Ofiyat va omonlik qadri bebaho
Ogohlik
Bismillahir Rohmanir Rohim.
Bugungi globallashgan murakkab davrda barchamiz har qachongidan ham ehtiyotkor va ziyrak bo'lishimiz darkor. Boisi, bir tomondan, bashariyatga ijtimoiy illatlar, g'oyaviy tahdidlar xavf solayotgan bo'lsa, ikkinchi tomondan, har xil ofatlar, balolar, vabolar odamlarning hayotida turli muammolarni yuzaga keltirmoqda.
Birgina misol, koronavirusning “Omicron” shtammi dunyo aholisini yana qiyin ahvolga solib qo'ydi. Pandemiyaning yangi to'lqini avj olayotgan mamlakatlar karantin cheklovi orqali kasallik tarqalishiga to'siq qo'ymoqda. Germaniyada niqobsiz yurish taqiqlandi, Frantsiyada buster-doza bilan emlanish uchun 7 oy muddat berildi, Gretsiyada emlanmagan fuqarolar jarimaga tortila boshlandi. Demak, butun dunyoda vaziyat murakkab tus olyapti.
Shu bois 2022 yil 15 yanvardan e'tiboran Respublika maxsus komissiyasi qarori asosida yurtimizda bir qator karantin cheklovlari o'rnatildi. Bundan maqsad — virusdan odamlarimizni muhofaza qilish, undan kam talafotlar bilan chiqish.
Islom dini manbalarida ishora qilinganidek, bu dunyo — sinov va imtihon maydoni. Alloh taolo bunday xitob qiladi: “Sizlarni biroz xavf-xatar, ochlik (azobi) bilan, molu jon va mevalar (hosili)ni kamaytirish yo'li bilan sinagaymiz. (Shunday holatlarda) sabr qiluvchilarga xushxabar bering (ey, Muhammad)!” (Baqara surasi, 155-oyat).
Ushbu oyat tafsirida Imom Sha'roviy rahimahulloh: “Aslida, insonlarning boshiga sinovlar kelishi yomon emas, balki sinovlardan o'ta olmaslik yomon. Zero, har bir sinov tajriba va imtihon hisoblanadi. Hech kim imtihonlarni yomon demagan. Balki u mashaqqatlarga bardosh bera olmaydigan kishi uchun yomon. Ammo bor kuch-g'ayratini ishga solib, peshqadamlardan bo'lgan kishi uchun imtihonlar yaxshilikdir”, deganlar.
Har bir yaxshilik va yomonlik Alloh taolodan ekani dinimizda bayon qilingan. Unga qalb ila taslim va rozi bo'lish lozim. Kishi qanday sinov bo'lmasin, rozilik ila qabul qilishi musibatlarni mardonavor engib o'tishning go'zal muolajasidir.
Ilm ahllari, voizlar, notiqlar bir hadisi sharifni juda ko'p tilga oladilar: “Ikki ne'mat borki, ko'pchilik odamlar uning qadriga etmay aldanib qolganlar. U ikkisi — sihat-salomatlik va xotirjamlik”(Imom Buxoriy rivoyati).
So'nggi yillarda ushbu hadisi sharifni har qachongidan ham dolzarb ahamiyat kasb etishini anglab etdik. Insoniyat gohida o'zida bor ne'matning qadriga etmaydi. Salomat va xotirjam bo'lgan kishi turmush tashvishlari, chek-chegarasi yo'q orzu-havaslar ketidan quvib yuraveradi va o'shalarga aldanib salomatligi, tinchligini qo'ldan berib qo'yadi. Oxir-oqibat attang qiladi va sog'lig'ini yo'qotish evaziga topgan narsasi orzu-havas oldida hech vaqo ekanini anglab etadi.
Mazkur hadis mazmuniga uyg'un ravishda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “...salomat vaqtingizni kasallik kelishidan oldin g'animat biling...”(Imom Termiziy rivoyati), deb ogohlantirdilar.
Sihat-salomatlikdan bahramand bo'lgan kishigina boshqa ne'matlardan ham bahra olib yashaydi. Salomatlik bo'lmasa, qolganlari behuda, tatimaydi. Shuning uchun inson bu ne'matni qo'ldan bermaslik, unga putur etkazadigan har qanday omillardan o'zini saqlashi zarur.
Mana shu jihatlarni e'tiborga olgan holda Respublika maxsus komissiyasining qarori bilan jamoat joylarida niqob taqish, ijtimoiy masofani saqlash, shaxsiy gigiyena qoidalariga qat'iy rioya etish ustidan nazorat kuchaytirildi. Bunda barcha tashkilot, korxona va muassasalarda, yirik savdo majmualari, supermarketlar, ko'ngilochar maskanlarning kirish qismida niqobda bo'lish, tana haroratini o'lchash amaliyotiga qat'iy rioya etilishi ta'kidlanadi.
Shundan kelib chiqib, mo'min-musulmonlar koronavirus tarqalishining oldini olish yoki yuqishidan ehtiyot bo'lish uchun mutaxassislar tavsiyalariga qat'iy amal qilishlari lozim. Insonning joni, e'tiqodi, aqli, moli va obro'sini saqlash shariatimiz maqsadlaridan sanaladi. Shu naralarga zarar etadigan holatlarda din o'z ko'rsatmalarini insoniyatga engillatadi. Jumladan, kasallikka qarshi vaktsina olish ham xastalikdan saqlanishning muhim chorasi hisoblanadi. Chunki biz uchun hayotimiz qanchalik muhim bo'lsa, sog'lig'imizning ham ahamiyati shunchalik kattadir.
Haq taolo har bir dardning shifosini ham bergan. Bu haqda Nabiy alayhissalom bunday deganlar: “Alloh taolo har bir kasallikka shifosini tushirgandir”(Imom Buxoriy rivoyati). Boshqa hadisi muborakda shunday bayon qilinadi: “Rasul alayhissalomdan a'robiylar: “Ey, Allohning Rasuli, davolanaylikmi?” deb so'rashdi. U Zot alayhissalom:“Ha, ey, Allohning bandalari, davolaninglar. Chunki Alloh har bir kasallikka davo yaratgandir”, dedilar” (Imom Buxoriy rivoyati).
Yuqumli kasallikka duchor bo'lish holatlari ortib borayotgan, unga qarshi ehtiyot choralari kuchaytirilayotgan muhim pallada har bir mo'min-musulmon Alloh taoloning taqdiriga rozi bo'lib, jamoat joylarida niqob taqish, ijtimoiy masofani saqlash, shaxsiy gigiyena qoidalariga qat'iy rioya etish, vaktsina bilan emlanishi, shu bilan birga, Respublika maxsus komissiyasi tomonidan joriy etilgan yangi tartib-qoidalarga amal qilib, o'zi, yaqinlarimiz, qolaversa, yurtdoshlarimizning sog'lig'ini saqlashi zarur.
Taassufki, ayrim kishilar bunday tartib-qoidalar va tavsiyalarga rioya qilish o'rniga o'zi va boshqalarning hayotini xavf ostida qoldirib, epidemiya qoidalarini buzmoqda. Karantin talablarini buzish nafaqat qonun hujjatlari, balki dinimiz ko'rsatmalariga ham rioya etmaslik hisoblanadi. Bunday kimsalar, avvalo, o'zlari va yaqinlarini xatarga qo'yayotganlarini, yurtdoshlarimiz orasida virus keng tarqalishiga sababchi bo'lishlarini teran anglab etishlari zarur. Har bir inson o'zi va boshqalar hayotini muhofaza qilishga mas'ul. Alloh taolo Kalomi sharifida: “O'zingizni halokatga tashlamang!” deb qat'iy xitob qilgan (Baqara surasi, 195-oyat).
Koronavirus — insoniyat uchun Yaratganning bir sinovi. Haq taolo bandalariga biror qiyinchilik yuborsa, albatta, uning ortidan yaxshilikni ham iroda qiladi. Alloh taolo aytadi: “Bas, albatta, har bir qiyinchilik bilan birga engillik bordir. Albatta, har bir qiyinchilik bilan birga engillik bordir” (Sharh surasi, 5–6-oyatlar).
Bu oyatni tafsir qilgan ulamolarimiz bir qiyinchilikdan keyin, albatta, ikki engillik bor, deydilar. Tafsiri Tabariyda bunday deyiladi: “Bu oyati karima nozil bo'lganda Muhammad sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Hursand bo'linglar! Sizlarga engillik keladi. Hargiz bir qiyinchilik ikki engillikdan ustun kelmaydi”.
Har bir sinov ortida Allohning hikmati yashirin. Jaloliddin Rumiy: “Har torlik ortida kenglik, g'amlar ortida shodlik bor. G'am-tashvishlarning kaliti — sabr”, degan hikmatni aytganlar.
Hudoga shukrki, oilasi, farzandlari, el-yurti tinchligi, sog'lig'ini hamma narsadan ustun qo'yadigan donishmand xalqimiz shunday sinovlarni Haq taoloning nusrati va rahmati ila engib o'tmoqda.
O'lkamizda hukm surayotgan osuda hayot bardavom bo'lishi uchun tinchlikning shukronasini qilib, uni ko'z qorachig'idek asramog'imiz darkor. Ne'matlar shukr bilan ziyoda bo'ladi. Zero, oyati karimada: “Yana Rabbingiz e'lon qilgan (bu so'zlar)ni eslangiz: “Qasamki, agar (bergan ne'matlarimga) shukr qilsangiz, albatta, (ularni yanada) ziyoda qilurman. Bordi-yu, noshukurlik qilsangiz, albatta, azobim (ham) juda qattiqdir”, deb bayon qilingan (Ibrohim surasi, 8-oyat).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:“Kim oilasi tinch, tani sog' va bir kunlik taomi bor holda tong ottirsa, unga go'yo dunyo to'lig'icha berilibdi”,deganlar (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, kimki ertalab uyg'onganida o'zi va ahli salomat holda bo'lsa, dasturxonida bir kunlik taomi bo'lsa, eng boy odam shu ekan. Alhamdulillah, xotirjam uxlab-uyg'onib, bola-chaqamizni ta'lim-tarbiyaga yo'llab, o'zimiz ishga, o'qishga borib kelyapmiz. Bir kunlik emas, hatto bir oylik nasibamizga etarli zaxira qilganlarimiz ko'p. Shunday ekan, biz Rasul alayhissalom aytgan dunyoni to'lig'icha olgan eng baxtli kishilarmiz.
Inson berilgan ne'matning qadrini mulohaza va mushohada qilish orqali, shu ne'matdan o'zgalar ham bahramand yoki bebahra ekanini o'ylab ko'rish bilan biladi. Tinchlik qaror topgan yurtda xotirjamlik hukm suradi, jamiyatda har tomonlama yuksalish va rivojlanish ro'y beradi. Odamlarning o'zaro bir-birlariga ishonch va sadoqatlari, mehr va muruvvatlarining samimiy bo'lishi ham asosan xotirjamlik tufaylidir.
Davlatimiz rahbari tomonidan yurtimizda tinchlik-osoyishtalikni yanada mustahkamlash, turli xavf-xatarlarga qarshi kurashishni zamon andozalariga mos holda olib borishga alohida e'tibor qaratilayotgani bejiz emas. Chunki globallashuv jarayonlari yuqori sur'atda kechayotgan bugungi davr inson ongu qalbiga qaratilgan tahdidlar, din niqobi ostidagi xurujlar tobora kuchayib borayotgani bilan g'oyat murakkabdir.
Bugungi tahlikali zamon, uzoq va yaqin hududlardagi notinchliklarning o'zi voqelikka teran va chuqur mushohada yuritgan holda nazar tashlashni, dunyoda kuchayib borayotgan xatarlarni to'g'ri baholab, ulardan tegishli saboq chiqarib yashashni talab etmoqda.
Qur'oni karimda bunday xitob qilingan: “Hammangiz Allohning “arqoni”ni (Qur'onini) mahkam tuting va firqalarga bo'linmang hamda o'zaro adovatda bo'lgan paytlaringizda dillaringizni (tutashtirib) oshno qilib qo'ygan Allohning ne'matini yodda tuting”(Oli Imron surasi, 103-oyat).
Ushbu oyatdan o'zaro tafriqaga tushish Allohning arqonini tutishning ziddi ekani tushuniladi. Demak, tafriqaga tushish Allohning arqonini qo'yib yuborish, uning najotidan uzoqlashish. Ahli sunna val jamoada mustahkam turib, tafriqaga bormasa, Alloh undan rozi bo'ladi.
Rivoyat qilinishicha, Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning oldilarida sahobalar bir oyat tilovati haqida bahslashib qoldilar. Birlari: “Bunday o'qiladi”, desa, boshqalari: “Unday o'qiladi”, deyishdi. Nabiy alayhissalom ularning ikkisini ham islohga chaqirib: “Ixtilof qilmanglar. Ixtilof qilsangiz, Alloh qalblarni bir-biriga ixtilofli qilib qo'yadi”, dedilar.
Nabiy alayhissalom ummati ekanmiz, firqalarga bo'linmasdan, bizga omonat qoldirilgan mana shu dinda sobitqadam turishimiz kerak. Hammamiz hamjihat bo'lishimiz zarur. Ayniqsa, hozirgi davrda turli sabab va omillar bilan nizo chiqarishga harakat qilayotgan tomonlar ko'payib borayotgan bir pallada osoyishtalikni ta'minlash uchun astoydil qayg'urib, yashashni davrning o'zi taqozo etayotir.
Tinchlik va salomatlik hatto jannatda ham yangraydi. Alloh taolo Qiyomat kuni jannatga kirgan bandalariga: “U (er)ga sog'-salomat, tinch-omon kiringiz!” deb marhamat qiladi (“Hijr surasi”, 46-oyat).
Solih bandalar jannatga ilk qadamlarini qo'yayotganlarida Yaratgan Parvardigor ularga “Salomatlik, tinchlik bilan kiring”, deydi. Demak, jannatdagi qanchadan-qancha qasrlar, anhorlar, mevalar, xullas, nimaiki ne'mat bo'lsa, barchasi mavjud. Qodir Zot avval boshda bu ne'matlardan iste'mol qilib, rohatlaninglar, demadi, balki, birinchi navbatda, sizlar bu erda tinch-omon bo'lasizlar, deb zikr etdi. Chunki banda xotirjamlik bois rohat oladi. Agar tinchligi bo'lmasa, hech bir ne'mat tatimaydi, faqat tinchlik sababli inson farovon hayot kechiradi, ibodatda huzur-halovat topadi.
Hazrati Payg'ambar alayhissalom hayotlariga nazar solsak, biror marta shikoyat qilmaganlarini ko'ramiz. Holbuki, tug'ilmaslaridan oldin otalari, go'daklik chog'larida onalari vafot etdi. Avval bobolari, so'ng amakilari qaramog'ida ulg'aydilar. Fotima onamizdan boshqa barcha farzandlarini o'zlari dafn qildilar. Bu dunyoda inson boshiga tushishi mumkin bo'lgan musibatlarning hammasini boshlaridan o'tkazdilar. Lekin biror marta shikoyat qilmadilar. Hamisha shukrga da'vat qildilar.
