Hazrati Ali roziyallohu anhu xalifalik davrlarida u kishining sovutlari yo'qolib qoladi. Sovutni bir yahudiy odamning qo'lida ko'radilar. «Mening sovutim-ku», desalar, «Yo'q, meniki», deydi yahudiy. Hazrati Ali roziyallohu anhu xalifa bo'la turib, xalifaning bosh qozisi Shurayhga shikoyat qiladilar va ikkovlari mahkamaga boradilar. Halifa va bir oddiy yahudiy fuqaro. Yahudiy musulmonlar orasida tinch yashash ahdini olgan. Hazrati Ali roziyallohu anhu «Bu sovut meniki. Sovutni sotmaganman, birovga bermaganman. Yo'qotib qo'ygan edim. Bugun esa bu odamning qo'lida ko'rdim», deydilar. «Dalilingiz bormi, ey mo'minlar amiri?» deydilar qozi Shurayh. «Dalilim yo'q, guvohim ham yo'q», deydilar u zot. Shunda qozi Shurayh hukmni yahudiyning foydasiga chiqarib beradi, chunki yahudiy «Sovut meniki», deb turibdi. Masala shu bilan tugaydi. Hazrati Ali roziyallohu anhu chiqib ketayotsalar, haligi yahudiy u kishini to'xtatib, «Ey Ali, bu qanday dinki, o'zining halifasini zarariga, g'ayridinning foydasiga hukm chiqarib bersa? Bu, albatta, adolatli din ekan. Men sovutingizni otingizdan tushib qolgan mahalda topib olgan edim. Bu sizning sovutingiz. Endi men ham musulmon bo'laman» deb, hazrati Ali roziyallohu anhuning qo'lida musulmon bo'ladi va sovutni tutqazadi. Hazrati Ali roziyallohu anhu: «Musulmon bo'lgan bo'lsang, bu sovut senga sovg'a», deganlar. Bu ham, albatta, bag'rikenglikka go'zal misollardan bo'ladi.
Endi mana shu masalalarni eshitib turib, bugun musulmonni kofir deyayotgan musulmonning ahvoliga qarang. Imom Muslim Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhudan rivoyat qiladilar: «Qaysi bir musulmon o'z birodariga «Ey kofir!» desa, ikkovidan biri bu narsaga albatta duchor bo'ladi. Agar u birodari aytganidek bo'lsa, kofir bo'ladi. Unday bo'lmasa, aytgan odamning o'zi kofir bo'ladi». Shuning uchun birovni kofir deyish, odamlarni kofirga, musulmonga ajratish yaxshi emas. Bu ishga savob ham va'da qilinmagan. Aksincha, juda og'ir gunohkor bo'lish mumkin, iymondan, dindan ayrilib qolish mumkin. Bu juda xatarli narsa. Bir odam kofirning amalini qilsa, ochiq-oydin kofirning so'zini gapirsa, avval u ogohlantiriladi, «Sen kofirning gapini gapiryapsan, kofirning amalini qilyapsan, bilib qilyapsanmi, bilib aytyapsanmi?» deb so'raladi. Agar u «Ha, bilib qilyapman» desa ham, darrov hukm berilmaydi. Avval uni insofga, hidoyatga chaqiriladi. Foydasi bo'lmasa, qamab qo'yiladi. Islom davrida shunday bo'lgan. Oxirigacha qaytmasa, bilib turib, qasddan shunday qilayotgan bo'lsa, murtad hukmi berilib, shunda ham qaytmasa, keyingina qatl qilinadi. Ilgarilari shunday hukm bo'lgan, endi esa yo'q. Ammo o'sha odam adashib, bilmay aytdim desa, tavba qiladi, tamom. Hullas, bir musulmon o'sha gapi bilan kofir bo'lib qolmaydi. Bugun ozgina o'ziga yoqmagan yo'lni ko'rsa, o'zlarining aytganini gapirmasa, shu xalqni to'g'ri yo'lga boshlab kelayotgan imomlarni tap tortmasdan kofir deyayotganlar ham o'zbeklar, musulmonlar. Ularga birov buning uchun biron narsa mukofot va'da qildimi? Qancha ko'p odamni kofir deb e'lon qilib bersang, shuncha ko'p pul beramiz, deganmi? Holbuki yuqoridagi hadisda o'qidik, bir odamni musulmon qilish qanchalik fazilatli ekanligini...
Imom Sha'roviy rahmatullohi alayh o'zlarining «Tazkirot»larida bir yosh, bemazhab yigit bilan bahs qilganlarini aytib berganlar. U bemazhab terrorchi bola ekan. Uni tutib, imom Sha'roviyning oldiga olib kelishgan. Shunda imom uni insofga chaqirganlar, o'sha suhbatlari keltirilgan. Imom Sha'roviy «Sening fikringcha, musulmon diyorida tungi klublarga borib o'ynayotgan musulmon erkak, musulmon ayollarni o'ldirish kerakmi? Portlatish kerakmi?» desalar, haligi terrorist: «Albatta, ularni portlatish kerak. Ular kofir, ular gunohkor. Ularning qoni halol», deydi. «Ularni o'sha gunoh qilayotgan xollarida o'ldirsang, portlatsang ular qayerga borishadi? Do'zaxga tushadimi?» deydilar imom. Haligi yigit «Albatta», deydi. «Demak, sening vazifang odamlarni do'zaxga tiqish ekan-da? Unda sen bilan shaytonning vazifasi bir ekan. Holbuki Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzuridan bir kuni bir yahudiy odamning tobuti olib o'tilganda, o'rinlaridan turib, yig'laganlar, «Men buni do'zaxdan qutqarib qola olmadim», deganlar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bir insonni do'zaxdan saqlab qola olmaganlariga yig'layaptilar. Sen esa uni do'zaxga hukm qilib, xursand bo'lyapsan. Demak, sening yo'ling Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning yo'lidan boshqa ekan. Sening yo'ling shaytonning yo'li bilan bir yo'l ekan» deb, uni mot qilgan ekanlar imom Sha'roviy. Bunga o'xshash muzokaralar ko'p o'tgan.
Ustoz Rahmatulloh Termiziy hafizahulloh
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi nomiga xorijiy davlatlar rahbarlari, nufuzli xalqaro tashkilotlar, ilmiy muassasalar hamda xalqaro anjumanlar ishtirokchilari tomonidan yo‘llanayotgan minnatdorlik va hamkorlik maktublari Markazning xalqaro maydondagi yuksak nufuzi tobora mustahkamlanib borayotganidan dalolat bermoqda.
Xususan, Malayziya Qirolichasi Raja Zarit Sofiya Zoti Oliyalari O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori Firdavs Abduxoliqov nomiga yo‘llagan minnatdorlik maktubida O‘zbekistonga amalga oshirgan rasmiy tashrifi davomida ko‘rsatilgan yuksak mehmondo‘stlik va samimiy qabul uchun chuqur minnatdorlik bildirgan. Shuningdek, Qirolicha O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markaziga tashrif unda unutilmas taassurot qoldirganini ta’kidlab, Markaz ekspozitsiyalari Markaziy Osiyoning boy tarixi, madaniy merosi hamda Islom sivilizatsiyasi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk allomalarning ilmiy-ma’naviy merosini zamonaviy muzey yechimlari orqali keng va ta’sirchan tarzda namoyon etayotganini yuqori baholagan. Ayniqsa, Qur’on zalidagi ma’naviy muhit va noyob meros namunalari unda katta hurmat va hayrat tuyg‘ularini uyg‘otgani qayd etilgan.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi hamda 2026 yil 7–11 iyul kunlari Toshkent, Samarqand va Termiz shaharlarida bo‘lib o‘tgan I Xalqaro islom sivilizatsiyasi forumi yuksak xalqaro e’tirofga sazovor bo‘lmoqda. Forum yakunlaridan so‘ng nufuzli xalqaro tashkilotlar, ilmiy muassasalar va jamoat arboblari tomonidan minnatdorlik hamda hamkorlikni rivojlantirishga oid qator maktublar kelib tushdi.
