Sunnatning muhofazasi (14-qism)
Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam sunnatlari birinchi marta hijriy III asrda tadvin[1] qilinganini da'vo qilish mutlaqo xatodir. Hadislarni to'plash Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam hayotlik davrlaridan boshlangan. Hadislar faqatgina yozib qo'yish orqali saqlanmagan, balki uning yanada boshqa bir qancha usullari ham bo'lgan.
HADISNING UCh TURI
Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning aytgan so'zlari hadis sanaladi. Hadislar naql qilish yo'llariga ko'ra uchta asosiy turga bo'linadi:
- Mutavotir. Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning zamonlaridan to bugungacha, yolg'on gapirishga kelishib olishlari imkonsiz bo'lgan ko'p miqdordagi roviylar tomonidan rivoyat qilingan hadisdir. Bu turdagi hadis ikki qismga bo'linadi:
A. Lafzan mutavotir. Lafz e'tiboridan, mutavotir uchun talab qilingani kabi ko'p miqdordagi roviy tomonidan hamma roviylari jiddiy bir chalkashlikka yo'l qo'ymay, ayni lafzlarni rivoyatda ittifoq qilgan holda rivoyat qilgan bir hadisdir.
B. Ma'naviy mutavotir. Roviylar tomonidan ayni lafzlar bilan rivoyat qilinmagan hadisdir. Roviylarning lafzlari farqlidir. Hatto ba'zida naql qilingan hodisalar ham ayni hodisa bo'lmaydi. Faqat barcha roviylar hamma rivoyatlarda umumiy bo'lgan bir ishni naql qilishda ittifoq qilganlar. Masalan , Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
من كذب علي متعمداً فليتبوأ مقعده من النار
“Kim menga qasddan yolg'onni nisbat bersa, jahannamdagi joyiga tayyorlanaversin”, deganlar (Imom Buxoriy, Imom Muslim, Imom Termiziy rivoyati).
Bu birinchi turga kiradigan mutavotir hadisdir. Chunki bu hadisning eng kamida 74 ta ta roviysi bor. Boshqacha qilib aytganda, 74 ta sahoba farqli holatlarda, ammo barchalari ayni lafzlar bilan rivoyat qilishgan.
Bu hadisni u sahobalardan olganlarning adadi yanada ko'p. Chunki o'sha 74 nafar sahobaning har biri buni bir necha shogirdiga etkazgan. Shunday qilib, bu hadisning har bir tabaqadagi roviylari yanada ortib boradi va aslo etmish to'rttadan kamaymagan. Endi raqamda yuztacha bo'lgan bu roviylar, hadisni eng kichkina bir o'zgarish kiritmasdan, ayni lafzlar bilan rivoyat qilmoqdalar. Shu sababli bu hadis “lafzan mutavotir”dir. Chunki bu qadar ko'p sahobaning Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga yolg'onni nisbat berish uchun yolg'onga kelishib olishlari aqlga sig'maydi.
Boshqa tomondan, ko'pchilik roviylar tomonidan Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning bomdod namozida ikki, peshin, asr va xufton to'rt, shom namozida uch rak'at namoz o'qishni buyurganlari rivoyat qilingan. Ammo rak'atlar sonini aytgan hamma roviylarning lafzi bir xilda emas. Ularning lafzlari farqli. Hatto ular tomonidan naql qilingan hodisalar ham farqlidir. Ammo barcha rivoyatlarning maqsadi ayni. Bu umumiy maqsadning, ya'ni rak'atlarning aniq soni “ma'naviy mutavotir” o'laroq qabul qilingan.
- Mashhur. Bu turdagi hadisni muhaddislar bunday ta'riflaydilar: “Mashhur hadis – mutavotir darajasiga etmagan, ammo roviylari soni har bir tabaqada uchtadan kam bo'lmagan hadis” (Suyutiy, Tadbirur roviy, J.II. Karochi, 1972. – B. 181.).
Bu atama faqihlar tomonidan biroz farqli tarzda ta'riflanadi: “Mashhur hadis ashobi kirom darajasida mutavotir bo'lmagan, ammo ulardan keyin tavotur darajasiga etgan hadisdir”.
- Habari vohid (bir kishi keltirgan xabar). Roviylari soni har bir tabaqada uchtadan oz bo'lgan hadisdir.
Keling endi bu uch turdagi hadislarning har birini alohida o'rganib chiqaylik.
Mutavotirga kelsak, hech kim uning aniq ishonchligiga hech qanday shubha qilmaydi. Mutavotir bir sanad bilan naql qilingan voqea, kundalik hayotimiz bilan bog'liq bo'lganlarini ham o'z ichiga olgan holda har doim aniq haqiqat o'laroq qabul qilingandir. Mutavotir bir rivoyatga suyangan har qanday xabar hamma tomonidan ikkilanmasdan qabul qilinishi shartdir. Men Moskva shahrini hech ko'rmaganman, ammo Moskvaning bir shahar ekani inkor qilib bo'lmas aniq bir haqiqatdir. Bu haqiqat menga shaharni ko'rgan ko'p miqdordagi roviylar tomonidan isbotlanmoqda. Bu doimiy rivoyat qilingan, ya'ni “mutavotir” bir haqiqatdir-ki unga inkor ham, shubha ham qilinmaydi.
Birinchi va ikkinchi jahon urushlarini ham ko'rmaganman, ammo bu ikki jangning ro'y berganini, hech qanday shubhaga suyanmaydigan xabarlar, ular bilan bog'liq mutavotir xabarlar naql qilmoqda. Sog'lom aql egasi bo'lgan hech kim, bu janglarning ro'y berganini bildirgan insonlarning yolg'on bir xabar to'qish uchun ittifoq qilganlarini va bu janglarning bo'lmaganini da'vo qila olmaydi. Jangning haqiqatda bo'lgan hodisaligi “mutavotir” xabarga suyanilmoqda.
Ayni shaklda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari haqidagi mutavotir xabarlar ham uning ishonchliligi hech qanday shubhasiz qabul qilinishi kerak.
Hullas, xoh lafzan mutavotir, xoh ma'nan mutavotir bo'lsin mutavotir hadislar Qur'oni karim kabi ishonchga egadir va ikkalasi orasida rivoyat yo'lining ishonchliligi tomonidan hech qanday farq yo'qdir.
Mutavotirning birinchi guruhiga kiruvchi, ya'ni “lafzan mutavotir” bo'lgan hadislar son jihatdan oz bo'lsa ham, ikkinchi guruh bilan bog'liq hadislar, ya'ni “ma'nan mutavotir” hadislar ko'pdir. To'g'rirog'i Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam sunnatlarining muhim bir qismi mutavotirning bu turiga kiradi, hech qanday holatda ularning ishonchliligiga shubha qilinmaydi.
Ikkinchi guruhi, ya'ni mashhur hadisga kelsak, uning ishonchlilik darajasi mutavotirga qaraganda pastroq. Shu bilan birga roviylar soni har tabaqada ishonchli bo'lgan uch kishidan ko'proq bo'lgani uchun rivoyat ishonchlidir.
Uchunchi guruh hadis “xabari vohid”dir. Bu guruhning ishonchliligi roviylarining to'g'riso'z bo'lishiga bog'liqdir. Agar roviy ishonchli bo'lsa, uning xabari qabul qilinishi mumkin. Ammo birgina roviyning shubhali bo'lsa, butun xabar ehtiyotan shubhali qolishda davom etadi. Bu qoidaga hayotning har bir jabhasida amal qilinmoqda.
Nimaga Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning sunnati bilan bog'liq xabarlarga qo'llanilmasligi kerak? Aksincha xabar roviylari rivoyat qilgan narsalarining nozik tomonlaridan xabardor bo'lganlari uchun ham “hadislar” mavzusida bu qoidani eng a'lo holatda qo'llash mumkin.
Bu har qanday bir huquqiy yo diniy bir ta'sirga ega bo'lmagan, tasodifiy bir hodisaga oid, oddiy bir xabar emas. Bu millionlab insonning hayotiga chuqur ta'sir ko'rsatgan hodisaga oid bo'lgan bir voqeaning rivoyatidir.
Hadis roviylari Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga bir so'z yoki amalni nisbat berish o'yin emasligini juda yaxshi bilishardi. Bu naql qilish jarayonida har qanday qasddan xato yo har qanday ikkilanish, Allohning g'azabiga duchor qiladigan va jahannamda azob bo'ladigan holatga olib borardi. Har bir roviy ushbu mashhur va mutavotir hadisni yaxshi bilgan: “Kim qasddan mening nomimdan yolg'on gapirsa, jahannamdagi joyiga tayyorlanaversin”.
Bu hadis roviylarning qalbida shu qadar kuchli mas'uliyat hissini paydo qilganki, Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam haqlarida har qanday narsani naql qilganda biror xato aralashmasin deb qo'rqib, ranglari oqarib ketardi.
Bunday mas'uliyat – hadis roviylarining, bir hadisning muhofazasi va naqlida ehtiyotkor bo'lishlarining asosiy sababi edi. Bu ehtiyot chorasi boshqa tarixiy hodisalarning naql qilinishida topilmaydi.
Endi keling hadislarni sof holatda muhofaza qilish uchun ummat tomonidan tatbiq qilingan farqli usullarni bayon etaylik.
[1] Kitob shaklida yozish.
Muftiy Muhammad Taqiy Usmoniy hafizahullohning
"Islom shariatida sunnatning o'rni" kitobidan
Tarjimon: Davron NURMUHAMMAD
1-qism, 2-qism, 3-qism, 4-qism, 5-qism, 6-qism, 7-qism, 8-qism, 9-qism, 10-qism, 11-qism, 12-qism, 13-qism, Davomi bor...
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
