“Omin”ni maxfiy aytishning fiqhiy asoslari
Hanafiy mazhabida namozda fotiha surasidan so'ng “Omin”ni maxfiy aytmoq namozning sunnatlaridan biridir. “Omin”ni maxfiy aytmoq sunnat ekanligi hanafiy mazhabining barcha kitoblarida qayd qilingan. Jumladan Burhoniddin Abul Hasan Ali ibn Abu Bakr Marg'iloniy rahmatulloh alayh “Hidoya” kitobining “Namozning sifati” bobida quydagi matnni keltiradilar:
وَ اذا قَالَ الامامُ: ولا َالضالِّين: قال: آمين، ويقولُها المؤتمُّ ويُخْفونَها
Ya'ni: “Va agar imom “ولا َالضالِّين” desa, “Omin” deydi. “Omin”ni muqtadiy ham aytadi. Va Ular (imom va muqtadiy) “Omin”ni maxfiy qiladi”.
Shuningdek, Muhammad Alouddin al-Haskafiy rahmatulloh alayh “Durrul muxtor” kitobida namozning sunnatlarini bayon qilib, quydagi matnni keltiradi:
وَالثَناءُ والتَعَوَّذُ وَ التَسْمِيَةُ وَ التَأمينُ وَ كَوْنهُنَّ سِرّاً
Ya'ni: “(Namozda) sano o'qish, so'ng ta'avvuz va tasmiya aytish va (“Fotiha” surasidan keyin) “Omin” demoq sunnatdir. Mazkur sunnatlarning hammasi maxfiy holda bo'lmoqligi ham sunnatdir”.
Mazkur ikki matndan “Omin”ni imom va muqtadiy har ikkisi aytmoqligi sunnat ekanligini zikr qilgandan keyin, “Omin”ni maxfiy qilish alohida sunnat ekanligi qayd qilinayapti. Shuningdek, yolg'iz namoz o'quvchi ham “Fotiha” surasidan keyin “Omin” deydi va uni maxfiy qiladi.
“Omin”ni maxfiy aytishning dalillari:
1-dalil:
عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِىَّ -صلى الله عليه وسلم- قَالَ « إِذَا قَالَ الإِمَامُ (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ) فَقُولُوا « آمِينَ » فَإِنَّهُ مَنْ وَافَقَ قَوْلُهُ قَوْلَ الْمَلَائِكَةِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ. رواه البخارى و مسلم.
“Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Imom “G'oyril mag'dubi 'alayhim valaddolliyin” deganda “Omin” denglar, chunki kimning so'zi farishtalarning so'ziga to'g'ri kelsa, o'tgan gunohlari mag'firat qilinadi”, dedilar”.
Ushbu hadisi sharif “Fotiha” surasidan so'ng “Omin” aytish sunnat ekanligiga dalil bo'lish bilan bir vaqtda, uni maxfiy aytish sunnat ekanligiga dalolat qiladi. Chunki, hadisi sharifda “Imom “G'oyril mag'dubi 'alayhim valaddolliyin” deganda “Omin” denglar” deyildi. Agar “Omin” jahriy aytilgan bo'lganda, Nabiy sollallohu alayhi va sallam uni avvalo, imomning zimmasiga yuklab, so'ngra “Imom “Omin” deganda “Omin” denglar” – deb aytgan bo'lar edilar. Demak, “Omin” jahriy aytilmagani uchun hadisi sharifda “Imom “G'oyril mag'dubi 'alayhim valaddolliyin” deganda”, deb qayd qilinayapti va “Omin”ni maxfiy aytilishiga dalolat qiladi. Bu rivoyatni hech bir boshqacha ta'vil qilib bo'lmaydi.
Shu o'rinda bizning zikr qilingan bu dalilimizga “Omin”ni jahriy aytish afzal deguvchilar tomonidan imom Termiziy rivoyat qilgan quydagi hadisi sharifni e'tiroz qilib keltirishi mumkin.
عن أبي هريرة أن رسول الله صلى الله عليه و سلم قال :إذا أمن الإمام فأمنوا… (سنن الترمذي)
“Abu Hurayra roziiyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Imom “Omin” deganda “Omin” denglar…”
Biz aytamizki, bu rivoyatda “Omin”ni jahriy aytilishini quvvatlaydigan ochiq-oydin, saxih gap yo'q. Buning ma'nosi shuki, “Imom “Omin” deydigan vaqtda sizlar ham “Omin” denglar”, deganidir. U vaqt o'sha “G'oyril mag'dubi 'alayhim valaddolliyin” degandan keyingi vaqtdir. Hulosa shuki, biz bu hadisi sharifni avvalgi hadisi sharifga muvofiqlashtirgan holda ikki rivoyatga amal qilamiz.
2-dalil:
عَنْ شُعْبَةُ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ عَنْ حُجْرٍ أَبِى الْعَنْبَسِ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِىَّ -صلى الله عليه وسلم- قَرَأَ (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ) فَقَالَ « آمِينَ ». وَخَفَضَ بِهَا صَوْتَهُ. رواه الترمذى
“Shu'baning Voildan – u esa otasidan – qilgan rivoyatida “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “G'oyril mag'dubi 'alayhim valaddolliyin” ni o'qidilar, so'ngra “Omin”, dedilar. Va “Omin” aytishda ovozlarini past qildilar”. Imom Termiziy rivoyat qiladi.
Sho'ba' rahmatulloh alayh tariqi ila naql qilingan ushbu hadisi sharif “Omin”ni maxfiy aytishda asl deb hukm (qaror) qilinadi.
Bu rivoyatning muqobilida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning “G'oyril mag'dubi 'alayhim valaddolliyin”ni o'qiganlaridan so'ngra “Omin”ni jahriy qilganligi to'g'risidagi rivoyatlar Rasululloh sollallohu alayhi vasallam “Namozning ta'limi uchun “Omin”ni jahriy aytganlar” — deb ta'vil qilinadi. Zero, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam maxfiy o'qiladigan qiroatni ham ta'lim uchun jahriy qilganlar.
3-dalil:
Yuqorida “Omin”ni maxfiy qilish to'g'risida rivoyat qilingan hadisi shariflar naql qilindi va jahriy qilishga dalolat qiladigan hadislarni ta'vili bayon qilindi. Shunday bo'lsada farazan rivoyat qilingan hadisi sharif matnlari bir-biriga zohiran ta'oruz (bir biriga qarama qarshi) kelyapti desak, usul qoidasiga ko'ra bunday holda ta'omuli sahoba (sahobalarning qilgan amallari) ga qaraladi. Ta'omuli sahoba ham “Omin”ni maxfiy qilishni quvvatlaydi. Imom Tahoviy bu borada quyidagicha qavlni naql qilgan:
قال: «كان عمر وعلي لا يجهران بسم الله الرحمن الرحيم ولابالتعوذ ولا بالتأمين».
Ya'ni: “Umar va Ali roziyallohu anhumolar “Bismillahir rohmanir rohim”ni, “Ta'avvuz”ni va “Omin”ni jahriy qilmas edilar”.
Hazrat Umardan ham bir asar bor ekan:
أربع يخفيهن الامام: التعوذ, وبسم الله الرحمن الرحيم, وأمين, واللهم ربنا ولك الحمد.
Ya'ni: “To'rt narsani imom maxfiy qiladi: “Ta'avvuz”ni, “Bismillahir rohmanir rohim”ni, “Omin”ni va “Ollohumma robbana va lakal hamd”ni”.
Imom Muhammadning o'zlari “Kitobul-osor”da naql qilganlar:
عن ابي حنيفة عن حماد عن ابراهيم: أربع يخافت بهن الإمام: سبحانك اللهم وبحمدك, والتعوذ, وبسم الله الرحمن الحيم, و آمين. وبه نأخذ وهو قول أبي حنيفة.
“Imomi Muhammad ustozlari Abu Hanifadan, Abu Hanifa Hammoddan, Hammod Ibrohimdan naql qiladi: “To'rt narsani imom maxfiy qiladi: “Subhanaka allohumma va bihamdika”ni, Ta'avvuz”ni, “ Bismillahir rohmanir rohim”ni va “Omin”ni”.
Ushbu “Kitobul-osor”da rivoyat qilingan “Zohirur – rivoyadir”. Shuning uchun bizning matnlarimizda ham shunga qaror qilingan. Imom A'zamga shu qavl nisbat berilib, muxtor fatvo ham shungadir.
Sahih sanad bilan sobit bo'lgan rivoyatga ko'ra, Abdulloh ibn Mas'ud roziyallohu anhu ham “Omin”ni maxfiy qilishga amal qilar edilar. Hazrat Umar, Ali, Ibn Mas'ud kabi buyuk faqih sahoba roziyallohu anhumolarning “Omin”ni maxfiy qilishga amal qilganlari sobitdir. Hattoki, “Omin”ni jahriy aytish to'g'risida Voil ibn Hujrdan rivoyat qiluvchi Sufyoni Savriy ham “Omin”ni maxfiy aytadi deganlar. Buni xilofiga “Omin”ni jahriy amal qilish biror bir sahobadan naql qilinmagan.
4-dalil:
“Omin”ning ma'nosi “Duomizni ijobat qil”, “Shunday bo'lsin” va “Umidlarimizni so'ndirmagin” degan ma'nolarni o'z ichiga olgan duodir. Burhoniddin Marg'inoniy rahmatulloh alayh “Hidoya” kitobida “Omin”ni maxfiy qilish sunnat ekanligini qayd qilib: “ “Omin” demoq duodir, duo qilish esa maxfiylik asosiga qurilgandir” — deydi”. Zero, Alloh taolo duoni maxfiy qilishga amr qilib Qur'oni karimda shunday deydi:
{ادعوا ربكم تضرعا وخفية} [ الأعراف : 55]
Ya'ni, “Robbingizga zorlanib va xufyona (ovozsiz) duo qilinglar!”
Albatta bu oyati karima “Omin”ni maxfiy aytishlikka qat'iy dalil emas, balki zonniy dalil bo'ladi. Chunki qat'iy dalil bo'lganda hech bir ixtilofsiz “Omin”ni maxfiy aytish vojib bo'lar edi.
Ushbu maqolaning avvalida qayd qilinganidek “Omin”ni maxfiy aytmoq sunnat amal, sunnat Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga nisbat berilgan amaldir. Hanafiy mazhab imomlari va ularga ergashgan olimlar sunnat amallarni bayon qilishda va bizgacha etib kelishida ijtihod qildilar. Alloh taolo hammamizni sunnatni bilib, unga ergashmoqlikka tavfiq bersin!
Jaloliddin Holmo'minov
“Ko'kaldosh” o'rta maxsus islom bilim yurti mudarrisi
Ikki ulug‘ ne’mat
#Mustaqillikning 35 yilligi
Mustaqilligimizning 35 yillik to‘yi yaqinlashib, joylarda bayram shukuhi keza boshladi. Bundan dilda shukronalik hissi ortmoqda.
Tarixga nazar tashlansa, hamma davrda ham davlatning rivojlanishi, taraqqiy topishi jamiyatning farovon va osoyishta hayot kechirishiga bog‘liqligi ayon bo‘ladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam tinchlik-xotirjamlik eng katta ne’mat ekanligini ta’kidlab, bunday deganlar: “Ikki ne’mat borki, ko‘pchilik insonlar uning qadriga yetmaydi. Ular xotirjamlik va sihat-salomatlik” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, tinchlik va xotirjamlik Alloh ta’oloning behisob bo‘lgan buyuk ilohiy ne’matlaridan. Shunday ekan, tinchlikning qadriga yetib, uning shukrini ado etish insonning burchlaridandir. Zero, hayotning bir maromda davom etishi, Haq taolo buyurgan ishlar xotirjam ado etilishi uchun ham osoyishtalik lozim bo‘ladi. Alloh taolo ham: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga tinchlik ishiga kirishingiz!” deya buyuradi (Baqara surasi, 208-oyat). Tinchlik, salimlik mavzusi o‘ta muhim bo‘lgani bois Qur’oni karim oyatlaridan o‘rin olgan. Zotan, arab tilidagi “salm”, “silm”, “salom”, va “islom” so‘zlari bir o‘zakdan chiqqan, turli ma’nodagi so‘zlar bo‘lsada, aynan bir maqsadga yo‘naltirilgandir.
Bandaga berilgan ne’matlarning qadriga yetishda va uni asrashda, bizga payg‘amlarlarning otasi bo‘lgan, Ibrohim alayhissalom o‘rnak bo‘lib kelgan. U zot o‘z davrida Makkaga tinchlik, uning ahliga rizq so‘ragani so‘zimizning yorqin misolidir: “Ibrohim: “Ey, Rabbim, bu (Makka)ni tinchlik shahri qilgin va uning aholisidan Allohga va oxirat kuniga ishonuvchilarga (turli) mevalardan rizq qilib bergin” dedi” (Baqara surasi,126-oyat).
Alloh taolo bu orqali Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni o‘tgan payg‘ambarlar hayotidan xabardor qilish barobarida, ular so‘ragan narsalarni ham bildirib, shunga chaqirgan.
Bu ne’atlar bardavom bo‘lishi uchun ham insondan shukr va qadrlash talab etiladi. Tinchlik hukm surib turgan joyga yana tinchlik so‘rab duo qilish esa, muqaddas dinimiz buyuradigan ishlardan. Shunday ekan, inson kim bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zi yashab turgan, Alloh ne’mat qilib bergan Vatani, uning zilol suvlari, havosi, nozi ne’matlari va boshqa barcha sharoitlariga shukr qilib, uni ziyoda bo‘lishini so‘rab duo qilishi lozim.
Bugun dunyoda tinchligi, xotirjamligini yo‘qotganlar qancha. Bularni ko‘rib, eshitib turganlar ibrat olib, xulosalar chiqarib, o‘zlari uchun in’om qilingan tinchlik va xotirjamlikni qadrlab, asrab avaylashi lozim.
Yurtimizda hukm surayotgan tinchlik, xotirjamlikni saqlash, uni turli xil g‘arazli xuruj, hamlalardan, fitna va bo‘htonlardan himoya qilish, g‘arzli va manfur kimsalarning makrlariga uchmasdan, yosh avlodni ham ulardan xabardor qilib, islom ta’limotining ezgu g‘oyalarini keng targ‘ib etish har birimizning burchimizdir. Bu xususida Alloh taolo bunday degan: “Ezgulik va taqvo (yo‘li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo‘li)da hamkorlik qilmangiz! Allohdan qo‘rqingiz! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).
Xulosa qiladigan bo‘lsak, dinimizning tinchlik va xotirjamlikka bo‘lgan e’tibori nechog‘lik katta, hamda bag‘rikenglik uning negizi ekani yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson o‘zidagi ne’matning qadrini uning ustida mulohaza yuritish, shu ne’matdan o‘zgalar ham bahramand yoki bebahra ekanini o‘ylab ko‘rish bilan biladi. Bu esa Allohga yanada ko‘proq shukr qilishga undaydi.
Ne’matning bardavom bo‘lishi, uning shukri ado etilishiga ham bog‘liq. Yoshi ulug‘ nuroniy otaxon va onaxonlarimiz ushbu ikki ulug‘ ne’matning mustahkamligini so‘rab duo qilishlari shundan. Alloh taolo yurtimiz tinchligi va xotirjamligini barqaror, bardavom, xalqimiz hayotini bundan-da farovon qilsin.
Isomiddin AHROROV