Malayziya Xalqaro Islom universiteti (International Islamic University Malaysia – IIUM) huzuridagi Office of Strategic Institution Transformation rahbari, professor Shukron bin Abd Rahmon o‘z maktubida I Xalqaro islom sivilizatsiyasi forumining xalqaro ahamiyatiga alohida to‘xtalgan. Uning qayd etishicha, 40 dan ortiq mamlakatdan olimlar, davlat arboblari va xalqaro tashkilotlar vakillarini birlashtirgan mazkur anjuman islom sivilizatsiyasining tinchlik, bag‘rikenglik va ma’rifat g‘oyalarini targ‘ib etish, davlatlar o‘rtasidagi ilmiy muloqot va akademik hamkorlikni mustahkamlashda muhim o‘rin tutdi. Shuningdek, forumning yuqori saviyada tashkil etilgani, ishtirokchilar uchun yaratilgan sharoitlar hamda O‘zbekistonning boy ilmiy va ma’naviy merosi xalqaro jamoatchilikka munosib tarzda namoyon etilgani e’tirof etildi.
Rossiyaning “Rossiya – Islom dunyosi” strategik qarash guruhi tomonidan yuborilgan ikki alohida maktubda ham Forum va Markaz faoliyatiga yuksak baho berildi. Xususan, mazkur maktublarda O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining ochilishi XXI asr islom olamidagi eng yirik gumanitar va madaniy-ma’rifiy loyihalardan biri sifatida baholanib, O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning ushbu tashabbusni amalga oshirishdagi yetakchi o‘rni va Markazni ilm-fan, tinchlik, ma’rifat, gumanizm hamda bunyodkorlik maskani sifatida shakllantirishga qaratilgan sa’y-harakatlari alohida e’tirof etilgan.
Shu bilan birga, Markazning kelgusida dunyo olimlari, tadqiqotchilari va talabalari uchun nufuzli ilmiy-ma’rifiy markazga aylanishiga ishonch bildirilib, muzeyshunoslik, tarix, arxeologiya, ta’lim, kitobshunoslik va nashriyotchilik sohalarida qo‘shma ilmiy va madaniy loyihalarni amalga oshirishga tayyorlik bildirilgan.
Iordaniya Hoshimiylar Qirolligi Madaniyat vazirligi Bosh kotibi professor Nidal Al-Ahmad ham o‘z maktubida I Xalqaro islom sivilizatsiyasi forumi yuksak saviyada tashkil etilganini ta’kidlab, anjuman Islom sivilizatsiyasining insoniyat taraqqiyotiga qo‘shgan ulkan hissasini xalqaro maydonda yana bir bor namoyon etganini qayd etgan. Shuningdek, turli mamlakatlardan tashrif buyurgan olimlar, davlat va din arboblarini bir maydonga jamlagan mazkur forum tinchlik, bag‘rikenglik va ma’rifat g‘oyalarini ilgari surishga xizmat qiluvchi muhim xalqaro muloqot platformasiga aylangani ta’kidlangan.
Markazning xalqaro maydondagi faoliyatiga bildirilayotgan yuksak ishonchning yana bir amaliy ifodasi sifatida ICESCO ning Boku shahridagi mintaqaviy ofisi tomonidan Markaz rahbariyatiga 2026 yil 27–28 iyul kunlari bo‘lib o‘tgan Global Foresight Focal Points Initiative xalqaro tadbirida ishtirok etish uchun rasmiy taklifnoma yuborildi. Taklifda ICESCOga a’zo davlatlarda strategik prognozlash, davlat boshqaruvida innovatsion yondashuvlarni joriy etish va kelajakni rejalashtirish sohalarida hamkorlikni kengaytirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgani qayd etilgan.
Xorijiy davlatlar rahbarlari, nufuzli olimlar va xalqaro tashkilotlar tomonidan bildirilgan mazkur e’tiroflar O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining qisqa vaqt ichida xalqaro ilmiy-ma’rifiy hamkorlikning muhim platformalaridan biriga aylanganini yana bir bor tasdiqlaydi. Bu esa Markaz tomonidan islom sivilizatsiyasining boy ilmiy va madaniy merosini o‘rganish, asrab-avaylash va jahon hamjamiyatiga keng targ‘ib etish borasida amalga oshirilayotgan ishlar xalqaro darajada yuksak baholanayotganining yorqin ifodasidir.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati