Sahobalardan keyin hadislarni to'plash tarixi ham juda keng va ma'lumotlarga boy. Hadislarni rivoyat qilgan har bir sahobiy o'zidan eshitganlarini to'plagan ko'plab talabalarga ega edi. Sahobalarning o'quvchilari “tobein” deb atalardi.
Aksariyat tobeinlarning to'plagan hadislari umumiy bir mavzuga bag'ishlanmagan. Ammo ularning ba'zilari hadislarni mavzular ostida jamlagan. Bu tartibda yozilgan ilk hadis kitobi Imom Shab'ining “Al-Abvob” kitobidir. Bu kitob turli bo'limlarga bo'lingan. Har bir bo'lim zakot, namoz kabi bir mavzuga oid hadislarni o'z ichiga olgan.
Bundan tizimli ravishda yozilgan ilk hadis kitobi ilk hijriy asrdayoq mavjud bo'lgani ma'lum bo'ladi. Boshqa bir kitob Hasan Basriy (vaf. 110) tomonidan yozilgan bo'lib, unda Qur'oni karim tafsir va sharhlariga oid hadislarni jamlangan. Bu bir mavzu asosida tizimli yozilgan ilk kitob edi.
Tobeinlar davrida hadislarni to'plash rasmiy ravishda halifa Umar ibn Abdulaziz (99-101)ning buyrug'i bilan amalga oshdi. U hukmdorligi ostidagi barcha voliylarga Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning sahobalari va ularning shogirdlaridan hadis to'plab, ularni alohida kitobga yozishga buyruq berdi[1].
Bu rasmiy amrning natijasida bir qancha hadis kitoblarining yozilishiga va butun mamlakat bo'ylab tarqalishiga erishildi. Ibn Shihob Zuhriy bu davrda hadis to'plash borasida yo'lboshchilardan biri edi. U ko'plab kitoblar yozdi.
Ushbu davrda yozilgan qo'lyozmalar odatda, har qanday fanning rivojlanishida bo'lgani kabi, keyinchalik yozilgan katta hadis kitoblariga kiritilgan.
Shunday qilib, hijriy 2-3 asrlarda yozilgan katta kitoblar o'z o'rnini egalladi va tobora keng qamrovli, batafsil va to'liq bo'lib bordi. Ular shu qadar keng tarqaldiki, tobeinlarning kitoblari sahnadan g'oyib bo'ldi, biroq ulardan ba'zilari saqlanib qolgan va keyingi kitoblarni solishtirish va tasdiqlash uchun foydalanildi.
Tobeinlar zamonida yozilgan kitoblardan biri, Abu Hurayra roziyallohu anhuning o'zidan eshitgan hadislarni o'z ichga olgan, uning shogirdlaridan biri Hammon ibn Munabbih (vaf. 101/719) sahifasidir. Bu kitob hozirda “As-Sahifa as-Sahiha” deb nom qozongan. Bu kitobning barcha hadislari, keyingi hadis to'plamlaridan joy olgan. Buning to'liq matni Ahmad ibn Hanbalning (vaf. 241/855) Musnad kitobida keltirilgan. Kitobning asl nusxasi mavjud emas va ancha oldin yo'qolgan.
1954 yilda bu kitobning ikki yozma nusxasi Doktor Muhammad Hamidulloh tomonidan Berlin va Damashq kutubxonalaridan topildi va to'liq shaklda, muqaddima bilan nashr qilindi. Doktor Muhammad Hamidulloh uzoq asrlar avval yozilgan bu yozuvlarni tadqiq qildi. Shu bilan birga bu matnlarni Imom Ahmadning Musnadidagi rivoyatlar bilan solishtirib chiqdi. Ikki matn orasida hech qanday bir farq topilmadi. Faqatgina bir xil kitobning ikkita qo'lyozmasida uchraydigan bir nechta kichik tafovutlar bundan mustasno.
Bu tobeinlar to'plagan kitoblar keyingi hadislar to'plamlarida juda ehtiyotkorlik bilan kiritilganligini isbotlaydi.
[1] Fath al-boriy. J. 1. – B. 174.
Muftiy Muhammad Taqiy Usmoniy hafizahullohning
"Islom shariatida sunnatning o'rni" kitobidan
Tarjimon: Davron NURMUHAMMAD
1-qism, 2-qism, 3-qism, 4-qism, 5-qism, 6-qism, 7-qism, 8-qism, 9-qism, 10-qism, 11-qism, 12-qism, 13-qism, 14-qism, 15-qism, 16-qism, 17-qism. Davomi bor...
