Allomaning onasi
Islom dinida farzand tarbiyasi ibodat darajasidagi amallar qatoriga kiradi. Shu sababli donishmand ota-bobolarimiz, oqila onalarimiz farzand tarbiyasiga alohida e'tibor bergan. Tarixga nazar tashlasak, bunga juda ko'p misollarni ko'ramiz. Jumladan, muhaddislar sultoni Imom Buxoriyning buyuk olim bo'lib etishishida ota-onasining ulkan xizmatlari, uzoq yillik mashaqqatlari mujassamdir.
Imom Buxoriyning otasi Ismoil ibn Ibrohim o'z davrining etuk muhaddislaridan bo'lib, Imom Molikning shogirdi edi. Manbalarda uning Hammod ibn Zayd, Imom Molik ibn Anas va Abu Muoviya kabi yirik muhaddislardan hadislar rivoyat qilgani, Abdulloh ibn Muborakdan tarbiya olgani haqidagi ma'lumotlar qayd etilgan. Ismoil ibn Ibrohim ilm olish va uni tarqatish qatorida, tijorat ishlari bilan ham shug'ullangan.
Manbalarda zikr qilinishicha, Ismoil Buxoriy o'ta taqvodor, xudojo'y, odil inson bo'lgan. Tarixchi Ahiyd ibn Hafs: “Abu Muhammad bandalikni bajo keltirayotgan mahal uni ziyorat qilishga borganimda, menga: “Bor molu dunyoimdan harom, shubhali, nopok yo'l bilan topilgan bir dirhamni ham bilmayman”, deb iltijo qilganida, nafasim bo'g'ilib, bor vujudim uning ulug'vorligi oldida arzimas bir narsadek tuyuldi”, deb yozgan. Buyuk shoir Abdurahmon Jomiy “Batho (Makka atrofidagi tepaliklar nomi) va Yasribda (Madinada) yasalgan tanganing sayqali Buxoroda kamoliga etdi”, degan so'zlari orqali taqvo va ilm bilan ziynatlangan nasab ortidan Buxoroi sharifda buyuk muhaddis Imom Buxoriy etishib chiqqaniga ishora qiladi.
Buyuk muhaddisning onasi ham taqvodor, diyonatli va oqila ayol bo'lgan. Uning asl ismi manbalarda uchramaydi. Taqvodorligi va ko'p ibodat qilishi, ilmli va oqilaligi bilan tanilgani sababli el orasida asl ismi unutilib, karomat sohibasi sifatida “Duosi mustajob ayol” nomi bilan mashhur bo'lgan. Imom Buxoriyning ulug' alloma bo'lib etishishida otasining taqvosiyu onasining ixlos ila qilgan duo-ibodatlarining juda katta o'rni bor.
Tug'ilganida ota-onasi go'dakning ismini Muhammad deb qo'yadi. Oradan bir necha yil o'tib, yosh Muhammadning otasi Ismoil vafot etadi. Imom Buxoriy to'rt yoshlar atrofida ko'zi jarohatlanib, ko'rish qobiliyatini yo'qotadi va tabiblar harchand urinmasin, uni davolay olmaydi. Turmush o'rtog'idan ayrilgan, ham farzandiga etgan bunday musibatdan yosh Muhammadning onasi o'zini yo'qotib qo'ymadi. Aksincha, kunduzlari o'g'lining ta'lim-tarbiyasi bilan shug'ullanib, uni ilm olishga rag'batlantirar, tunlarini ibodat bilan bedor o'tkazib, Yaratgandan o'g'lining ko'z nurini qaytarishni tinmay iltijo qilib so'rar edi.
Darhaqiqat, ota-bobolarimiz “Ota-ona farzand uchun eng birinchi va oliy madrasadir”, deb to'g'ri aytgan. Oqila ayolning tarbiyasi bilan, ko'zi ojiz bo'lishiga qaramasdan, yosh Muhammadning ilmga, ayniqsa, hadislarni yod olishga rag'bati kundan-kun oshib bordi. Kunlardan bir kuni onasi tushida Ibrohim alayhissalomni ko'radi. U zoti sharif bu mushfiqa onaga qarab: “Ey, volida! Sening behisob duolaring sharofatidan Alloh taolo o'g'lingga mukammal ko'rish qobiliyatini qaytardi”, deya xushxabar aytadi. Shu chog' uyqudan uyg'onib, o'g'lining qaroqlarida nur jilvalanib, ko'zlariga olam qaytadan nurafshon bo'lib turganini ko'radi. Oqila ona Alloh taologa shukrona ibodatini qilib, farzandlari haqiga uzundan-uzun duolar aytib, tong ottiradi.
Ta'lim-tarbiyani ibodat darajasidagi amal deb bilgan bir onaning beqiyos xizmati sabab bugun butun olam musulmonlari Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning muborak hadislaridan, eng sahih rivoyatlardan bahramand bo'lib kelmoqda. Allomaning 20 dan ziyod bebaho asari asrlar osha o'z ahamiyatini yo'qotmay kelmoqda. Muhaddisning “Al-Jomi' as-sahih” hadislar to'plami butun dunyo musulmonlari tomonidan hadis ilmi sohasida eng muhim manba sifatida e'tirof etilgan.
Ashuro - yaxshi kundir
Ashuro – Muharram oyining o‘ninchi kuni bo‘lib, Islomda fazilatli kunlardan sanaladi. Bu kunning sharafi haqida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan ko‘plab hadislar rivoyat qilingan.
Ibn Abbos roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi: Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Madinaga kelganlarida yahudiylarning Ashuro kuni ro‘za tutayotganini ko‘rib: “Nima bu? (ya’ni, nima uchun bu kun ro‘za tutyapsiz?)” dedilar. Ular: “Bu yaxshi kundir. Bu kunda Alloh taolo Bani Isroilga dushmanlaridan najot bergan. Shuning uchun Muso ro‘za tutgan”, deb javob berishdi. Shunda u zot alayhissalom: “Men Musoga sizlardan ko‘ra haqliroqman”, dedilar va shu kuni ro‘za tutdilar hamda boshqalarni ham ro‘za tutishga buyurdilar (Imom Buxoriy rivoyati).
Ashuro kunining eng katta fazilatlaridan biri — bu kunda tutilgan ro‘zaning ulkan savobidir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ashuro kunining ro‘zasi o‘tgan bir yilning gunohlariga kafforat bo‘lishidan Allohdan umid qilaman”, dedilar (Imom Muslim rivoyati).
Ibn Abbos roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi: “Men Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ushbu ashuro kunichalik biror kunning ro‘zasini hamda ushbu ramazon oyichalik (biror oyni) savob talabida boshqasidan afzal bilganlarini ko‘rmaganman”, dedi (Imom Buxoriy rivoyati).
Ulamolar bu hadisdagi gunohlar kichik gunohlar ekanligini bayon qilganlar. Katta gunohlar uchun esa tavba qilish lozim. Ibn Abbos roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Ashuro kuni ro‘zasini tutib, boshqalarni ham uning ro‘zasini tutishga buyurganlarida, sahobalar: “Ey Allohning Rasuli, axir, bu – yahudiylar va nasroniylar ulug‘laydigan kun-ku?”, dedilar. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Agar kelasi yili bo‘lsa, albatta, to‘qqizinchi kuni ham ro‘za tutamiz”, dedilar (Imom Muslim rivoyati).
Hofiz ibn Hajar rahmatullohi alayh bunday deganlar: “Bu voqea oxirgi vaqtlarda bo‘lgan. Chunki Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam avvallari biror narsaga buyurilmagan ishlarda ahli kitoblarga muvofiq bo‘lishni xohlardilar. Ayniqsa, mushriklarga xilof bo‘lgan ishlarda shunday edilar. Makka fath bo‘lib, Islom mashhur bo‘lganidan so‘ng ahli kitoblardan ham farqli bo‘lishni xohladilar. Shuning uchun avvalda: “Men Musoga sizlardan ko‘ra haqliroqman”, degan bo‘lsalar, keyinchalik ulardan ham ajralib turishni istadilar va Ashuro kunidan oldin yoki keyin yana bir kun ro‘za tutib qo‘yishga buyurdilar”.
Shu sababli ulamolar Ashuro ro‘zasini 9-10 yoki 10-11 muharram kunlari tutishni mustahab deb bilganlar.
Ashuro kuni mo‘min uchun Allohning ne’matlariga shukr qilish, gunohlardan tavba etish, zikr va ibodatni ko‘paytirish uchun yaxshi fursatdir. Bu muborak kunning fazilatidan foydalanib, ro‘za tutish va solih amallarni ko‘paytirish har bir musulmon uchun katta manfaatdir.
Alloh taolo barchamizni Ashuro kunining fazilatidan bahramand bo‘ladigan bandalaridan qilsin.
Asliddin MIRZAMIDDINOV,
Toshkent Islom instituti “Qur’on ilmlari” kafedrasi o‘qituvchisi