb. Usta omonatdor bo‘lsa, odamlarning hojatini ravo qiladi, ko‘pga foydasi tegadi. Buyurtmachi o‘z molini, mablag‘ini ustaga ishonib topshiradi. Usta shu ishonchni oqlashi, ishni puxta va vijdonan bajarishi shart.

Uy – insonning boshpanasi. Uning har bir g‘ishti ezgu niyat bilan qo‘yiladi, har bir devori umid bilan ko‘tariladi. Ammo, afsuski, ba’zan ayrim ustalar imorat qurish yoki ta’mirlashda nayrang qiladilar. Usta tashqi tomondan devorni silliq suvaydi, ammo ichidagi yoriqlarni berkitadi. Bo‘yoqning yaltirog‘i ko‘zni quvnatadi, lekin ortidagi nuqson vaqt o‘tishi bilan ko‘zga tashlanadi.

Yangi ta’mirlangan xonadondan hali bo‘yoq hidi ketmay turib shiftda yoriqlar paydo bo‘ladi, eshiklar qiyshayib qoladi, pol esa g‘ichirlab imorat egasining asabini buzadi. Buyurtmachi ustaga bergan mablag‘iga ichi achiydi.

Ba’zi ustalar sifatli qurilish materiali olish uchun berilgan pulga arzon mahsulot sotib oladi. Qolgan mablag‘ni esa “mehnat haqim” deb o‘maradi. Sementga qumni ortiqcha qo‘shadi, temir yoki armaturani ingichkarog‘iga almashtiradi, mis simlar o‘rniga alyuminini tortadi.

Yana shunday ustalar ham borki, bir haftada tugatishga kelishilgan ishni bir oygacha cho‘zadi. Bahona ham tayyor: “Material kelmadi”, “Yordamchim betob bo‘lib qoldi”, “Ertaga tugatib beramiz” va hokazo.

Eng yomoni, ustaning qo‘lidan chiqqan uy bir yil o‘tar-o‘tmas yana ta’mirga muhtoj bo‘lib qoladi. Bu hunar emas, hiyladir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Kim bizni aldasa, bizdan emas”, deganlar (Imom Muslim rivoyati). Bu hadis har qanday sohadagi firibgarlikni qamrab oladi. Agar usta arzon yoki sifatsiz materialni qimmatbaho deb ko‘rsatsa, ishni ataylab chala bajarsa yoki keyin yana ta’mirga muhtoj bo‘ladigan qilib ishlasa, bu aldamchilikdan, firibgarlikdan boshqa narsa emas. Afsuski, bugun ko‘pchilik ustalar hiyla va nayrangni kasb qilib olganlar. Buning oqibatida na o‘zlari baraka topadilar, na buyurtmachi ularga bergan mablag‘iga rozi bo‘ladi.

Haqiqiy usta, o‘z ishini vijdonan qiladigan kishi boshqacha bo‘ladi. U har bir ishini bekamu ko‘st bajaradi. Chunki u odamlardan yashirgan nuqsonni, albatta, Alloh taolo ko‘rib, bilib turishini yaxshi anglaydi. Unday ustalar o‘zlariga Alloh taoloning: “Albatta, Alloh chiroyli (ish) qiluvchilarni yaxshi ko‘radi” (Baqara surasi, 195) oyatini hamda Nabiy alayhissalomning: “Alloh taolo o‘z ishini chiroyli, puxta qiladigan kishini yaxshi ko‘radi” (Imom Tabaroniy rivoyati), degan muborak hadislarini o‘zlariga shior qilib olgan bo‘ladilar. Lekin, afsuski, hozir bunday ustalarni topish amrimahol. Borlari ham “qo‘lma-qo‘l”.

Omonatdor ustalar qurgan uylar, yillar o‘tsa ham, yaxshilik bilan eslanadi. Ularning haqlariga xayrli duolar qilinadi. Birgina misol, bizning Sangijumon qishlog‘imizdagi ko‘p uylarni pachirlik usta Turdimurod bobo (Alloh makonini jannat qilsin!) qurgan. O‘sha paytlarda (1960–1990 yillar) vassajuft qilingan shiftlarga ustaning imoratni qurib bitirgan sanasini bitish an’ana bo‘lgan. Har safar qishloqqa borib uyga kirsam, usta boboning “imzosi”ga ko‘zib tushadi va Qur’oni karim oyatlaridan tilovat qilib, u kishining ruhlariga bag‘ishlayman.

Bugun ba’zi ustalarning ishni kelishilgan muddatda tugatmasligi; sifatsiz qurilish materiallaridan foydalanishi; narxni asossiz oshirishi; kamchiliklarni yashirishi; bir necha oy o‘tib yana ta’mir qilishga majbur bo‘ladigan darajada ish tutishi katta gunohdir. Bunday xatti-harakatlar oqibatida buyurtmachi moddiy zarar ko‘radi, asabiylashadi, vaqt yo‘qotadi va eng achinarlisi, odamlar o‘rtasidagi ishonch susayadi.

Halol rizqning barakasi uning ko‘pligida emas, balki pokligidadir. Aldamchilik bilan, hiyla-nayrang ishlatib topilgan mablag‘ foyda bo‘lib ko‘rinsa-da, unda baraka bo‘lmaydi. Shuning uchun har bir usta o‘z qo‘li bilan topayotgan rizqining halolligi haqida o‘ylashi, har bir mix, har bir g‘isht, har bir sim yoki har bir ta’mir uchun qiyomat kuni hisob berilishini unutmasligi kerak.

Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh:

Men ham (har bir shaxs) jamiyatning a’zosiman. Uy qurmoqchiman, lekin quruvchilik qo‘limdan kelmaydi. Demak, ustaga ehtiyojim bor. Uning oldiga borib, uy qurmoqchiman, shartnoma tuzaylik, deyman. Ustalar kasbi ortidan rizq topadi. Ular bilan kelishib, bugungi naxr bo‘yicha muayyan summa belgilanadi. Muddati va sifat ko‘rsatkichlari kelishib olinadi. Hozirga kunda, Alloh biluvchiroq, ustaman deganlarning 70 foizi aldamchi, nayrangboz, hiylakor: kelishilgan kunda belgilangan manzilga yetib kelmaydi, ishga kech kelib, erta ketadi, vazifasini puxta bajarmaydi, ishini bitirmasdan oldin pul so‘raydi. Takasaltang, taralla-bedod qilib yuradi. Uyning egasi ham xijolatda qoladi. Aksariyati shunaqa. Bunday ustalarga kim ishonadi? Ularga kim ish beradi? Bunday toifalar o‘ziga o‘zi qiladi, ular omadsizlikni o‘zlariga chorlab oladilar.

O‘ttiz foiz haqiqiy ustalar bor. Ular o‘z kasbi bilan faxrlanadi. Guruhlari bor, shogirdlari, ustozlari bor. Hammasini qoyillatib, asbob-anjomlarini chiroyli qilib qo‘yishgan. Shartnopmani tuzadi, vaqtida ishga keladi, belgilangan muddatda qurilishni yoki ta’mir ishlarini tugatadi, ish haqini olib ketadi. Buyurtmachi ham rozi, usta ham rozi. Bunday kishilarning ishida unum, baraka bo‘ladi. Topgan pullari barakali bo‘ladi.

Haqiqiy usta faqat qurilish yoki ta’mirlashni emas, balki odamlarning ishonchini ham qozonadi. Vijdon bilan qilingan har bir ish ibodatga aylanadi. Aldamchilik va nayrang bilan bajarilgan ish esa vaqtinchalik foyda keltirsa ham, dunyoda obro‘ni to‘kadi, rizq qiyilishiga sabab bo‘ladi, oxiratda esa javobgarlikni keltiradi.

Tolibjon NIZOM

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati