Sayt test holatida ishlamoqda!
29 Avgust, 2026   |   16 Rabi`ul avval, 1448

Toshkent shahri
Tong
04:22
Quyosh
05:46
Peshin
12:24
Asr
17:05
Shom
19:05
Xufton
20:25
Bismillah
29 Avgust, 2026, 16 Rabi`ul avval, 1448

“Bismilloh degilu qo'yg'il qadam...”

23.06.2022   2396   4 min.
“Bismilloh degilu qo'yg'il qadam...”

Hazrat Navoiyning “Hamsa” asarini varaqlar ekanmiz, unda islomiy istilohlar, Qur'on va hadisdan iqtiboslar, fiqhiy atamalarga ko'p duch kelamiz. Lekin ularning ma'no va mazmunini yaxshi tushunmaganimiz bois shoir ko'zlagan maqsadni etarlicha ilg'ay olmaymiz.

“Hayratul abror” dostonining dastlabki boblari tavhid, Islom ilmi va madaniyati, Allohning qudrati va rahmati, Haq taoloning karami, Muhammad sollallohu alayhi va sallam zikri, Me'roj voqea­lariga bag'ishlangan. Ya'ni bir bob hamd, to'rt bob munojot va besh bob na't bilan boshlanadi. Bu o'sha davr an'anasiga muvofiq edi.

Bu haqda ulug' shoir “Badoyeul bidoya”da: “Har harf g'azaliyotining avvalg'i g'azali Tengri taolo hamdi bila muvashshah, yo Rasul alayhissalom na'ti bila mufattah, yo mav'iza bila muvazzah”, – deb qayd etadi.

Islomda ko'p tilga olinadigan, har bir niyat, ibodat va amaliy harakatlar oldidan aytiladigan oyat “Bismillahir rohmanir rohim”.

Basmalaning fazilati to'g'risida Rasu­lulloh sollallohu alayhi va sallam ha­dislarining birida bunday marhamat qilganlar: «E'tiborli har bir ish “Bis­millah” bilan boshlanmas ekan, uning oxi­ri kesikdir (barakasi bo'lmaydi, oxi­riga etmaydi)» (Imom Ibn Hibbon ri­voyati).

Alisher Navoiy “Hayratul abror” dos­tonining matlaini bunday satrlar bilan boshlaydi:

Bismillohir rahmonir rahim,

Rishtag'a chekti necha durri yatim...

Ulug' shoir mazkur bobda Basmalaning har bir harfini poetik sharhlaydi. Hu­losada ma'no rishtalarini bir markazga qaratadi:

Yo'l yomonu yaxshisidan ema g'am,

Bismilloh degilu qo'yg'il qadam.

Dostondan o'rin olgan to'rt munojotdagi qarashlar bir-birini takrorlamaydi. Birinchi munojotda Haq taoloning yakkayu yolg'izligi, husnu jamol sohibi ekani, husnini tomosha qilish uchun oyna sifatida olamni yaratgani to'g'risida fikr yuritilsa, ikkinchi munojotda Allohning xoliqiyati, barcha mavjudotlar unga sajda qilishi to'g'risidagi g'oyalar o'z ifodasini topgan.

Uchinchi munojotda esa, Allohning Qahhoru Rahmonligi, insonni mukarram qilib yaratgani, barcha narsani ajoyib muvofiqlik bilan harakatlantiruvchi ekani hamda qiyomat tasviri va u kundagi Muhammad alayhissalom shafoati yuksak ehtiros bilan tarannum etilgan va oxirgi munojotda Alloh taoloning karam egasi va kechirimli zot ekani bayon qilingan.

Atoqli navoiyshunos Abduqodir Ha­yitmetov o'rinli ta'kidlaganidek: «Bun­dan shu xulosa chiqadiki, diniy masalalar va mavzular bilan bog'liq qaysi narsani bayon qilmasin, butun “Hamsa” davomida Navoiy birinchi navbatda Qur'on oyatlariga asoslangan holda qalam tebratgan va ularni shu negizda badiiy talqin etgan».

“Hayratul abror”dagi munojotlarda oyat va hadislarni baytda qisman yoki to'liq qo'llash, oyatlarning to'liq yoki ma'lum bo'lagini tarjima qilib keltirish, oyatlarga ishora qilish yoxud ularning mazmunini ifodalash tarzida istifoda etilganiga guvoh bo'lamiz.

“Hayratul abror” maqolotlarida bayon qilingan fikrlar “Hamsa”ning boshqa dostonlarida keng ko'lamda, obrazlar vositasida badiiy ifodasini topgan.

Abdug'afur Razzoq BUHORIY,

“Mir Arab” oliy madrasasi

mudarrisi

Maqolalar
Boshqa maqolalar

Ikki ulug‘ ne’mat

14.08.2026   42294   3 min.
Ikki ulug‘ ne’mat

#Mustaqillikning 35 yilligi

 

Mustaqilligimizning 35 yillik to‘yi yaqinlashib, joylarda bayram shukuhi keza boshladi. Bundan dilda shukronalik hissi ortmoqda.

Tarixga nazar tashlansa, hamma davrda ham davlatning rivojlanishi, taraqqiy topishi jamiyatning farovon va osoyishta hayot kechirishiga bog‘liqligi ayon bo‘ladi.

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam tinchlik-xotirjamlik eng katta ne’mat ekanligini ta’kidlab, bunday deganlar: “Ikki ne’mat borki, ko‘pchilik insonlar uning qadriga yetmaydi. Ular xotirjamlik va sihat-salomatlik” (Imom Buxoriy rivoyati).

Demak, tinchlik va xotirjamlik Alloh ta’oloning behisob bo‘lgan buyuk ilohiy ne’matlaridan. Shunday ekan, tinchlikning qadriga yetib, uning shukrini ado etish insonning burchlaridandir. Zero, hayotning bir maromda davom etishi, Haq taolo buyurgan ishlar xotirjam ado etilishi uchun ham osoyishtalik lozim bo‘ladi. Alloh taolo ham: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga tinchlik ishiga kirishingiz!” deya buyuradi (Baqara surasi, 208-oyat). Tinchlik, salimlik mavzusi o‘ta muhim bo‘lgani bois Qur’oni karim oyatlaridan o‘rin olgan. Zotan, arab tilidagi “salm”, “silm”, “salom”, va “islom” so‘zlari bir o‘zakdan chiqqan, turli ma’nodagi so‘zlar bo‘lsada, aynan bir maqsadga yo‘naltirilgandir.

Bandaga berilgan ne’matlarning qadriga yetishda va uni asrashda, bizga payg‘amlarlarning otasi bo‘lgan, Ibrohim alayhissalom o‘rnak bo‘lib kelgan. U zot o‘z davrida Makkaga tinchlik, uning ahliga rizq so‘ragani so‘zimizning yorqin misolidir: “Ibrohim: “Ey, Rabbim, bu (Makka)ni tinchlik shahri qilgin va uning aholisidan Allohga va oxirat kuniga ishonuvchilarga (turli) mevalardan rizq qilib bergin” dedi” (Baqara surasi,126-oyat).

Alloh taolo bu orqali Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni o‘tgan payg‘ambarlar hayotidan xabardor qilish barobarida, ular so‘ragan narsalarni ham bildirib, shunga chaqirgan.

Bu ne’atlar bardavom bo‘lishi uchun ham insondan shukr va qadrlash talab etiladi. Tinchlik hukm surib turgan joyga yana tinchlik so‘rab duo qilish esa, muqaddas dinimiz buyuradigan ishlardan. Shunday ekan, inson kim bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zi yashab turgan, Alloh ne’mat qilib bergan Vatani, uning zilol suvlari, havosi, nozi ne’matlari va boshqa barcha sharoitlariga shukr qilib, uni ziyoda bo‘lishini so‘rab duo qilishi lozim.

Bugun dunyoda tinchligi, xotirjamligini yo‘qotganlar qancha. Bularni ko‘rib, eshitib turganlar ibrat olib, xulosalar chiqarib, o‘zlari uchun in’om qilingan tinchlik va xotirjamlikni qadrlab, asrab avaylashi lozim.

Yurtimizda hukm surayotgan tinchlik, xotirjamlikni saqlash, uni turli xil g‘arazli xuruj, hamlalardan, fitna va bo‘htonlardan himoya qilish, g‘arzli va manfur kimsalarning makrlariga uchmasdan, yosh avlodni ham ulardan xabardor qilib, islom ta’limotining ezgu g‘oyalarini keng targ‘ib etish har birimizning burchimizdir. Bu xususida Alloh taolo bunday degan: “Ezgulik va taqvo (yo‘li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo‘li)da hamkorlik qilmangiz! Allohdan qo‘rqingiz! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).

Xulosa qiladigan bo‘lsak, dinimizning tinchlik va xotirjamlikka bo‘lgan e’tibori nechog‘lik katta, hamda bag‘rikenglik uning negizi ekani yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson o‘zidagi ne’matning qadrini uning ustida mulohaza yuritish, shu ne’matdan o‘zgalar ham bahramand yoki bebahra ekanini o‘ylab ko‘rish bilan biladi. Bu esa Allohga yanada ko‘proq shukr qilishga undaydi.

Ne’matning bardavom bo‘lishi, uning shukri ado etilishiga ham bog‘liq. Yoshi ulug‘ nuroniy otaxon va onaxonlarimiz ushbu ikki ulug‘ ne’matning mustahkamligini so‘rab duo qilishlari shundan. Alloh taolo yurtimiz tinchligi va xotirjamligini barqaror, bardavom, xalqimiz hayotini bundan-da farovon qilsin.

Isomiddin AHROROV