O'zbekistonda islom moliyasi qachon joriy etiladi?
“Islom moliyasi” loyihasi asoschilaridan biri va Islamic Business and Finance (IsBF) kompaniyasi direktori Jahongir Imamnazarov Toshkent islom institutiga tashrif buyurdi.
J.Imamnazarov TII 4-kurs talabalari uchun “O'zbekistonda islom moliya muassasalari tashkil qilish muammo va istiqbollari” mavzusida ma'ruza qildi.
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti matbuot xizmati xabariga ko'ra, bugungi kunda islom moliyaviy xizmatlari ulushi dunyo moliya bozorida ortib borib, o'zida innovatsion moliyalashtirish mexanizmlarini jamlagan soha sifatida muhim moliyaviy manbalardan birga aylanib bormoqda. So'ngi yillarda islomiy moliya muassasalari yalpi aktivlari miqdori 2,5 trillion dollarni tashkil etib, yiliga 15-20 foizga o'sib borayotgani buning yaqqol dalilidir.
Islom moliyaviy xizmatlarini ko'rsatishda munosabat bevosita real iqtisodiy aktivlarga yo'naltiriladi, taraflar o'rtasida foyda va zararni bo'lishish yoki savdo amaliyotlariga asosida aniq iqtisodiy natijaga bog'lanadi. Islom moliyaviy xizmatlarida moliyalashtiruvchi (bank, kredit tashkiloti) va moliya mablag'larini qabul qiluvchi loyiha muvaffaqiyati va samaradorligida teng huquqli va birgalikda manfaatdor xamkorlarga aylanadi. Ushbu belgilar bilan islom moliyaviy xizmatlarini ko'rsatish jarayonidagi munosabatlar an'anaviy moliyaviy tizimlardagi munosabatlardan farqlanadi.
Shuningdek, huquq nazariyasida anglosakson (Angliya, AQSh v.h.k.), romano-german (Geramaniya, Frantsiya, Rossiya v.h.k) va islom huquqi singari huquq oilalari mavjud. Jamiyatdagi o'zgarishlarning muntazamligi va bugungi kundagi globalizatsiya davrida ushbu huquq oilalaridagi mavjud normalar va shartlaridan foydalanish zaruriyati kengaymoqda.
Ta'kidlash lozimki, yurtimiz fuqarolari va tadbirkorlarida ham foizlarsiz bank va moliyaviy xizmatlarga bo'lgan qiziqish juda yuqori bo'lganligi sababli, islom moliyaviy xizmatlarini ko'rsatish tizimini shakllantirish borasida qator ishlar amalga oshirib kelinmoqda. Jumladan:
– O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-№4947-sonli “O'zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo'yicha harakatlar strategiyasi to'g'risida”gi farmonida Islom taraqqiyot banki bilan hamkorlikni kengaytirish choralarini ko'rish ta'kidlangan;
– O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “Islom taraqqiyot banki guruhi va arab muvofiqlashtirish guruhi jamg'armalari bilan sheriklikni yanada kengaytirish va chuqurlashtirish chora-tadirlari to'g'risida”gi 05.03.2019 yildagi PQ-4224-sonli qarori 2-bandida O'zbekiston Respublikasining ITB guruhi va AMG bilan uzoq muddatli sherikligining asosiy yo'nalishlari hamda vazifalaridan biri sifatida davlat-xususiy sherikligi mexanizmlarini, jumladan vaqf-jamg'armalarni tashkil etish yo'li bilan qo'llab-quvvatlash dasturlarini birgalikda ishlab chiqish va O'zbekistonda tatbiq qilish belgilangan;
– Islom taraqqiyot banki va uning guruhi tarkibiga kiruvchi tashkilotlar, xususan Hususiy tarmoqni rivojlantirish Islom Korporatsiyasi (ICD), Halqaro islom savdo moliya korporatsiyasi (ITFC) va Islom tadqiqotlar va treninglar instituti (IRTI) mamlakatimizda islom moliyasi rivojlanishida o'z hissalarini qo'shib kelmoqda;
