Sayt test holatida ishlamoqda!
11 Fevral, 2026   |   23 Sha`bon, 1447

Toshkent shahri
Tong
06:04
Quyosh
07:23
Peshin
12:42
Asr
16:09
Shom
17:56
Xufton
19:09
Bismillah
11 Fevral, 2026, 23 Sha`bon, 1447

Termizlik donishmand

12.01.2022   2182   4 min.
Termizlik donishmand

Hakim at-Termiziy O'rta Osiyo so'fiyligining yirik vakili, deb yozadi Abdulfattoh Abdulloh Baraka.

Islomosferaning ma'lumotiga ko'ra, at-Termiziy ehtimol IX asr boshlarida Termiz (hozirgi O'zbekiston hududi) da tug'ilgan bo'lishi mumkin. Uning tarjimai holini «Buduvvu shan» kitobi orqali kuzatish mumkin.

Yaxshi diniy ta'lim olgan, Termiz va Balxning hadis olimlaridan hadis, islom huquqi (fiqh) - Hanafiy mazhabi huquqshunoslaridan hadislarni o'rgangan. 27 yoshida Hajga bordi. U o'z kitobida yozishicha, har kecha At-Termiziy Ka'ba atrofini aylanib tavof qildi, gunohlaridan tavba qildi, bu dunyo ishlaridan yuz o'girish, o'z holatini to'g'rilash va Qur'onni yodlab olish uchun duolar qildi. At-Termiziy hajdan qaytgach, Allohni bilish va oxiratga tayyorgarlik ko'rish maqsadida kitob o'qiy boshladi, shuningdek, turli yurtlarda aylanib yurib, o'ziga ustoz izlay boshladi.

Shu bilan birga, u zohidona turmush tarzini olib bordi – ro'za tutdi, ko'p ibodatlar qildi, yolg'iz darbadar yurdi, xarobalar va qabristonlarni tez-tez ziyorat qildi. Ammo, deb yozadi u, hech qachon unga yordam bera oladigan samimiy do'st topmagan, nihoyat, u tushida Rasulullohni (sollallohu alayhi vasallam) ko'rgan, shundan so'ng u bilan Alloh o'rtasidagi pardalar ochilgan.

Hakim at-At-Termiziy Ahmad ibn Hadravayh, Yahyo ibn Muaz ar-Roziy va Abu Turob Naxshabiy kabi ulug' so'fiylarning suhbatlarida hozir bo'lgan. Shu bilan birga, uning g'oyalari uni tanqid qilishlariga sabab bo'ldi. Odamlarning axloqini buzadi, yangiliklarni tarqatadi va o'zini payg'ambar deb ataydi, deb At-Termiziyning ustidan Balx hokimiga shikoyat qilishadi. Olim qochishga majbur bo'ldi. Ammo, o'zi yozganidek, bu qiyinchiliklar uni faqat tobladi, uning ichki ko'rishi (qalb ko'rishi) va ruhining ko'tarilishiga yordam berdi, u o'z ta'mini baxtsizliklarda topa boshladi. "Buduvvu shan" da At-Termiziy hayotining so'nggi yillari haqida ma'lumot yo'q. Ma'lumki, u kitob yozishni davom ettirgan, muridlarga dars bergan.

Umrining oxirida Termiz shahriga qaytib, u erda vafot etdi. Uning bu shahardagi maqbarasi ziyoratgohga aylangan.

At-Termiziy tasavvuf, axloq, kalom, hadisshunoslik, Qur'on tafsiri, mazhablar tarixi, filologiya kabi turli fanlarga oid ko'plab asarlar muallifi. Uning asarlari orasida "Hatm al-avliyo", "Ilal al-shariat", "Haqiqat al-odamiyyin", "Al-manhiyot", "al-Furuk vam au at-taraduf" va boshqalar bor. Uning ko'plab kitoblari bugungi kungacha saqlanib qolgan, turli tillarga tarjima qilingan va ko'p marta nashr etilgan. Uning asarlari o'z davrida allaqachon mashhur bo'lgan, biroq ayni paytda uni tanqid qilish va hatto unga qarshi tuhmat, ba'zi hollarda hasad qilish, boshqalarida esa uning so'zlarini noto'g'ri talqin qilishlariga sabab bo'lgan. At-Termiziy avliyolarni payg'ambarlardan ustun qo'yishda, Allohga muhabbat haqida o'zidan oldin hech kim qilmagan yo'l va shaklda gapirishda, o'z yozuvlarida o'ylab topilgan hadislarni keltirishda va yangiliklarni tarqatishda ayblandi. Olimning o'zi "Buduvvu shan" da yozishicha, u bularni hayoliga ham keltirmagan.

Hakim At-Termiziy diniy ilmlarni oqillarini bilan kelishtirishga, diniy ilmlarni oqilona nuqtai nazardan asoslashga harakat qilgan. U so'fiylikka antik falsafa va gnostitsizmdan kelib chiqqan "hikmat" tushunchasini kiritdi. Shuning uchun uni donishmand deb tarjima qilinadigan "Hakim" deb atashdi. At-Termiziyning eng mashhur tushunchalaridan biri "xatm al-avliyo" ("avliyolar muhri") dir. Uning so'zlariga ko'ra, "payg'ambarlar muhri" (xatm al-anbiyo) deb ataladigan so'nggi payg'ambar bo'lgani kabi, "avliyolar muhri" - oxirgi avliyo ham bor. Shu bilan birga, u barcha avliyolar orasida eng ulug' mavqega ega bo'lib, ularning eng buyugidir.

At-Termiziyning qarashlari keyingi davr sufiylariga ta'sir ko'rsatdi. Uning qarashlarini qabul qilgan bir guruh olimlar "hakimiyya"deb atala boshladilar. Ulardan eng mashhurlari Abu Bakr ibn Varroq va Hasan ibn Ali al-Javzoniy edi. G'azzoliy" Ihya ulyum ad-din "da At-Termiziyning "Kitob al-akyus va al-mug'tarrin", Ibn Qayyum Al-Javziyning "Kitob ar-rux "da esa uning" al- Furuq va man at-taraduf" kitoblaridan keng foydalanadi. At-Termiziy, shuningdek, Ibn Ataulloh Iskandariy, Shayx Mursiy, Abu Hasan al-Shazaliy, Bahouddin Naqshband, Hujviriy, Ibn Arabiy va boshqa ko'plab ulamolarga ta'sir ko'rsatgan.

O'zbekiston musulmonlari idorasi matbuot xizmati

Maqolalar
Boshqa maqolalar
Maqolalar

Qilgan yaxshiliklaringizni Allohning huzurida topasiz

11.02.2026   694   4 min.
Qilgan yaxshiliklaringizni Allohning huzurida topasiz

Bismillahir Rohmanir Rohiym

Alloh taolo bunday marhamat qiladi: “…o‘zingiz uchun qilgan yaxshiliklarni Allohning huzurida topasiz” (Baqara surasi, 110-oyat).

Boshqa bir oyatda Alloh taolo: “Mollarini Allohning yo‘lida sarflaydiganlarning misoli, xuddi bir dona donga o‘xshaydi. Undan yetti boshoq o‘sib chiqadi, har boshoqda yuztadan don bor. Va Alloh kimga xohlasa, yana ko‘paytirib beradir. Va Alloh qamrab oluvchi va biluvchi zotdir”, (Baqara surasi, 261-oyat) deb marhamat qilgan.

Ibn Abbos roziyallohu anhu aytadilar: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam insonlarning eng saxiyi edilar. U zotning eng saxiylik vaqtlari Ramazon oyida Jabroiyl alayhissalom bilan uchrashgan vaqtda bo‘lardi. Albatta, Rasululloh yaxshilikda erkin esgan shamoldan ham saxiyroq edilar”.

Ro‘za qorni ochni taomlantirish, miskinga ehson, faqirga tuhfa berishga chorlaydi. Ramazon oyi sadaqa beruvchilar va ehson qiluvchilar uchun eng qulay fursatdir. Shoir bunday deydi:

Alloh senga berganidan ehson qil sen ham,
Pul qo‘lning kiridir, umr esa o‘tguvchi.
Moling suv kabidir, tutilsa aynir u ham,
Agar yursa shirin buloq kabi oqguvchi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Alloh taoloning ikki farishtasi bor, har tong nido qilishadi. Ularning biri: “Allohim, infoq qiluvchiga (infoqi o‘rniga) to‘ldirish ber!” deydi. Boshqasi esa: “Allohim, ziqnaga talofat ber!” deydi”, dedilar.

Banda har safar ehson qilganda Alloh taolo uning jismiga to‘kislik, qalbiga rohat va rizqiga kenglik ato etadi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Sadaqa suv olovni o‘chirgani kabi xatoni o‘chiradi”.

Gunoh, ma’siyatlarda qalb va nafsni kuydiruvchi olov bo‘ladi. Bu olovni faqatgina sadaqa o‘chira oladi. Sadaqa qalbga salqinlik va ruhga yaxshilik bo‘lib, xatolarni yuvib ketadi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Har bir kishi toki odamlar orasida hukm qilingunicha o‘z sadaqasining soyasida bo‘ladi”.

Naqadar ajoyib! Sadaqaning o‘z soyalari bo‘lib Qiyomat kunida bandalar uning ostida bo‘ladilar, har bir inson dunyodagi sadaqasining miqdoricha soyada bo‘ladi.

Hazrat Usmon ibn Affon roziyallohu anhu boy inson bo‘lib, mol-mulklarini Allohning roziligi yo‘lida sarflar, Tabukka ketayotgan qo‘shinni jihozlagan, quduq sotib olib sadaqa qilib yuborgan edilar.

Abdurrohman ibn Avf roziyallohu anhu ham juda boy edilar, yetti yuzta tuyani ustidagi yuklari bilan Madinaning faqirlariga Alloh roziligi uchun sadaqa qilib yubordilar.

Ro‘zadorlar orasida bir burda non, bir ho‘plam suv yoki bir dona xurmo topa olmaydiganlari ham bor. Ular orasida yordam beradigan biror yaqini, uyi yo‘qlari mavjud. Na saharligi va na iftorligiga yemak topa oladigan faqirlari bor. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim bir ro‘zadorni iftor qildirsa unga ro‘zadorning ajridan hech narsa kamaymagan holdagi mislicha ajr bo‘ladi”.

Ramazonda solih insonlarning karami ziyoda bo‘ladi va ular infoq-ehsonni ko‘paytirishadi. Allohdan savob umidida faqir va miskinlarga iftorlik qilib berishni o‘z zimmalariga olishadi. Qadimda ulug‘ zotlarning masjidlari faqir va miskinlarga tayyorlab qo‘yilgan iftorlik taomlariga to‘lib ketar, biror och yoki muhtoj kishi topilmas edi.

Inson o‘zining yeb-ichishi va kiyinishiga sarf etgan barcha narsasi yo‘q bo‘lib ketadi, ammo Allohning roziligi yo‘lida sarflagani boqiy qoladi. Alloh taolo aytadi: “Agar Allohga yaxshi qarz bersangiz, U sizga ko‘paytirib berur va sizni kechirur. Alloh shakur va halimdir” (Tag‘obun surasi, 17-oyat).

Ey ro‘zador, qilayotgan ehsoningiz bilan o‘zingiz muhtoj va faqir bo‘ladigan Qiyomat kuni uchun Robbingizga qarz bermoqdasiz.

Ey, birodarim, sizning bir ho‘plam suvingiz, bir hovuch xurmoingiz, qo‘yingki, Alloh yo‘lida muhtojlarga bergan ozgina molingiz jannat sari yo‘lingizdir. Allohga qasamki, sadaqa kabi molni saqlaydigan va zakot kabi molni poklaydigan narsa yo‘q. Qanchadan-qancha boylar dunyodan o‘tishdi, ulardan son-sanoqsiz mol-dunyo, xazinalar, qasrlar va uylar qoldi. Bularning barchasi egalari uchun hasrat, nadomat va afsus bo‘ldi, chunki ular mol-dunyolarini o‘z o‘rniga sarflamagan edilar. Alloh nasib qilsa ertangi kunda sizga bu ehsonlaringiz foyda bo‘ladi!

Doktor Oiz al-Qarniyning
"Ro‘zadorlar uchun darslar" kitobidan
 

Maqolalar