Barcha tarixchilar boburiy hukmdorlar shaxsan barcha davlat hujjatlarni nazorat qilishgan degan fikrga qo'shilishadi. Shu sababli bizda Toj Mahalni qurish jarayoni bilan bog'liq juda kam sahih dalillar bor - imperatorlar ularning ayrim sirlarini oshkor qilishni yoqtirishmagan, deb yozadi Manjit Txakur.
“Islamosfera” nashriga ko'ra, deyarli ikki asr davomida Toj Mahalning qurilishi Shoh Jahonning ilohiy ilhomiga va uning xotini Mumtoz Mahalga bo'lgan sevgisiga bog'liq. Ammo imperatorning orzusi haqiqatga aylanishi uchun minglab rassom va hunarmandlar jalb qilingan.
Toj Mahal bilan bog'liq XVII asr qo'lyozmalarida asli Samarqandda dunyoga kelgan, keyinchalik Turkiyaga borib qolgan usta me'mor Ibrohim Ishoq ushbu qasr muallifi deyiladi. Ularga ko'ra, u maqbarani loyihalagan. Tarixchilarning fikricha, Ibrohim Ishoq haqiqatda bor odam bo'lishi mumkin, lekin u me'mor emas, kartograf bo'lgan. Shunga muvofiq ravishda, u Toj Mahal rejasini yaratgan bo'lishi kerak. Va bu beqiyos yodgorlikning haqiqiy me'mori, so'nggi tadqiqotlarga ko'ra, Shoh Jahon saroy a'yonlaridan fors me'mor rassomi Ahmad Lahoriydir. U Ahmad Me'mor nomi bilan ham tanilgan va Dehlidagi Qizil fortning yaratuvchisi hisoblanadi.
Tarixchilarning fikricha, Toj Mahalning dastlabki eskizlarini Lahorda Ahmad Me'mor tayyorlagan. U bu shaharda, o'z uyida, Vazir xon masjididan uncha uzoq bo'lmagan joyda yashab, ijod qilgan. Shundan so'ng unga gumbazlarni loyihalashtirgan turk me'mori Ismoil-afandi qo'shildi. Ahmad Me'mor gumbazlar uchun oltin biriktirishlarni loyihalashtirish uchun Lahordan do'sti Qosim Hon bilan, shuningdek, o'sha davrda mozaika plitalarining taniqli usta dizayneri Dehlidan mashhur Chiranji Lala bilan bog'landi. Shunday qilib, Toj Mahal loyihasi bir necha ijodkorlarning birgalikdagi sa'y-harakatlari natijasi sifatida ko'rib chiqilishi kerak.
Toj Mahalda ish olib borgan o'sha davrning boshqa bir qancha mashhur ustalarining nomlari ma'lum. Hattot Ustod Omanat xon Sherozdan, toshtarosh Amir Ali esa Balujistondan olib kelingan. Multandan Muhammad Hanif marmar plitkalar ishlab chiqarish bilan shug'ullangan, Dehlidan Mukarimat Hon va Sherozdan Mir Abdul Karim loyihaning asosiy boshqaruvchisi va ma'murlari bo'lgan.
Rassom va hunarmandlarga qancha haq to'langani haqida ma'lumotlar saqlanib qolgan. Ustod Ibrohim Ishoqqa bir ming rupiy berildi. O'sha paytda bu pul bilan 3330 gramm oltin sotib olish mumkin edi. Gumbaz ustasi ustod Ismoil Hon Rumiy 500 rupiy olgan. Gumbaz uchlarini o'rnatgan Samarqanddan Muhamad Sharif 500 rupiy, Laxordan Qosim Hon - 295 rupiy, Qandahordan bosh toshtarosh Muhammad Hanif - 1000 rupiy, Multandan tshtarosh Muhammad Said - 590 rupiy olgan. Hattot Omonat Hon Sheroziyga 1000 rupiy, Bag'doddan boshqa xattot Muhammad xonga esa 500 rupiy to'langan. Suriyadan Ravshan xonga 300 rupiy berilgan.
Shoh Jahon Ustod Ahmad Lahoriyning ko'zlarini o'yib, Toj Mahal kabi boshqa yodgorlik yaratmasligi uchun qo'llarini kesib tashlagani bu bor yo'g'i o'ylab topligan uydirma gap. Ustod Ahmad ish tugagandan so'ng Lahorga qaytib, 1649 yilda vafot etganini tasdiqlovchi hujjatlar bor.
Vaqti-vaqti bilan Toj Mahal me'mori Venetsiyadan Hindistonga kelgan, Lahor qal'asida Shoh Jahon tomonidan qamoqqa olingan va qurilish tugagandan so'ng qatl qilingan italiyalik Jeronimo Veronio degan mish-mishlar tarqatib turiladi. Bunday odam haqiqatan ham mavjud edi, lekin uning Toj Mahal bilan hech qanday aloqasi yo'q. U mashhur zargar edi va imperator oilasi uchun zargarlik buyumlarini yaratgan. U qimmatbaho toshlar va katta olmosni o'g'irlashda ayblanib, o'lim jazosiga hukm qilingan.
O'zbekiston musulmonlari idorasi matbuot xizmati
#Mustaqillikning 35 yilligi
Mustaqilligimizning 35 yillik to‘yi yaqinlashib, joylarda bayram shukuhi keza boshladi. Bundan dilda shukronalik hissi ortmoqda.
Tarixga nazar tashlansa, hamma davrda ham davlatning rivojlanishi, taraqqiy topishi jamiyatning farovon va osoyishta hayot kechirishiga bog‘liqligi ayon bo‘ladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam tinchlik-xotirjamlik eng katta ne’mat ekanligini ta’kidlab, bunday deganlar: “Ikki ne’mat borki, ko‘pchilik insonlar uning qadriga yetmaydi. Ular xotirjamlik va sihat-salomatlik” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, tinchlik va xotirjamlik Alloh ta’oloning behisob bo‘lgan buyuk ilohiy ne’matlaridan. Shunday ekan, tinchlikning qadriga yetib, uning shukrini ado etish insonning burchlaridandir. Zero, hayotning bir maromda davom etishi, Haq taolo buyurgan ishlar xotirjam ado etilishi uchun ham osoyishtalik lozim bo‘ladi. Alloh taolo ham: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga tinchlik ishiga kirishingiz!” deya buyuradi (Baqara surasi, 208-oyat). Tinchlik, salimlik mavzusi o‘ta muhim bo‘lgani bois Qur’oni karim oyatlaridan o‘rin olgan. Zotan, arab tilidagi “salm”, “silm”, “salom”, va “islom” so‘zlari bir o‘zakdan chiqqan, turli ma’nodagi so‘zlar bo‘lsada, aynan bir maqsadga yo‘naltirilgandir.
Bandaga berilgan ne’matlarning qadriga yetishda va uni asrashda, bizga payg‘amlarlarning otasi bo‘lgan, Ibrohim alayhissalom o‘rnak bo‘lib kelgan. U zot o‘z davrida Makkaga tinchlik, uning ahliga rizq so‘ragani so‘zimizning yorqin misolidir: “Ibrohim: “Ey, Rabbim, bu (Makka)ni tinchlik shahri qilgin va uning aholisidan Allohga va oxirat kuniga ishonuvchilarga (turli) mevalardan rizq qilib bergin” dedi” (Baqara surasi,126-oyat).
Alloh taolo bu orqali Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni o‘tgan payg‘ambarlar hayotidan xabardor qilish barobarida, ular so‘ragan narsalarni ham bildirib, shunga chaqirgan.
Bu ne’atlar bardavom bo‘lishi uchun ham insondan shukr va qadrlash talab etiladi. Tinchlik hukm surib turgan joyga yana tinchlik so‘rab duo qilish esa, muqaddas dinimiz buyuradigan ishlardan. Shunday ekan, inson kim bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zi yashab turgan, Alloh ne’mat qilib bergan Vatani, uning zilol suvlari, havosi, nozi ne’matlari va boshqa barcha sharoitlariga shukr qilib, uni ziyoda bo‘lishini so‘rab duo qilishi lozim.
Bugun dunyoda tinchligi, xotirjamligini yo‘qotganlar qancha. Bularni ko‘rib, eshitib turganlar ibrat olib, xulosalar chiqarib, o‘zlari uchun in’om qilingan tinchlik va xotirjamlikni qadrlab, asrab avaylashi lozim.
Yurtimizda hukm surayotgan tinchlik, xotirjamlikni saqlash, uni turli xil g‘arazli xuruj, hamlalardan, fitna va bo‘htonlardan himoya qilish, g‘arzli va manfur kimsalarning makrlariga uchmasdan, yosh avlodni ham ulardan xabardor qilib, islom ta’limotining ezgu g‘oyalarini keng targ‘ib etish har birimizning burchimizdir. Bu xususida Alloh taolo bunday degan: “Ezgulik va taqvo (yo‘li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo‘li)da hamkorlik qilmangiz! Allohdan qo‘rqingiz! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).
Xulosa qiladigan bo‘lsak, dinimizning tinchlik va xotirjamlikka bo‘lgan e’tibori nechog‘lik katta, hamda bag‘rikenglik uning negizi ekani yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson o‘zidagi ne’matning qadrini uning ustida mulohaza yuritish, shu ne’matdan o‘zgalar ham bahramand yoki bebahra ekanini o‘ylab ko‘rish bilan biladi. Bu esa Allohga yanada ko‘proq shukr qilishga undaydi.
Ne’matning bardavom bo‘lishi, uning shukri ado etilishiga ham bog‘liq. Yoshi ulug‘ nuroniy otaxon va onaxonlarimiz ushbu ikki ulug‘ ne’matning mustahkamligini so‘rab duo qilishlari shundan. Alloh taolo yurtimiz tinchligi va xotirjamligini barqaror, bardavom, xalqimiz hayotini bundan-da farovon qilsin.
Isomiddin AHROROV