Insonga mehr ko‘rsatish, muhtojning holidan xabar olish, bemorga tasalli berish va ehtiyojmandlarga ko‘mak qo‘lini cho‘zish xalqimiz ma’naviyatining azaliy fazilatlaridandir. Islom ta’limotida ham saxovat, mehr-oqibat va inson qadrini ulug‘lash eng ulug‘ amallardan biri sifatida e’tirof etilgan. Chunki bir insonning ko‘nglini ko‘tarish, uning qalbiga umid va ishonch bag‘ishlash jamiyatda mehr-muhabbat, hamjihatlik va totuvlikni mustahkamlaydi.
Shu ezgu qadriyatlarni hayotga tatbiq etish, aholining ehtiyojmand qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash va yurtdoshlarimiz qalbida mehr-shafqat tuyg‘ularini yanada kuchaytirish maqsadida 2026 yil 13 avgust kuni Samarqand viloyati Urgut tumanida keng ko‘lamli ma’naviy-ma’rifiy hamda xayr-saxovat tadbirlari o‘tkazildi.
Mazkur xayrli tadbirlarda Samarqand viloyati bosh imom-xatibi vazifasini vaqtincha bajaruvchi Nursultonxon domla Abdumannonov, viloyat bosh imom-xatibi o‘rinbosari Xayrullo domla Sattarov, VAQF xayriya jamoat fondi Samarqand viloyati filiali rahbari Yoqubjon domla Mansurov, uning o‘rinbosari A.Sultonov, shahar va tuman bosh imom-xatiblari, «Haj–2026» ziyoratchilari, mahalla faollari va nuroniylar ishtirok etdilar.
O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining 35 yilligi munosabati bilan o‘tkazilgan ushbu xayrli aksiya doirasida ijtimoiy himoyaga muhtoj, kam ta’minlangan va boquvchisidan ayrilgan 300 ta oila holidan xabar olindi. Ularning xonadonlariga tashrif buyurilib, turmush sharoitlari o‘rganildi, oilalarga zarur oziq-ovqat mahsulotlari yetkazib berildi.
Tashriflar davomida bemor va keksalarning holidan xabar olinib, ular bilan samimiy suhbatlar o‘tkazildi. Ularning haqqiga shifo, xonadonlariga fayzu baraka, yurtimizga tinchlik-xotirjamlik tilab duolar qilindi. Zero, muhtojning ko‘nglini ko‘tarish va uni yolg‘iz emasligini his ettirish ham insonparvarlikning yuksak ko‘rinishidir.
Shu bilan birga, hayotida turli ijtimoiy qiyinchiliklarga duch kelgan hamda yot g‘oyalar ta’siriga tushib qolish xavfi mavjud bo‘lgan ayrim fuqarolar bilan yakka tartibda muloqotlar tashkil etildi. Suhbatlarda sof e’tiqod, oila muqaddasligi, farzand tarbiyasi, halol mehnat, Vatanga sadoqat, milliy va diniy qadriyatlarga hurmat, shuningdek, turli buzg‘unchi g‘oyalarga nisbatan ma’naviy immunitetni mustahkamlash masalalari hayotiy misollar asosida tushuntirildi.
Tadbirlar doirasida Urgut tumanidagi jome masjidlarda peshin namozidan so‘ng ma’naviy-ma’rifiy uchrashuvlar ham o‘tkazildi. Ularda mehr-oqibat, qo‘ni-qo‘shnichilik munosabatlarini mustahkamlash, yoshlarni milliy va diniy qadriyatlarga sodiqlik ruhida tarbiyalash, oila tinchligini asrash, jamiyatda o‘zaro hurmat va ahillik muhitini qaror toptirish kabi dolzarb mavzular atroflicha yoritildi.
Uchrashuvlar yakunida mamlakatimiz tinchligi, xalqimiz farovonligi, Vatanimiz ravnaqi va yosh avlodning ilmli, odobli hamda vatanparvar insonlar bo‘lib voyaga yetishi haqida xayrli duolar qilindi.
Bugun yurtimizda inson qadrini ulug‘lash, aholining ehtiyojmand qatlamlarini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, jamiyatda mehr-saxovat va o‘zaro g‘amxo‘rlik muhitini qaror toptirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Urgut tumanida o‘tkazilgan mazkur xayrli tadbirlar ham ana shu ezgu maqsadlarga xizmat qilib, aholi o‘rtasida hamjihatlik, bag‘rikenglik va insonparvarlik tuyg‘ularini yanada mustahkamladi.
Mehr bor joyda ishonch, saxovat bor joyda baraka, inson qadri ulug‘langan jamiyatda esa tinchlik va farovonlik qaror topadi. Ana shunday ezgu amallar xalqimiz o‘rtasidagi birdamlik rishtalarini mustahkamlab, yurtimizning yanada obod va fayzli bo‘lishiga xizmat qiladi.
Samarqand viloyati vakilligi matbuot xizmati