Mazkur asar muqaddimasida hazrat Navoiy: “Har ko'y va ko'chalarda yuguribmen va olam ahlidin har nav' elga o'zumni etkuribmen va yaxshi-yamonning af'olin bilibmen va yamonu yaxshi xislatlarin tajriba qilibmen”, deb ta'kidlaganlar.

Asar Navoiy bobomiz hayotining oxirgi davri, ya'ni keksalik davrida muayyan hayotiy tajribaga ega bo'lganidan keyin yozilgani e'tiboridan, uni donishmandona kuzatishlar mahsuli deyilsa, xato bo'lmas. “Mahbub ul-qulub”da biror-bir munosabat va holat taqozosiga ko'ra, ham­masi bo'lib 127 ta tanbeh keltiriladi.

“Tanbeh” so'zi “uyg'otish”, “ishora qilish”, “ogohlantirish”, “izohlash” kabi bir qan­cha ma'nolarni anglatadi. Shundan kelib chiqqan holda aytadigan bo'lsak, har bir tanbeh bejiz keltirilmay, ko'proq buy­ruq va amr ohangida aytiladi. Biror ish­­ni qilish-qilmaslik, uning oqibati tu­shun­tirilgandan keyin o'quvchi bu haqda o'y­lanib, o'ziga tegishli xulosani chiqaradi.

Agar bir tanbehda bir amal yaxshi deyil­gan bo'lsa, o'quvchida uni qilishga ishtiyoq uyg'otiladi, aksincha, agar bir amal yomon deyilgan bo'lsa, o'quvchida o'ziga etadigan ziyon-zarar haqida o'ylab ko'rishga imkon beriladi. Tanbeh ko'proq o'quvchini ogohlikka, biror yomon xislat yo illatdan xalos bo'lish, unga yaqin bo'lmaslikka chaqiradi.

Alisher Navoiy bobomizning xalqona tilda aytilgan sodda va purma'no tanbeh­larining ayrimlari xalqimiz orasida hikmatli so'z yoki maqol tusini olgan: “Bil­maganni so'rab o'rgangan olim, orlanib so'­ramagan o'ziga zolim”, “Oz-oz o'rganib dono bo'lur, qatra-qatra yig'ilib daryo bo'lur”, “Har kimki so'zi yolg'on, yolg'oni zohir bo'lg'och uyolg'on”, “Tilga e'tiborsiz – elga e'tiborsiz”, “Sabr bila ko'p bog'lig' ish ochilur, ishda oshuqqon ko'p toyilur, ko'p toyilg'on ko'p yiqilur”.

Navoiy bobomiz “Ko'ngul mahzanining qulfi til va ul mahzanning kalidin so'z bil” deganida, ko'ngilni bir xazinaga o'xshatsa, qulfini til va uni ochadigan kalitni so'z deb keltiradi. Teranroq o'ylab ko'rilsa, insonga yaxshilik ham, yomonlik ham aslida tilidan etadi.

Hususan, mazkur asarning 50-tanbehida:

“Har kimki so'zi yolg'on, yolg'oni zohir bo'lg'och uyolg'on. Yolg'onni chindek aytquvchi suxanvar – kumushni oltun ro'kach qiluvchi zargar. Yolg'on afsonalarda uyqu keltirguvchi, yolg'onchi uyquda takallum surguvchi. Yolg'on aytquvchi g'aflatdadur. So'zning asnofi bag'oyat cho'qdur (ko'pdur), yolg'on yamonroq sinfi yo'qtur”,

deyiladi.

Bu tanbehda yolg'on yomon illatlar qa­torida ta'kidlanib, yolg'onchi xuddi kumushni oltin deb ko'rsatadigan kishiga o'xshatiladi. Shuningdek, yolg'on so'zlaguvchi kishi aytayotgan rivoyat yoki naql ham ensani qotirishi va unda hech qanday qadr-qiymat bo'lmasligi ma'lum qilinadi. Bunga sabab esa yolg'onchi har doim g'ofilligi tufayli aytayotgan so'ziga javobgarlik va mas'uliyatni his etmaydi.

Yana bir tanbehda: “Chin so'z yolg'ong'a chul­g'ama, chin ayta olur tilni yolg'ong'a bulg'ama. Yol­g'onchi kishi emas. Yolg'on aytmoq eran (mard)lar ishi emas”, deyilgan. Bu tanbehda ham yolg'on so'zlaguvchini inson emas, yolg'on so'zlash mardlar ishi emas deyilmoqda. Yolg'on xususida aytilgan tanbeh haqida jiddiyroq o'ylab ko'rilsa, dastlab yolg'on so'z yoqimli, foydali va jozibalidek o'ziga maftun etadi. Chunki muomala qilinayotgan kishini g'aflatda qoldirib, yolg'on bois o'z ishini bitirib olishi mumkin. Biroq bunga odatlanib qolinsa, el nazaridan qolib, unga hech kim ishonmay qo'yadi. Chunki u oltin deb aytayotgan narsa aslida kumush, shu bois bu yolg'oni fosh bo'lgandan keyin faqat o'zi zarar ko'radi, ammo bu yolg'onga inson qanday odatlanadi desak, bu har bir bolaning o'z oilasida oladigan ta'lim-tarbiyasi bilan bog'liq. Agar ota-ona o'zi yolg'ondan qochib, bolasini ham undan qaytarsa, farzand voya­ga etganda aslo yolg'on gap-so'zni tiliga olmaydi. Misol uchun, hozirda internet va telefon orqali qancha kishilar yolg'on va uydirmalarni eshitadi, unga ishonadi va bir-biriga xabar berib, qimmatli vaqtini behuda va gunoh ishlarga zoye ketkizadi. Ayrimlar tanishlari qo'ng'iroq qilib qolsa, agar u bilan gaplashishni xohlamasa, bolaga “uyda yo'q” deb aytishni buyuradi. O'zi ham yolg'onchi bo'ladi va bolasini ham yolg'onga o'rgatib, gunohkor qiladi. Mana shu holat bolalar ruhiyati va ma'naviy holatiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bora-bora bu yolg'on kattalashib, butun jamiyatga tarqalishi mumkin.

Bobomurod ERALIYeV,

Alisher Navoiy nomidagi

Adabiyot muzeyi tadqiqotchisi

Alisher Navoiyning she'riy va ilmiy-ma'naviy durdonalarida keltirilgan har bir so'z va ibora hikmatli bo'lib, uning mag'zini chaqish va ma'no-mohiyatiga etish oson emas. Axloqiy-ta'limiy qarashlarga bag'ishlangan “Mahbub ul-qulub” asarida ta'lim-tarbiya, odob-axloq va go'zal fe'l-atvorlar qatori insonda uchraydigan yomon xislat va illatlar haqida so'z yuritiladi hamda uning oqibatida hushyor va ogoh bo'lishga da'vat etiladi.