– mamlakamizda islom moliyasi bo'yicha bir qancha treninglar o'tkazildi. “Taraqqiyot strategiyasi” markazi tashabbusi bilan, 2017-2021-yillarda O'zbekistonni rivojlantirishning beshta ustuvor yo'nalishi bo'yicha Harakatlar strategiyasini amalga oshirish doirasida “O'zbekiston Respublikasida Islom moliyasini rivojlantirish istiqbollari” mavzusida BMT Taraqqiyot dasturi, O'zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Islom taraqqiyot banki va O'zbekiston Respublikasi kapital bozorini rivojlantirish agentligi hamkorligida tegishli vazirliklar, idoralar, ilmiy-tadqiqot markazlari, xalqaro moliya institutlari, O'zbekistonning tijorat banklari, xalqaro ekspertlar va OAV vakillari ishtirokida davra suhbati o'tkazildi;
– o'zbek tilida islom moliyasiga oid nazariy kitoblar nashr etildi. Masalan, Yerlan Baydauletning «Islomiy moliya asoslari» va Rinat Bekkinning «Islom iqtisodiy modeli va zamon» kitoblari;
– O'zbekiston tijorat banklarida islom moliya darchalarini (islom moliyaviy xizmatlari ko'rsatuvchi shoxobcha) ochish bo'yicha ishlar olib borilmoqda;
– 2021 yil 11 yanvar' kuni AOKAdagi matbuot anjumanida O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki raisi o'rinbosari Behzod Hamrayev 2021 yilda O'zbekiston Respublikasi Markaziy bank islom moliyasi kontseptsiyasini o'z ichiga olgan nobank kredit tashkilotlari to'g'risida qonun loyihasini ishlab chiqishni rejalashtirayotganligini ma'lum qildi;
– 2020 yilning 22 sentyabr' kuni O'zbekiston bosh vazirining o'rinbosari – investitsiyalar va tashqi savdo vaziri S.Umurzoqov videokonferentsiya shaklida Islom taraqqiyot bankining prezidenti B.Hajar bilan muzokaralar o'tkazdi. Muzokaralar davomida 2021 yilda Islom taraqqiyot banki boshqaruvchilar kengashining 46-yillik yig'ilishini
O'zbekistonda tashkil etish va o'tkazish masalalari muhokama qilindi;
– O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 29.12.2020 yildagi Oliy Majlisga murojatida mamlakatimizda islom moliyaviy xizmatlarini joriy etish bo'yicha huquqiy bazani yaratish vaqt-soati etib kelganligi qayd etildi.
Yuqoridagi ob'ektiv holatlar hamda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 29.12.2020 yildagi Oliy Majlisga murojati ijrosini ta'minlash borasida mamlakatimizda islom moliyaviy xizmatlarini joriy etish bo'yicha huquqiy bazani yaratish masalasida quyidagi taklif va mulohazalarni keltirib o'tish mumkin:
1. Tegishli bilim va tajribaga ega bo'lgan mutaxassislarni bir joyga jamlab, jamiyat va davlat uchun eng qulay va samarali yondashuvni shakllantirish orqali islom moliyaviy xizmatlarini joriy etishning huquqiy bazasini yaratish masalasida ishchi guruh tuzish.
2. O'zbekiston Respublikasi Adliya Vazirligi tomonidan ishlab chiqilayotgan O'zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi yangi tahririda islom moliyaviy xizmatlarining shartnomaviy-huquqiy bazasini yaratish borasida tegishi huquqiy normalarni kiritish maqsadga muvofiq. Bu jarayonda xorijiy tajribaga murojat etmoq darkor. Ta'kidlash mumkinki, qo'shni Qirg'iziston Respublikasining amaldagi Fuqarolik kodeksida islom moliyaviy shartnomalariga oid huquqiy normalar alohida bob (34-1-bob. Finansirovaniye v sootvetstvii s islamskim printsipami finansirovaniya) shaklida bayon etilgan.
3. Bank va moliya sohasidagi amaldagi qonunlarga islom moliyaviy xizmatlari, tamoyillari va sub'ektlariga oid huquqiy normlarni kiritish. Hususan, “Qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risida”gi, “Bank va bank faoliyati to'g'risida”gi, “Sug'urta faoliyati to'g'risida”gi, “Lizing to'g'risida”gi O'zbekiston Respublikasi qonunlari hamdanobank kredit tashkilotlari to'g'risida ishlab chiqilayotgan qonun loyihasiga o'zgartirish va qo'shimchalar kiritish.
4. Islom moliyaviy xizmatlari borasida oliy ta'lim muassasalarida izlanish va tadqiqot ishlarini olib borish, xorijda mavjud ilmiy manbalarni o'rganish va o'zbek tiliga tarjima qilishni yo'lga qo'yish.
Umid qilamizki, O'zbekistonda islom moliyaviy xizmatlarining joriy etilishi xorijiy investitsiyalar hajmining oshishi hamda bank va moliya tarmog'ida shaffof raqobat muhitini yaratish imkoniyatini beradi. Natijada aholining moliya bozoridagi faolligi oshadi, aholi va tadbirkorlar ixtiyorida bo'lgan bo'sh pul mablag'lari mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishida maksimal ishtirok eta olishi imkoniyati yaratiladi, kapital bozorining rivojlanishiga turtki bo'ladi, yangi moliyaviy muassasalar tashkil qilish imkoniyati yaratiladi.
O'zbekiston musulmonlari idorasi matbuot xizmati
Uchinchi Renessans: tarixiy tajribadan zamonaviy taraqqiyotga
Insoniyat sivilizatsiyasi tarixida ayrim davrlar borki, ular faqat muayyan xalq yoki mintaqaning emas, balki butun jahon taraqqiyotining yo‘nalishini belgilab bergan. Islom sivilizatsiyasining IX–XV asrlardagi yuksalish davri ana shunday tarixiy bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu davrda ilm-fanning turli sohalari bir-biridan ajralmagan holda. o‘zaro uyg‘unlikda rivojlandi. Matematika astronomiya bilan, tibbiyot falsafa bilan, geografiya matematika bilan, tilshunoslik tarix bilan, diniy ilmlar esa mantiq va tafakkur madaniyati bilan muloqot qilgan. Bugun fanlararo tadqiqot, raqamli gumanitaristika, sun’iy intellekt va kompleks ilmiy yondashuvlar jahon ilm-fanining eng muhim yo‘nalishlariga aylangan bir paytda, o‘sha tarixiy tajriba yanada qiziqarli ahamiyat kasb etmoqda.
Mazkur uyg‘unlik tasodifiy emas edi. U Qur’oni karimda ilmga berilgan yuksak qadr, tafakkurga da’vat, insonni borliqni anglashga chorlovchi g‘oyalar bilan mustahkamlangan ilmiy dunyoqarash mahsuli edi. Shu sababli o‘sha davr olimlarini bugungi zamonaviy tushunchalardagi qat’iy «mutaxassisliklar» doirasiga joylashtirish qiyin.
Forobiy falsafa, mantiq, siyosat, axloq va musiqa nazariyasi bilan shug‘ullangan. Xorazmiy matematika va astronomiya sohalarida ishlagan. Beruniy astronomiya, geografiya, geodeziya, mineralogiya, tarix va etnografiyaga oid asarlar yaratgan. Ibn Sino tibbiyot bilan bir qatorda falsafa, mantiq va tabiiy fanlar haqida ham keng tadqiqotlar olib borgan. Ulug‘bek esa davlat boshqaruvi, ta’lim va astronomik tadqiqotlarni birlashtirgan ilmiy muhitni shakllantirgan. Bu misollarning umumiy jihati shundaki, bilim sohalari o‘rtasidagi chegaralar qat’iy bo‘lmagan.
Bugun «interdissiplinar tadqiqot» deb ataladigan yondashuvning ayrim tamoyillari aynan ana shu intellektual an’analar bilan hamohang.
Shuningdek, islom sivilizatsiyasining intellektual merosini faqat tabiiy va aniq fanlar bilan cheklash ham to‘g‘ri emas. Chunki diniy ilmlar sohasida ham manbalarni yig‘ish, tekshirish, tasniflash va baholashga qaratilgan murakkab ilmiy an’analar shakllangan.
Imom Buxoriyning hadis ilmidagi merosi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Hadislarni saralashda roviylar haqidagi ma’lumotlar, rivoyat zanjiri va boshqa mezonlar o‘rganilgan. Imom Moturidiy esa aqidaviy masalalarni aql va naql uyg‘unligi asosida tahlil qilgan. Uning merosi islom intellektual an’anasida aqliy dalillash va diniy bilim o‘rtasidagi munosabat masalasida muhim o‘rin tutadi.
Shu jihatdan Islom sivilizatsiyasi tarixini faqat diniy yoki faqat ilmiy tarix sifatida emas, keng intellektual jarayon sifatida ko‘rish mumkin.
O‘zbekistonda ilgari surilayotgan Uchinchi Renessans g‘oyasi tarixiy ilmiy merosni zamonaviy taraqqiyot ehtiyojlari bilan bog‘lashga qaratilgan.
Bu yondashuvning markazida ilm-fan, ta’lim, innovatsiya, madaniyat va ma’naviyatni o‘zaro bog‘liq tizim sifatida rivojlantirish g‘oyasi turadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan barpo etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ham ana shu konsepsiyaning muhim amaliy ifodalaridan biridir.
Markazning vazifasi faqat tarixiy eksponatlarni namoyish qilish bilan cheklanmaydi.
Uning konsepsiyasida islom sivilizatsiyasining ilm-fan, ta’lim, falsafa, san’at, me’morchilik va insonparvarlik sohalaridagi merosini kompleks ravishda o‘rganish va namoyish etish g‘oyasi mujassam.
Nafaqat muzey, balki intellektual platforma
Markazni an’anaviy muzey tushunchasi doirasidagina baholash uning konsepsiyasini to‘liq ifodalamaydi. Zamonaviy muzey faqat eksponat saqlaydigan joy emas. U tadqiqot, ta’lim, raqamlashtirish va xalqaro ilmiy muloqot markaziga aylanishi mumkin. O‘zbekistondagi islom sivilizatsiyasi markazi konsepsiyasida ham ana shu yondashuv muhim o‘rin tutadi.
Qadimiy qo‘lyozma — shunchaki tarixiy buyum emas. U til, tarix, matnshunoslik, kodikologiya, san’at, materialshunoslik va raqamli texnologiyalar nuqtayi nazaridan tadqiq qilinishi mumkin bo‘lgan murakkab manba. Arxeologik merosni o‘rganishda esa geoinformatsion tizimlar, raqamli modellashtirish, 3D texnologiyalar va boshqa zamonaviy usullardan foydalanish imkoniyatlari kengaymoqda. Shunday qilib, madaniy merosni o‘rganishning o‘zi fanlararo jarayonga aylanmoqda.
O‘tmishni sun’iy intellekt bilan bog‘lash
Texnologiyalar madaniy merosni o‘rganish usullarini ham o‘zgartirmoqda.
Qo‘lyozmalarni yuqori sifatda raqamlashtirish, matnlarni elektron bazalarga kiritish, sun’iy intellekt yordamida matnlarni tahlil qilish, 3D modellar yaratish va virtual muhitlarda tarixiy obyektlarni qayta tiklash imkoniyatlari ilmiy tadqiqotlar uchun yangi yo‘nalishlarni ochmoqda.
Bu yerda muhim nuqta bor. Texnologiya tarixning o‘rnini bosmaydi — u tarixni yangi avlod uchun tushunarli va tadqiqot uchun yanada ochiq qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining konsepsiyasi ham o‘tmishdagi ilmiy merosni zamonaviy texnologiyalar bilan bog‘lashga qaratilgan.
Bu yondashuv tarixiy bilimni arxiv va kitoblar doirasidan chiqarib, xalqaro tadqiqotchilar, talabalar va keng jamoatchilik uchun ochiq intellektual resursga aylantirish imkonini beradi.
«Ma’rifat bilan jaholatga qarshi»
Islom sivilizatsiyasining ilmiy merosini o‘rganishning yana bir ahamiyati bor.
Global axborot makonida din, tarix va madaniyat haqida turli xil, ba’zan bir-biriga zid tasavvurlar yuzaga kelganda tarixiy merosni ilmiy asosda tushuntirish nafaqat madaniy, balki ma’rifiy ahamiyatga ham ega.
Islom sivilizatsiyasi tarixini faqat diniy marosimlar yoki siyosiy voqealar orqali emas, balki matematika, tibbiyot, astronomiya, falsafa, geografiya, me’morchilik va boshqa sohalardagi yutuqlar bilan birga o‘rganish uning murakkab va ko‘p qirrali tabiatini yaxshiroq anglash imkonini beradi.
Shu ma’noda ma’rifat tarixiy bilimni zamonaviy axborot muhitidagi noto‘g‘ri talqinlarga qarshi muhim vositaga aylantirishi mumkin.
O‘zbekistonning yangi xalqaro ilmiy platformasi
Islom sivilizatsiyasi bir mamlakat yoki bir xalqning merosi emas. U Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, Janubiy Osiyo va boshqa hududlarni qamrab olgan keng tarixiy va intellektual makonni ifodalaydi. Shu sababli bu merosni o‘rganish ham xalqaro hamkorlikni talab qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi oldidagi muhim vazifalardan biri ham turli mamlakatlarning olimlari, universitetlari, muzeylari va ilmiy-tadqiqot markazlari o‘rtasida muloqotni kuchaytirishdan iborat.
Bu O‘zbekistonning o‘z tarixiy merosini dunyoga tanitish bilan birga, mamlakatni global gumanitar tadqiqotlarning faol ishtirokchisi sifatida namoyon etishiga xizmat qilishi mumkin.
Uchinchi Renessansning asosiy kuchi
Uchinchi Renessans haqida gap ketganda, masala faqat yangi binolar qurish yoki yangi muassasalar tashkil etishdan iborat emas. Asosiy savol boshqa: O‘zbekiston o‘zining boy ilmiy merosini zamonaviy bilim va innovatsiyalarga qanday aylantira oladi? Bu savolning javobi ilm-fan, ta’lim, texnologiya, madaniyat va inson kapitalining bir nuqtada birlashishini talab qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining ahamiyati ham shu nuqtada namoyon bo‘ladi. U tarixiy merosni saqlash bilan birga, uni tadqiq qilish, raqamlashtirish, xalqaro ilmiy muloqotga olib chiqish va yangi avlodga yetkazish uchun platformaga aylanishi ko‘zda tutilmoqda.
Shu ma’noda Markazni o‘tmishga bag‘ishlangan inshoot emas, kelajakka yo‘naltirilgan intellektual investitsiya sifatida baholash mumkin.
Chunki sivilizatsiyaning haqiqiy qiymati faqat uning o‘tmishda yaratgan merosi bilan emas, balki bu meros yangi avlod uchun qanday yangi bilim va g‘oyalarga aylanishi bilan ham o‘lchanadi.
Xorazmiyning hisoblash usullaridan bugungi algoritmlargacha, Beruniyning kompleks tadqiqotlaridan zamonaviy fanlararo loyihalargacha, Ulug‘bek rasadxonasidan raqamli astronomiyagacha bo‘lgan yo‘l bir haqiqatni ko‘rsatadi: ilm taraqqiyoti chegaralar emas, muloqot va hamkorlik orqali tezlashadi.
Ehtimol, Uchinchi Renessansning eng muhim vazifasi ham ana shunda — ajdodlar yaratgan bilimlarni shunchaki eslash emas, balki ulardan yangi bilimlar yaratish uchun foydalanish. O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi esa ana shu g‘oya atrofida shakllanayotgan yangi intellektual muhitning muhim platformalaridan biridir.
Muallif: Abulfayz Sayidasqarov, iccu.uz
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
