Sahobalardan keyin hadislarni to'plash tarixi ham juda keng va ma'lumotlarga boy. Hadislarni rivoyat qilgan har bir sahobiy o'zidan eshitganlarini to'plagan ko'plab talabalarga ega edi. Sahobalarning o'quvchilari “tobein” deb atalardi.
Aksariyat tobeinlarning to'plagan hadislari umumiy bir mavzuga bag'ishlanmagan. Ammo ularning ba'zilari hadislarni mavzular ostida jamlagan. Bu tartibda yozilgan ilk hadis kitobi Imom Shab'ining “Al-Abvob” kitobidir. Bu kitob turli bo'limlarga bo'lingan. Har bir bo'lim zakot, namoz kabi bir mavzuga oid hadislarni o'z ichiga olgan.
Bundan tizimli ravishda yozilgan ilk hadis kitobi ilk hijriy asrdayoq mavjud bo'lgani ma'lum bo'ladi. Boshqa bir kitob Hasan Basriy (vaf. 110) tomonidan yozilgan bo'lib, unda Qur'oni karim tafsir va sharhlariga oid hadislarni jamlangan. Bu bir mavzu asosida tizimli yozilgan ilk kitob edi.
Tobeinlar davrida hadislarni to'plash rasmiy ravishda halifa Umar ibn Abdulaziz (99-101)ning buyrug'i bilan amalga oshdi. U hukmdorligi ostidagi barcha voliylarga Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning sahobalari va ularning shogirdlaridan hadis to'plab, ularni alohida kitobga yozishga buyruq berdi[1].
Bu rasmiy amrning natijasida bir qancha hadis kitoblarining yozilishiga va butun mamlakat bo'ylab tarqalishiga erishildi. Ibn Shihob Zuhriy bu davrda hadis to'plash borasida yo'lboshchilardan biri edi. U ko'plab kitoblar yozdi.
Ushbu davrda yozilgan qo'lyozmalar odatda, har qanday fanning rivojlanishida bo'lgani kabi, keyinchalik yozilgan katta hadis kitoblariga kiritilgan.
Shunday qilib, hijriy 2-3 asrlarda yozilgan katta kitoblar o'z o'rnini egalladi va tobora keng qamrovli, batafsil va to'liq bo'lib bordi. Ular shu qadar keng tarqaldiki, tobeinlarning kitoblari sahnadan g'oyib bo'ldi, biroq ulardan ba'zilari saqlanib qolgan va keyingi kitoblarni solishtirish va tasdiqlash uchun foydalanildi.
Tobeinlar zamonida yozilgan kitoblardan biri, Abu Hurayra roziyallohu anhuning o'zidan eshitgan hadislarni o'z ichga olgan, uning shogirdlaridan biri Hammon ibn Munabbih (vaf. 101/719) sahifasidir. Bu kitob hozirda “As-Sahifa as-Sahiha” deb nom qozongan. Bu kitobning barcha hadislari, keyingi hadis to'plamlaridan joy olgan. Buning to'liq matni Ahmad ibn Hanbalning (vaf. 241/855) Musnad kitobida keltirilgan. Kitobning asl nusxasi mavjud emas va ancha oldin yo'qolgan.
1954 yilda bu kitobning ikki yozma nusxasi Doktor Muhammad Hamidulloh tomonidan Berlin va Damashq kutubxonalaridan topildi va to'liq shaklda, muqaddima bilan nashr qilindi. Doktor Muhammad Hamidulloh uzoq asrlar avval yozilgan bu yozuvlarni tadqiq qildi. Shu bilan birga bu matnlarni Imom Ahmadning Musnadidagi rivoyatlar bilan solishtirib chiqdi. Ikki matn orasida hech qanday bir farq topilmadi. Faqatgina bir xil kitobning ikkita qo'lyozmasida uchraydigan bir nechta kichik tafovutlar bundan mustasno.
Bu tobeinlar to'plagan kitoblar keyingi hadislar to'plamlarida juda ehtiyotkorlik bilan kiritilganligini isbotlaydi.
[1] Fath al-boriy. J. 1. – B. 174.
Muftiy Muhammad Taqiy Usmoniy hafizahullohning
"Islom shariatida sunnatning o'rni" kitobidan
Tarjimon: Davron NURMUHAMMAD
1-qism, 2-qism, 3-qism, 4-qism, 5-qism, 6-qism, 7-qism, 8-qism, 9-qism, 10-qism, 11-qism, 12-qism, 13-qism, 14-qism, 15-qism, 16-qism, 17-qism. Davomi bor...
O‘zbekiston elchixonasi tomonidan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda o‘zbekistonlik tarixshunos va boburshunos olimlardan iborat delegatsiyaning Pokistonga tashrifi amalga oshirildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.
Tashrif Bobur va Boburiylar davriga oid tarixiy-madaniy merosni o‘rganish, Pokiston hududida saqlanayotgan mazkur davrga oid tarixiy manbalar, qo‘lyozmalar, eksponatlar va artefaktlar bilan tanishish, shuningdek, ikki mamlakatning ilmiy-tadqiqot va madaniy muassasalari o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil eildi.
Delegatsiya a’zolari dastlab Lahor shahrida Boburiylar davriga oid tarixiy obidalar va manzilgohlarga tashrif buyurib, o‘rganishlar olib bordi. Xususan, Lahor muzeyi, Islom galereyasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lib, mazkur muassasalarda qator ilmiy uchrashuvlar o‘tkazdi va boburiylar davriga oid tarixiy manbalar bilan tanishdi.
Lahor shahridagi Panjob universiteti rahbariyati bilan ilmiy va akademik hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Safar davomida mazkur universitet huzuridagi Boburiylar merosi markazi bilan hamkorlikda Boburiylar sulolasining 500 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi.
Ishtirokchilar Bobur va Boburiylar tarixi, ularning Markaziy va Janubiy Osiyo tamaddunidagi o‘rni, mazkur davrning siyosiy, madaniy va ilmiy merosini o‘rganish masalalarini muhokama qildilar.
O‘zbekiston olimlari Islomobod shahrida Pokiston Milliy tilni rivojlantirish departamenti rahbariyati Quaid-i-A’zam universiteti, Alloma Iqbol universiteti, Pokiston Milliy kutubxonasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalariga tashrif buyurib, qo‘lyozmalar, boburiylar davriga oid eksponatlar va boshqa tarixiy manbalar bilan tanishdi.
O‘zbekiston vakillari Islom hamkorlik tashkilotining Ilmiy va texnologik hamkorlik bo‘yicha doimiy qo‘mitasi bosh koordinatori Muhammad Iqbol Choudhari tomonidan qabul qilindi.
Unda Bobur va Boburiylar merosini chuqur o‘rganish, uni asrash va musulmon dunyosi ilmiy doiralari hamda keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari ko‘rib chiqildi.
Kelgusida mazkur tashkilot bilan hamkorlikda Boburiylar merosiga bag‘ishlangan yirik xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Tashrifning asosiy tadbiri Islomobod shahrida «Zahiriddin Muhammad Bobur: mushtarak sivilizatsiyaviy meros va O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari ko‘prigi» mavzusida tashkil etilgan bo‘ldi.
Konferensiyada Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev, Pokistondagi «Bobur forumi» rahbari Ramzan Mug‘al hamda tarixchi va boburshunos olimlar hamda yosh tadqiqotchilar ishtirok etdi.
Diplomatik vakolatxona rahbari o‘z nutqida ikki mamlakat o‘rtasidagi tarixiy, madaniy, ma’naviy va sivilizatsiyaviy aloqalar uzoq tarix va chuqur ildizlarga ega ekanini qayd etdi.
– Ushbu mushtarak tarixda Zahiriddin Muhammad Bobur Janubiy Osiyoda ulkan davlatchilikka asos solgani xalqlarimizni birlashtiruvchi muhim tarixiy omil bo‘ldi, – dedi O‘zbekiston elchisi. – Ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari barcha sohalarda izchil rivojlanib bormoqda. Ikki davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam va yaqin do‘stona muloqot natijasida ikki tomonlama munosabatlarimiz strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Aloqalarning bunday darajasida umumiy tarixiy va madaniy merosni o‘rganishning naqadar muhimligi, bu borada yaqindan hamkorlik qilish ikki xalq o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi o‘rinbosari Rustam Mamasoliyev o‘z chiqishida Bobur va uning ilmiy-adabiy merosi butun mintaqa tarixida alohida o‘rin tutishini urg‘uladi.
– O‘zbekistonda Bobur va boburiylar merosini o‘rganish, asrash va targ‘ib qilish borasida juda katta ishlar amalga oshirilyapti, – dedi u. – Boburiylar merosini chuqur o‘rganishda pokistonlik olimlar va ilmiy muassasalar bilan qo‘shma tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar, nashriyot loyihalari va akademik almashinuvlarni kengaytirish juda muhim.
Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, o‘z navbatida, boburiylarning Pokiston tarixidagi muhim o‘rniga to‘xtaldi.
– Boburiylarning Pokistondagi tarixiy-madaniy merosini asrash va kelajak avlodlarga yetkazishga hukumat darajasida e’tibor qaratilyapti, – dedi Farah Naz Akbar. – Biz O‘zbekiston bilan tarixiy aloqalarimizni yanada mustahkamlash, ilmiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni qo‘llab-quvvatlashga, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan merosni birgalikda o‘rganish va targ‘ib qilishga tayyormiz.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi delegatsiyasi tashrifi davomida Panjob viloyatida joylashgan Boburiylar davriga oid qator tarixiy qadamjolarda o‘rganishlar olib borishi rejalashtirilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati