Sayt test holatida ishlamoqda!
09 Iyul, 2026   |   24 Muharram, 1448

Toshkent shahri
Tong
03:15
Quyosh
04:58
Peshin
12:29
Asr
17:41
Shom
20:02
Xufton
21:41
Bismillah
09 Iyul, 2026, 24 Muharram, 1448

Termizlik donishmand

12.01.2022   2501   4 min.
Termizlik donishmand

Hakim at-Termiziy O'rta Osiyo so'fiyligining yirik vakili, deb yozadi Abdulfattoh Abdulloh Baraka.

Islomosferaning ma'lumotiga ko'ra, at-Termiziy ehtimol IX asr boshlarida Termiz (hozirgi O'zbekiston hududi) da tug'ilgan bo'lishi mumkin. Uning tarjimai holini «Buduvvu shan» kitobi orqali kuzatish mumkin.

Yaxshi diniy ta'lim olgan, Termiz va Balxning hadis olimlaridan hadis, islom huquqi (fiqh) - Hanafiy mazhabi huquqshunoslaridan hadislarni o'rgangan. 27 yoshida Hajga bordi. U o'z kitobida yozishicha, har kecha At-Termiziy Ka'ba atrofini aylanib tavof qildi, gunohlaridan tavba qildi, bu dunyo ishlaridan yuz o'girish, o'z holatini to'g'rilash va Qur'onni yodlab olish uchun duolar qildi. At-Termiziy hajdan qaytgach, Allohni bilish va oxiratga tayyorgarlik ko'rish maqsadida kitob o'qiy boshladi, shuningdek, turli yurtlarda aylanib yurib, o'ziga ustoz izlay boshladi.

Shu bilan birga, u zohidona turmush tarzini olib bordi – ro'za tutdi, ko'p ibodatlar qildi, yolg'iz darbadar yurdi, xarobalar va qabristonlarni tez-tez ziyorat qildi. Ammo, deb yozadi u, hech qachon unga yordam bera oladigan samimiy do'st topmagan, nihoyat, u tushida Rasulullohni (sollallohu alayhi vasallam) ko'rgan, shundan so'ng u bilan Alloh o'rtasidagi pardalar ochilgan.

Hakim at-At-Termiziy Ahmad ibn Hadravayh, Yahyo ibn Muaz ar-Roziy va Abu Turob Naxshabiy kabi ulug' so'fiylarning suhbatlarida hozir bo'lgan. Shu bilan birga, uning g'oyalari uni tanqid qilishlariga sabab bo'ldi. Odamlarning axloqini buzadi, yangiliklarni tarqatadi va o'zini payg'ambar deb ataydi, deb At-Termiziyning ustidan Balx hokimiga shikoyat qilishadi. Olim qochishga majbur bo'ldi. Ammo, o'zi yozganidek, bu qiyinchiliklar uni faqat tobladi, uning ichki ko'rishi (qalb ko'rishi) va ruhining ko'tarilishiga yordam berdi, u o'z ta'mini baxtsizliklarda topa boshladi. "Buduvvu shan" da At-Termiziy hayotining so'nggi yillari haqida ma'lumot yo'q. Ma'lumki, u kitob yozishni davom ettirgan, muridlarga dars bergan.

Umrining oxirida Termiz shahriga qaytib, u erda vafot etdi. Uning bu shahardagi maqbarasi ziyoratgohga aylangan.

At-Termiziy tasavvuf, axloq, kalom, hadisshunoslik, Qur'on tafsiri, mazhablar tarixi, filologiya kabi turli fanlarga oid ko'plab asarlar muallifi. Uning asarlari orasida "Hatm al-avliyo", "Ilal al-shariat", "Haqiqat al-odamiyyin", "Al-manhiyot", "al-Furuk vam au at-taraduf" va boshqalar bor. Uning ko'plab kitoblari bugungi kungacha saqlanib qolgan, turli tillarga tarjima qilingan va ko'p marta nashr etilgan. Uning asarlari o'z davrida allaqachon mashhur bo'lgan, biroq ayni paytda uni tanqid qilish va hatto unga qarshi tuhmat, ba'zi hollarda hasad qilish, boshqalarida esa uning so'zlarini noto'g'ri talqin qilishlariga sabab bo'lgan. At-Termiziy avliyolarni payg'ambarlardan ustun qo'yishda, Allohga muhabbat haqida o'zidan oldin hech kim qilmagan yo'l va shaklda gapirishda, o'z yozuvlarida o'ylab topilgan hadislarni keltirishda va yangiliklarni tarqatishda ayblandi. Olimning o'zi "Buduvvu shan" da yozishicha, u bularni hayoliga ham keltirmagan.

Hakim At-Termiziy diniy ilmlarni oqillarini bilan kelishtirishga, diniy ilmlarni oqilona nuqtai nazardan asoslashga harakat qilgan. U so'fiylikka antik falsafa va gnostitsizmdan kelib chiqqan "hikmat" tushunchasini kiritdi. Shuning uchun uni donishmand deb tarjima qilinadigan "Hakim" deb atashdi. At-Termiziyning eng mashhur tushunchalaridan biri "xatm al-avliyo" ("avliyolar muhri") dir. Uning so'zlariga ko'ra, "payg'ambarlar muhri" (xatm al-anbiyo) deb ataladigan so'nggi payg'ambar bo'lgani kabi, "avliyolar muhri" - oxirgi avliyo ham bor. Shu bilan birga, u barcha avliyolar orasida eng ulug' mavqega ega bo'lib, ularning eng buyugidir.

At-Termiziyning qarashlari keyingi davr sufiylariga ta'sir ko'rsatdi. Uning qarashlarini qabul qilgan bir guruh olimlar "hakimiyya"deb atala boshladilar. Ulardan eng mashhurlari Abu Bakr ibn Varroq va Hasan ibn Ali al-Javzoniy edi. G'azzoliy" Ihya ulyum ad-din "da At-Termiziyning "Kitob al-akyus va al-mug'tarrin", Ibn Qayyum Al-Javziyning "Kitob ar-rux "da esa uning" al- Furuq va man at-taraduf" kitoblaridan keng foydalanadi. At-Termiziy, shuningdek, Ibn Ataulloh Iskandariy, Shayx Mursiy, Abu Hasan al-Shazaliy, Bahouddin Naqshband, Hujviriy, Ibn Arabiy va boshqa ko'plab ulamolarga ta'sir ko'rsatgan.

O'zbekiston musulmonlari idorasi matbuot xizmati

Maqolalar
Boshqa maqolalar
Maqolalar

Musulmonlar Jahon Ligasi bosh kotibi: “O‘zbekiston islom sivilizatsiyasi kitobiga yozilgan eng yorug‘ sahifalardan biridir”

08.07.2026   6061   4 min.
Musulmonlar Jahon Ligasi bosh kotibi: “O‘zbekiston islom sivilizatsiyasi kitobiga yozilgan eng yorug‘ sahifalardan biridir”

Tinchlik, bag‘rikenglik va ilm-ma’rifat yo‘lini birlashtirgan  I Xalqaro islom sivilizatsiyasi forumida 40 dan ortiq davlatdan 300 ga yaqin xorijiy olimlar, siyosat, madaniyat va din arboblari islom sivilizatsiyasining asl mohiyatini butun dunyoga anglatishni maqsad qilgan.

Forumda so‘zga chiqqan Musulmonlar Jahon Ligasi Bosh kotibi Muhammad bin Abdulkarim al-Issa O‘zbekistonni islom sivilizatsiyasining eng yorqin ilm-ma’rifat o‘choqlaridan biri sifatida e’tirof etib, buyuk allomalar merosini zamonaviy taraqqiyot bilan uyg‘unlashtirish insoniyatning umumiy kelajagi uchun strategik ahamiyat kasb etishini ta’kidladi. Shuningdek, islom sivilizatsiyasining tarixiy markazlarini qayta anglash va ularning ilmiy merosini zamonaviy taraqqiyot bilan uyg‘unlashtirish global ahamiyatga ega vazifaga aylanganini ta’kidladi.

Muhammad bin Abdulkarim al-Issa, Musulmonlar Jahon Ligasi bosh kotibi (Saudiya Arabistoni)

Avvalo, ushbu anjuman islom sivilizatsiyasining buyuk yodgorliklaridan biri bo‘lgan, musulmon merosining porloq sahifalari mujassam yurtda o‘tayotgani alohida ahamiyatga ega.
Bu zaminning islomiy merosi haqida uzoq to‘xtalib o‘tirmayman. Chunki u butun islom olamida yuksak e’tirof etilgan va tariximiz faxrlaridan biri sifatida tilga olinadi.

O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi eng buyuk islom sivilizatsiyasi davlatlaridan biridir. Samarqand — Buyuk Ipak yo‘lining durdonasi, islom me’morchiligi taraqqiyotida markaziy o‘rin tutgan shaharlardan biri hisoblanadi.

Buxoro esa islom tarixi sahifalarida eng buyuk ilm markazlaridan biri sifatida muhrlangan. Bu shahar ummatning eng ulug‘ allomalaridan, hadis ilmining amiri, Shayxul islom, hofizlar imomi, buyuk muhaddis Muhammad ibn Ismoil Buxoriy rahmatullohi alayhning muborak nomi bilan chambarchas bog‘liqdir.

Islom sivilizatsiyasi ilm-ma’rifat va yuksak qadriyatlar asosida barpo etilgan. Shu bois u insoniyat tarixida ma’rifatparvarlikning eng yuksak namunalaridan biri bo‘ldi.

Boshqa xalqlar sivilizatsiya yo‘lini izlayotgan bir paytda musulmon ummati universitetlar barpo etdi, ilmlarni tarjima qildi va butun insoniyatga yuksak axloq fazilatlarini o‘rgatdi.

Islom sivilizatsiyasi tarix kitoblaridagi quruq sahifalar emas. U iymon ilm bilan uyg‘unlashganda tarix nur bilan yozilishi va uning asarlari dunyo turguncha abadiy yashashining yorqin isbotidir.

Bu sivilizatsiya insoniyatga faqat muhtasham me’moriy obidalarni emas, balki boy qonunchilik, teran tafakkur va oliy axloqiy qadriyatlarni ham meros qilib qoldirdi.

Biz yaxshi bilamiz va bundan mamnunmizki, O‘zbekiston xaritadagi oddiy davlat emas. U islom sivilizatsiyasi kitobiga yozilgan eng yorug‘ sahifalardan biridir.

Samarqanddan Buxorogacha, Registondan Imom Buxoriy ziyoratgohigacha bo‘lgan barcha tarixiy yodgorliklar shu haqiqatni namoyon etadiki, bu zamin insoniyat ilm-fani va ma’naviy ongi uchun yuksak ziyo maskanlarini barpo etgan buyuk ummatning merosidir.

Ilm bilan iymon o‘rtasidagi bog‘liqlik hech qachon so‘nmaydi, qolaversa, yo‘qolib ketmaydi ham. Biz ildizi pok, ta’siri buyuk va manfaati abadiy bo‘lgan sivilizatsiya — Islom sivilizatsiyasi haqida so‘z yuritmoqdamiz.

Har bir buyuk millatning sivilizatsion tarixi uning keng qamrovli sarlavhasidir.

Bugun ana shu buyuk merosni yodga olar ekanmiz, bizning mas’uliyatimiz faqat o‘tmish bilan faxrlanishdan iborat emas. Balki ilm va amal orqali, yuksak islomiy qadriyatlarga tayangan holda, sivilizatsiya ruhini bugungi hayotimizda qayta jonlantirishdir.

Shu munosabat bilan O‘zbekiston Respublikasining islomiy, ilmiy va madaniy merosni qayta tiklash, uni asrab-avaylash hamda butun dunyoga tanitish borasidagi yuksak sa’y-harakatlarini alohida e’tirof etamiz.

Bu borada muhtaram Prezident Shavkat Mirziyoyev janoblarining xizmatlari beqiyosdir. Alloh taolo u kishining sa’y-harakatlarini muborak qilsin va ular orqali el-yurtga manfaat ato etsin.

Shuningdek, O‘zbekistonning islom olami, ayniqsa, Islom olami uyushmasi bilan mustahkam aloqalarini ham yuksak baholaymiz. Bu hamkorlik Makkai Mukarramada joylashgan tashkilot bosh qarorgohi bilan muntazam davom etib kelmoqda.

Biz Toshkent shahrida Islom sivilizatsiyasi markazining ochilishini ham islom olamidagi eng yirik ilmiy va madaniy maskanlardan biri sifatida yuksak qadrlaymiz.

Shuningdek, Samarqand shahrida Imom Buxoriy yodgorlik majmuasining ochilganini ham yuksak baholaymiz. Ayniqsa, ushbu markazda Imom Buxoriy, Imom Termiziy va Imom Moturidiyning boy ilmiy merosini tadqiq etishga qaratilgan ilmiy ishlar alohida ahamiyatga egadir.

Alloh taolo ushbu ilm maskanlarida xizmat qilayotgan barcha fidoyilarga muvaffaqiyat ato etsin va ularning xizmatlarini ajru savob bilan mukofotlasin.

Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentiga ushbu muhim va ulug‘ ishlarga bosh-qosh bo‘lib kelayotganlari uchun alohida duolarimizni bildiramiz.

Alloh taolodan ushbu anjumanni barcha ishtirokchilar uchun manfaatli qilishini, undan ko‘zlangan ezgu maqsadlar ro‘yobga chiqishini so‘rayman.

MAQOLA