Sahobalardan keyin hadislarni to'plash tarixi ham juda keng va ma'lumotlarga boy. Hadislarni rivoyat qilgan har bir sahobiy o'zidan eshitganlarini to'plagan ko'plab talabalarga ega edi. Sahobalarning o'quvchilari “tobein” deb atalardi.

Aksariyat tobeinlarning to'plagan hadislari umumiy bir mavzuga bag'ishlanmagan. Ammo ularning ba'zilari hadislarni mavzular ostida jamlagan. Bu tartibda yozilgan ilk hadis kitobi Imom Shab'ining “Al-Abvob” kitobidir. Bu kitob turli bo'limlarga bo'lingan. Har bir bo'lim zakot, namoz kabi bir mavzuga oid hadislarni o'z ichiga olgan.

Bundan tizimli ravishda yozilgan ilk hadis kitobi ilk hijriy asrdayoq mavjud bo'lgani ma'lum bo'ladi. Boshqa bir kitob Hasan Basriy (vaf. 110) tomonidan yozilgan bo'lib, unda Qur'oni karim tafsir va sharhlariga oid hadislarni jamlangan. Bu bir mavzu asosida tizimli yozilgan ilk kitob edi.

Tobeinlar davrida hadislarni to'plash rasmiy ravishda halifa Umar ibn Abdulaziz (99-101)ning buyrug'i bilan amalga oshdi. U hukmdorligi ostidagi barcha voliylarga Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning sahobalari va ularning shogirdlaridan hadis to'plab, ularni alohida kitobga yozishga buyruq berdi[1].

Bu rasmiy amrning natijasida bir qancha hadis kitoblarining yozilishiga va butun mamlakat bo'ylab tarqalishiga erishildi. Ibn Shihob Zuhriy bu davrda hadis to'plash borasida yo'lboshchilardan biri edi. U ko'plab kitoblar yozdi.

Ushbu davrda yozilgan qo'lyozmalar odatda, har qanday fanning rivojlanishida bo'lgani kabi, keyinchalik yozilgan katta hadis kitoblariga kiritilgan.

Shunday qilib, hijriy 2-3 asrlarda yozilgan katta kitoblar o'z o'rnini egalladi va tobora keng qamrovli, batafsil va to'liq bo'lib bordi. Ular shu qadar keng tarqaldiki, tobeinlarning kitoblari sahnadan g'oyib bo'ldi, biroq ulardan ba'zilari saqlanib qolgan va keyingi kitoblarni solishtirish va tasdiqlash uchun foydalanildi.

Tobeinlar zamonida yozilgan kitoblardan biri, Abu Hurayra roziyallohu anhuning o'zidan eshitgan hadislarni o'z ichga olgan, uning shogirdlaridan biri Hammon ibn Munabbih (vaf. 101/719) sahifasidir. Bu kitob hozirda “As-Sahifa as-Sahiha” deb nom qozongan. Bu kitobning barcha hadislari, keyingi hadis to'plamlaridan joy olgan. Buning to'liq matni Ahmad ibn Hanbalning (vaf. 241/855) Musnad kitobida keltirilgan. Kitobning asl nusxasi mavjud emas va ancha oldin yo'qolgan.

1954 yilda bu kitobning ikki yozma nusxasi Doktor Muhammad Hamidulloh tomonidan Berlin va Damashq kutubxonalaridan topildi va to'liq shaklda, muqaddima bilan nashr qilindi. Doktor Muhammad Hamidulloh uzoq asrlar avval yozilgan bu yozuvlarni tadqiq qildi. Shu bilan birga bu matnlarni Imom Ahmadning Musnadidagi rivoyatlar bilan solishtirib chiqdi. Ikki matn orasida hech qanday bir farq topilmadi. Faqatgina bir xil kitobning ikkita qo'lyozmasida uchraydigan bir nechta kichik tafovutlar bundan mustasno.

Bu tobeinlar to'plagan kitoblar keyingi hadislar to'plamlarida juda ehtiyotkorlik bilan kiritilganligini isbotlaydi.

[1] Fath al-boriy. J. 1. – B. 174.

Muftiy Muhammad Taqiy Usmoniy hafizahullohning

"Islom shariatida sunnatning o'rni" kitobidan

Tarjimon: Davron NURMUHAMMAD

1-qism, 2-qism, 3-qism, 4-qism, 5-qism, 6-qism, 7-qism, 8-qism, 9-qism, 10-qism, 11-qism, 12-qism, 13-qism, 14-qism, 15-qism, 16-qism, 17-qism. Davomi bor...