Jannat kaliti
Har bir narsaning ochqichi bo'lgani kabi jannatning ham kaliti bo'ladi. Bu “Laa ilaha illalloh” kalimasidir. Imom Ahmad rivoyat qilgan hadisda: «Jannatning kaliti “Laa ilaha illallohu Muhammadur rasululloh” kalimasidir» deyilgan.
Boshqa bir hadisda: «Bir kishi qalbi bilan tasdiqlagan holda tili bilan “Laa ilaha illalloh” desa, albatta, Alloh taolo unga hajahannamni harom qiladi” deyilgan» (Muttafaqun alayh).
Muso alayhissalom Alloh taologa munojot qilib: “Yo Rabbim! Menga shunday so'zlarni o'rgatki, men doimo shu so'zlar bilan Seni zikr qilayin”, dedi. Alloh taolo: «Ey Muso, Laa ilaha illalloh de, dedi». Muso alayhissalom: “Yo Rabbim! Barcha bandalaring shu kalimani aytadi. Men maxsus bir kalima istayman”, dedi. Alloh taolo: “Ey Muso, etti qavat osmon va ulardagi barcha narsalar: quyosh, oy, yulduzlar, jannatlar, Arsh, Kursi, farishtalar, etti qavat er va ulardagi narsalar, tog'lar, dengizlar, daryoyu anhorlar, dov-daraxtlar, jinlar va hayvonlar tarozining bir pallasiga, “Laa ilaha illalloh” kalimasi ikkinchi pallasiga qo'yilsa, shubhasiz, “Laa ilaha illalloh” kalimasi og'ir keladi», deb marhamat qildi (Imom Bag'aviy, “Sharhus sunna”).
Har bir mo'min-musulmonning qo'lida jannatning kaliti bor. Ta'bir joiz bo'lsa, “tishlari” namoz, ro'za, zakot va haj bo'lgan ushbu ochqichni zanglatib qo'ymasligimiz kerak. Avvalo, ibodatlarimizni beriyo, tavoze, xushu va xuzu bilan ado etishimiz lozim. Bordi-yu, toatlarimizga riyo aralashsa, gunohlarimiz ko'paysa, kalit sekin zanglay boshlaydi.
Huzayfa ibn Yamon roziyallohu anhu rivoyat qiladi: «Rasululloh alayhissalom: “Qalblar fitnaga bir-bir ro'baro' qilinadi. Qaysi qalb ularni qabul qilsa, unga bitta qora dog' tushadi. Qaysi qalb inkor etsa, oq dog' tushadi. Oxiri qalblar ikki xil bo'lib qoladi: biri Safo singari oppoq bo'lib, eru osmonlar bor ekan, unga fitna zarar qilmaydi. Ikkinchisi qop-qora bo'lib, bunday qalb egasi yaxshilikni bilmaydi, yomonlikdan qaytmaydi”, dedilar» (Imom Buxoriy rivoyati).
Alloh taolo bir kalima evaziga bizga jannatni va'da qildi. Mo'min kishi jannatga intilishi, jahannamdan qochishi kerak. Bu yo'lda Rabbimiz bizga ko'p imkoniyatlarni ato etdi. Lekin ba'zan mana shu imkoniyatlardan foydalana olmay qolamiz. Sahobalar jannat evaziga biror masala ko'ndalang bo'lsa, evazi, badali nima bo'lishidan qat'i nazar, behishtga almashtirishgan.
Saodat asri davrida bir yigit Payg'ambar alayhissalomning huzurlariga kelib: “Yo Rasululloh, uylanib, oilam bilan farovon turmush qurish, nomahramlarning ko'zi hovlimizga tushishining oldini olish maqsadida qo'shnim bilan mening hovlim o'rtasiga devor o'rnatishga kirishdim. Devor tiklayotsam, o'rtada qo'shniga tegishli xurmo daraxti bor ekan. Qo'shnimdan xurmo daraxtini menga sotsangiz, uni kesib devor tiklasam, dedim. U ko'nmadi. Vaholanki, qo'shnimning xurmozori bor. U hovlimiz o'rtasidagi bitta xurmoga qarab qolgan emas”, dedi.
Rasululloh sollallohu alayhi va sallam qo'shnini chaqirtirib, xurmo daraxtini sotib olishni so'radilar. Yigit bunga ham, devor tiklashga ham rozi bo'lmadi. O'jarligi, qaysarligi, dunyoga hirs qo'ygani sababli hatto turli takliflarga ko'nmagan yigitga Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Agar xurmo daraxtini qo'shningga bersang, men senga jannatdan xuddi shunday daraxting bo'lishiga va'da beraman”, dedilar.
Yigit bu taklifga ham rozi bo'lmadi. Shunda Abu Dahdah ismli sahoba roziyallohu anhu darhol o'rnidan turib: “Yo Rasululloh, ruxsat bering” deb, gapira boshladi va: “Agar shu yigitdan darxtini sotib olsam, unga va'da qilingan jannatdagi xurmoni menga berasizmi?” dedi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Shunday qilsang, men senga jannatdagi xurmoni Allohdan so'rab olib beraman” dedilar.
Abu Dahdahni tanimagan, bilmagan, u kishining xurmozori haqida eshitmagan kishi yo'q edi. U kishi o'sha yigitning oldiga borib: “Meni taniyapsanmi? Hurmozorimni, qudug'imni, uyimdagi barcha narsalarni shu bitta xurmo daraxtiga almashtiraman”, dedi.
Buni kutmagan yigit darhol rozi bo'ldi. Abu Dahdah roziyallohu anhu devor tiklayotgan haligi yigitga: “Hurmo daraxtini kesib tashlab, devoringni tiklayver”, dedi.
Abu Dahdah Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga yuzlanib: “Endi menga jannatdagi xurmoni Alloh taolodan so'rab berasizmi?” dedi. Shunda Payg'ambar alayhissalom: “Yo'q”, dedilar. Abu Dahdah hayratlanib: “Yo Rasululloh, axir, o'zingiz jannatda va'da qilingan xurmoni Allohdan so'rab olib beraman, degandingiz-ku”, dedi. Shunda Sarvari koinot: “Birodaringga shunday saxovat qildingki, endi senga jannatdan bir tup xurmo emas, balki butun boshli xurmozorni, qudug'i bilan, qasri bilan so'rab beraman”, dedilar.
Abu Dahdah roziyallohu anhu uyiga borib ayoliga: “Ey onasi, bolalarni olib chiq, uyni va bog'ni sotdim”, dedi. Ayoli: “Kimga sotdingiz, nima uchun sotdingiz, endi nima qilamiz?”, demasdan erining so'zini ikki qilmadi. Abu Dahdah roziyallohu anhu: “Hurmozorni jannatdagi xurmozorga alishtirdim”, dedi. Ayoli: “Eng yaxshi tojoratingiz shu bo'libdi”, dedi.
Abu Dahdah oilasi bilan bog'dan chiqib ketayotgan edi, farzandlaridan biri erda yotgan bir dona xurmoni olib og'ziga soldi. Shunda Abu Dahdah yugurib borib, bolasining og'zidan xurmoni oldi va: “Bolajonim, endi bu mevalar bizniki emas. Bizning mevalarimiz jannatda”, dedi.
Boyazid Bistomiy rahmatullohi alayhdan: «“Laa ilaha illalloh” kalimasi jannatning kaliti deyilgan. Bundan murod nima?” deb so'rashdi. U zot: «Darhaqiqat, jannatning kaliti “Laa ilaha illalloh” kalimasidir. Bu kalitning to'rtta “tishi” bor. Ular: 1) yolg'on va g'iybatdan tiyilgan til; 2) makr va xiyonatdan saqlangan qalb; 3) harom va shubhali narsalardan parhezda bo'lgan oshqozon; 4) nafsoniy tuyg'ularga uchmagan, riyo aralashmagan amal», dedilar.
Nuriddin domla HOLIQNAZAROV,
O'zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