So'zim yakunida Nabiy alayhissalomning: “Salomni oralaringizda keng yoyinglar”(Imom Muslim rivoyati), degan so'zlarini keltirishni lozim topdim. “Salom” ya'ni “Assalomu alaykum” — tinchlik, sihat-salomatlik demak. Bu kalom bilan boshqalarga tinchlik-xotirjamlik, huzur-halovat, ofiyat tilaymiz. Oramizda salomni yoyishimiz kerak. Shunda bir-birimizga mehrli, oqibatli bo'lamiz, imonimiz komil bo'ladi. E'tiqodi mukammal kishilarga jannat muborak bo'lsin!
Alloh taolo yurtimizni tinch, oilalarimizni farovon, olijanob xalqimizni turli balo va kasalliklardan O'z panohida asrasin!
Nuriddin HOLIQNAZAROV,
O'zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy.
“TAKFIR” – MUSULMON JAMIYATINI ICHIDAN YEMIRUVCHI FITNA
Ayrim ilmsiz yoshlar eng nozik va qaltis masalalarni ko‘tarib, musulmonlar birligiga raxna solish bilan shug‘ullanmoqda. Dinda g‘uluvga ketib, g‘ayridinlar haqidagi oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilgan holda ularni musulmonlarni kofirga chiqarishga qurol qilmoqdalar. Bu juda ham xatarli va qaltis yo‘l. Bu yo‘lda ko‘pchilik toyilib, adashib ketgan. Shunday pallada yoshlarni xatarlardan ogoh etish har bir ziyoli, ma’rifatparvar insonning birlamchi vazifalari sirasiga kiradi.
“Takfir” tushunchasi “birovni kofirga chiqarish”, “kofir deb hisoblash” ma’nolarini anglatadi. Shariatimizda musulmon kishini aniq hujjat bo‘lmasdan “kofir” deb hukm qilish o‘ta xatarli bo‘lib, aslo mumkin emas.
Alloh taolo Qur’oni karimda bunday degan:
﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾
“...Sizga salom bergan kimsaga mo‘min emassan, demanglar” (Niso surasi, 94-oyat).
Demak, Alloh taolo bu oyati karimada shoshmashosharlik bilan birovning mo‘min emasligi haqida hukm chiqarishdan qaytarmoqda.
Shariatda musulmon insonni uning musulmon ekaniga qarshi dalil topilmagunicha musulmon deb hukm qilinadi. Mo‘min kishi iymon asoslarini ochiq inkor etishi yoki kufr kalimasini bilib turib, o‘zi xohlab talaffuz qilishi, Islomdagi qat’iy farz qilingan amallardan birini inkor qilishi yoki din shiorlaridan birini masxara qilishi bilan dindan chiqadi. Shunda ham darhol uning kofirligiga hukm chiqarilmaydi. Balki bu shar’iy masala bo‘lib, muftiy va qozilarning ishidir.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam “Laa ilaha illalloh, Muhammadur Rasululloh” deb turgan shaxsni kofirga chiqarish xatarini bir qancha hadislarida bayon qilganlar. Jumladan, Rasuli akram alayhissalom bunday dedilar:
ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ: الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.
«Uch narsa iymonning aslidandir. “Laa ilaha illalloh” degan kimsaga tegmaslik, uni gunohi tufayli “kofir” demaymiz, amali tufayli Islomdan chiqarmaymiz» (Imom Abu Dovud rivoyati).
Ushbu hadisi sharifda musulmon kishi boshqa dindoshiga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishi borasida aniq hukm berilmoqda. Ya’ni haqiqiy mo‘min boshqa birodarini gunohi tufayli kofirga chiqarmasligi, qilgan amali sababli unga “mo‘min emas” degan so‘zni aytmaslik lozimligi uqtirilmoqda.
Yana bir hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.
“Kim mo‘min kishini kofirga chiqarsa, uni o‘ldirgandek (gunohkor) bo‘ladi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Ushbu hadisga sharh yozgan ulamolarimiz: «Musulmonni o‘ldirgan qotil qancha gunoh olsa, musulmon insonni “kofir” deb hukm qilgan kimsa ham xuddi shunday gunohkor bo‘ladi», deganlar. Vaholanki, musulmonni o‘ldirish qanday gunoh ekani haqida Alloh taolo bunday marhamat qilgan:
﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾
“Kim bir mo‘minni qasdan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. Unda abadiy qolur. Unga Allohning g‘azabi va la’nati yog‘ilur. Va Alloh unga ulkan azobni tayyorlagandir” (Niso surasi, 93-oyat).
Kofirga chiqarishning xatari haqidagi mashhur hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.
«Agar kishi o‘z birodariga: “Ey kofir” desa, ikkisidan biri kofir bo‘ladi. Agar birodari haqiqatan ham kofir bo‘lsa, to‘g‘ri aytgan bo‘ladi, aks holda bu gapi kofir deguvchini o‘ziga qaytadi» (Imom Muslim rivoyati).
Shu ma’nodagi hadislarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Ularning barchasida inson boshqa musulmonlarni kofirga chiqarishga shoshmasligi, ayblangan shaxs u aytganidek bo‘lmasa, o‘zi o‘sha sifatga doxil bo‘lib qolishi ta’kidlangan.
Rasulullohning ta’limlarini olgan sahobai kiromlar va ulardan keyingi ulamolarimiz ham musulmonni “kofir” deyishdan qattiq hazir bo‘lganlar. Chunki ular bu ishda katta gunoh borligi va bu gap o‘ziga qaytib qolishidan xabardor edilar.
Islom tarixidan ma’lumki, musulmonni gunohi sababli “kofir” deyishga birinchi bo‘lib jur’at etganlar xavorij firqasi bo‘ldi. Ular: “Mo‘min kishi gunoh ish qilsa, kofir bo‘ladi, Islomdan chiqadi”, dedi. Bora-bora xavorijlarning musulmonlarni kofirga chiqarishdan boshqa qiladigan ishlari qolmadi. Ularning shariatga zid bu ishlari musulmonlar orasida ixtilof va ziddiyatlarni chiqarib, qirg‘inbarot urushlarga, musulmonlarning qonlari to‘kilishiga olib keldi. Ulamolarimiz xavorijlarchalik Islomga katta zarar yetkazgan firqa bo‘lmaganini ta’kidlaydilar.
Afsuski, hozirgi kunda ham xavorijlarning g‘oyaviy izdoshlari chiqib turibdi. Zamonamiz xavorijlari ham qadimgi maslakdoshlaridan “o‘rnak” olib, fitna-fasod qilmoqdalar. Bularning ham, o‘tmishdagi maslakdoshlari kabi, musulmonlarni ayblashdan boshqa “g‘am”lari yo‘q. Bular iloji boricha ko‘proq musulmonni gunohi sababli kofirga chiqarishni o‘zlarining bosh vazifalari deb biladilar.
Ayni paytda bular ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda davlat rahbarlaridan boshlab, o‘zlariga hamfikr bo‘lmagan har bir musulmonni osongina kofirga chiqaradilar. Ularning soxta fatvolarida hozirda musulmonman deb yurganlarning ko‘pchiligi mushrik va kofir bo‘lib ketgan, deyiladi (Alloh asrasin!). Ularning bu soxta “fatvosi”ning puch ekaniga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning yuqorida zikri kelgan hadislaridagi: “Musulmonni gunohi tufayli kofir demaymiz”, degan qoidaning o‘zi kifoya qiladi.
Boshqa bir hadisi sharifda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim biz o‘qigan namozni o‘qisa, qiblamizga yuzlansa, biz so‘ygan narsalardan yesa, u musulmondir. Bizga nima huquq bo‘lsa, unga ham shu huquq va bizga nima majburiyat bo‘lsa, unga ham shu narsa majburiyatdir” (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Mashhur sahoba Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan bu masala borasida so‘raldi: «“Gunohlardan birortasini kufr, shirk yoki nifoq deb bilarmidinglar? U: “Alloh saqlasin! Biz gunoh qilgan kishini gunohkor mo‘min deb bilamiz”, dedi» (“Majma’uz zavoid va manbaul favoid”).
Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, barcha ulamolar bir ovozdan harom ish qilgan kishi, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarilmaydi, balki fosiq, gunohkor bo‘ladi, deydilar.
Qolaversa, mazhabboshimiz Imomi A’zam rahmatullohi alayh “Fiqhul akbar” kitobida bunday degan:
وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.
“Musulmon kishi katta gunohlardan birini qilsa ham, modomiki o‘shani halol sanamasa, kofirga chiqarmaymiz”.
Buyuk muhaddis olim Abu Ja’far Tahoviy Hanafiy “Aqidatu-Tahoviya” asarida bunday deganlar: “Qibla ahllarining birontasini gunohi sababli, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarmaymiz”.
Bu masalada Mulla Ali Qoriy rahmatullohi alayh bunday deganlar:
قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ
فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.
Ulamolarimiz aytadilar: “Agar (biror so‘z yoki ish ustida) musulmonni kofir deyishga dalolat qiladigan to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, musulmon deb bilishga dalolat qiluvchi birgina dalil bo‘lsa, muftiy va qozilar uchun o‘sha bitta dalilni olish lozim bo‘ladi” (“Sharhush shifo”).
Ammo hozirgi kundagi adashgan kimsalar bu masalada: “Mo‘min deyish uchun to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, kofir deyish uchun birgina dalil bo‘lsa, to‘qson to‘qqiztasini chetga surib qo‘yib, o‘sha bir dalilni olish kerak”, deyishgacha borib yetdilar. Bu esa barcha ahli sunna ulamolarimizning tutgan yo‘llariga butunlay ziddir.
Hozirgi kundagi musulmonlarni kofirga chiqaruvchilarning asosiy xatolari – dinni puxta bilmaslik, oyat-hadislarni yengil-yelpi tushunish, mo‘tabar mujtahid ulamolar, mufassirlar va hadislarga sharh yozgan buyuk olimlarning so‘zlarini bilmasliklari yoki bilsalar ham, e’tiborga olmasliklaridir. Misol uchun ayrim johil toifalar
﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾
“Bas, Meni eslangiz, sizni eslarman. Va Menga shukr qilingiz, kufr qilmangiz” (Baqara surasi, 152) oyatidagi وَلَا تَكْفُرُونِ degan joyini “Menga kofir bo‘lmanglar” deb tafsir qilishadi. Ya’ni, gapni kofirlikka buradilar.
Vaholanki, biror mufassir bu so‘zni “kufr” deb tafsir qilmagan, balki, “noshukrlik” deb tafsir qilganlar. Masalan, Imom Qurtubiy buni shunday tafsir qilgan: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ ya’ni, “bu joydagi “kufr” so‘zi Alloh bergan ne’matni yashirish – noshukrlik qilishdir”, degan.
Bunday misollarni Qur’oni karim va hadisi shariflardan ko‘plab keltirish mumkin.
Shunday ekan, Qur’oni karimda yoki hadisi shariflarda “kufr” so‘zi yoki unga o‘zakdosh kalimalar kelganda, undan faqat kofirlik nazarda tutilgan deb tushunmasdan, balki mo‘tabar mufassir va muhaddis ulamolarimizning tafsir va sharhlariga qarab xulosa chiqarishimiz shart bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, musulmonni kofirga chiqarishga hech kimning haqqi yo‘q. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam, sahobai kiromlar, tobeinlar va ularga ergashgan ulamolarimiz gunohkor musulmonlarni murtad yoki kofirga chiqarmaganlar.
Shunday ekan, musulmon shaxs o‘zini sunnatga hamda salafi solihlar yo‘liga ergashishini da’vo qilar ekan ularning yo‘lini mahkam tutishi lozim.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
