“Ixlos” lug'atda “tozalash” degan ma'noni anglatadi. Uning shar'iĭ istilohi borasida turli ta'riflar aĭtilgan. Eng chiroĭli ta'rifni Munoviĭ rahmatullohi alaĭh aĭtgan: “Ixlos qalb sofligini kirlantirgan amallardan xalos bŭlishdir. Kir qiluvchi har har qandaĭ amaldan xalos bŭlgan sof amalni xolis bajarilgan deĭiladi”.
Ixlos mŭmin inson hayëtida juda katta ahamiyat kasb etadigan fazilat hisoblanadi. Zero, ulug' zotlardan biri: “Amal ikki narsa bilan qabul bŭladi: xolis va solih bŭlsa”, degan.
Holis ixlos solih shariatda mavjud bŭlgan amal demakdir. Ixlos Alloh taolo tomonidan bandaga beriladigan ulkan mukofot va ne'matdir. Alloh taolo Zumar surasining ilk oyatlarida bundaĭ marhamat qiladi: “Bas, Allohga Unga dinni xolis qilgan holingda ibodat et. Ogoh bo'lingkim, xolis din Allohnikidir”.
Alloh taolo hadisi qudsiĭlardan birida: “Ixlos Mening sirlarimdan bir sirdir. O'z bandalarimdan kimni yaxshi ko'rgan bo'lsam, o'shaning qalbiga ixlosni joylaganman. Unga farishta tanish bo'lib, yoza olmaydi ham, shayton tanish bo'lib, buza olmaydi ham” degan.
Ma'ruf Karxiĭ rahmatullohi alaĭh nafsini koĭib: “Eĭ nafs! Holis bŭl, xalos bŭlasan”, der edi.
Bir solih inson ŭz birodariga bundaĭ deb ëzgan ekan: “Amalingda niyatingni xolis qil, shunda senga oz amal ham kifoya qiladi”.
O'tgan ulug'lar: “Kim ŭz ixlosida ixlosni kŭrsa, ixlosi ixlosga muhtoj bŭladi”, derdilar.
Ixlos haqida gap ketar ekan, haj ziyërati ham ushbu fazilat bilan chambarchas bog'liqdir. Alloh taolo bu haqda bundaĭ marhamat qiladi: “Haj va umrani Alloh uchun tugal ado eting (Baqara surasi, 196-oyat).
“...tugal ado eting”. Bir ishni tugal qilish uni barcha shartlari bilan buzuvchi va nuqsonga uchratuvchi narsalardan saqlashdir. Ya'ni, hajni farz, vojib, sunnat, mustahab va odoblariga amal qilgan holda harom, makruh va beadabliklardan xoli qilib bajaring, deganidir.
Mazkur oyatga kŭra, ulamolarimiz haj ëki umra amalini qilishga kirishgan kishiga ushbu harakatni oxiriga etkazib, tŭliq bajarishi vojib ekaniga ijmo qilganlar.
“...Alloh uchun...” oyati “Tafsiri Nasafiĭ”da quĭidagicha sharhlangan: “Haj va umraning shart va farzlarini tŭliq bajargan holda, kechiktirmaĭ, kamchiliksiz Alloh taoloning roziligi uchun bajaringlar”.
Hajni ixlos bilan bajarish lozimligi haqida hadislar bor. Abu Huraĭra roziĭallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alaĭhi vasallam: “Kim Alloh uchun haj qilsa, fahsh so'z aytmasa va fisqu fasod qilmasa, onasidan tug'ilg andek gunohlardan pok bo'lgan holda qaytadi”, dedilar» (Imom Buxoriy rivoyati).
Muhaddislar bu hadis ixlosga targ'ib bŭlib, haj ëki umrani qasd qilgan kishi, avvalo, niyatini gŭzal, xolis Alloh uchun qilishi kerak bŭladi, deĭdilar.
Amalni xolis qilgandan keĭin ibodatning savobini ketkazib qŭyadigan ishlardan saqlanishi lozim. Amallarini riyë, sum'a va ujbdan ehtiyët qilishi kerak. Bu illatlar shaĭtonning eng kuchli qurollari bŭlib, misqollab ĭig'ilgan barcha savoblarni bir lahzada ĭŭqqa chiqarib yuboradi.
Alloma Muhammad Ali Tahonaviĭ rahmatullohi alaĭh ŭzining istilohlar haqida ëzgan mashhur asarida riyëni quĭidagicha ta'riflaĭdi: “Riyë yaxshilikni boshqalar kŭrsin uchun qilishdir. Unda xolis niyat va ixlos bŭlmaĭdi”.
Darhaqiqat, har bir ishimizda ixlos bŭlishi kerak. Usiz ish bitmaĭdi. Ixlos qilsak, maqsadlar hosil bŭladi. Ixlos sabab Alloh taolo ëmonliklardan xalos etadi. Zero, ulug' zotlar: “Ixlos – xalos” deb bejizga aĭtmaganlar.
“Va amallaringizni botil qilmangiz”(Muhammad surasi, 33-oyat). Yusuf ibn Husaĭn rahmatullohi alaĭh aĭtadi: “Inson zoti uchun dunëda ixlosdan kŭra qiĭinroq ish ĭŭqdir. Riyëni qalbimdan tag-tugi bilan qŭporib tashlashga harchand harakat qilmaĭin, u har safar yangi-yangi kŭrinishda ŭsib chiqayëtganga ŭxshardi”.
Davomi bor...
O'zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy
Nuriddin domla Holiqnazarov hazratlarining
"Haj buyuk ibodatdir" nomli kitoblaridan olindi.
Iymon 
Namoz 
Ro'za 
Zakot 
Haj 
Qur'on 
Islom saboqlari 
Aloqa 
