Ислом – илм-маърифат дини, шунинг учун у барча мусулмон ва муслималарга илм олишни фарз қилган. Қуръони каримнинг илк нозил бўлган қуйидаги оят мазмуни ҳам бунга далолат қилади:
“Ўқинг (эй, Муҳаммад! Бутун борлиқни) яратган зот бўлмиш Раббингиз исми билан!” (Алақ, 1).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам умматларига бешикдан қабргача илм излашни буюрганлар. Чунки илм руҳнинг озуқасидир. Инсоният илм билангина Аллоҳни танийди, ҳақиқий саодатни қўлга киритади, унинг шарофати билан юксалади.
Илм эса устознинг саъй-ҳаракати, тинимсиз меҳнати, ғайрати ва матонати билан эгалланади. Аҳли илмлар – зиёлиларни бежизга “анбиёларнинг меросхўрлари” деб эъзозланмаганлар. Қуръони каримда ўзи эгаллаган илмни бошқаларга ўргатган устозларнинг шаъни-шарафи нақадар улуғлиги ҳақида бундай марҳамат қилинади:
“...Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур. Аллоҳ қилаётган (барча яхши ва ёмон) амалларингиздан хабардордир” (Мужодала сураси, 11-оят).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилинган ҳадиси шарифларда бошқаларга илм-маърифатни ўргатган устозлар алоҳида эҳтиромга лойиқ зотлар дея таърифланади. Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: "Икки кишига ҳасад (ҳавас маъносида) қилиш жоиз: биринчиси – Аллоҳ таоло берган мол-дунёни ҳақ йўлга инфоқ-эҳсон қилувчи кишига; иккинчиси – Аллоҳ таоло илм берган бўлсаю, ўша илм билан ҳукм қилган ва уни бошқаларга ўргатган кишига", деганлар. (Имом Бухорий ва Муслим ривояти).
Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай деганлар: "Агар инсон вафот қилса, унинг барча амали тўхтайди, фақат уч нарсада тўхтамай номаи аъмолига ёзиб борилади: 1) садақаи жория, яъни кишиларга манфаати етадиган мадраса, кўприк, ариқ кабиларга сарфланган садақа, эҳсон; 2) манфаатли илм, яъни ўргатилган илм ёки ёзиб қолдирилган асар; 3) ота-онасига дуо қилувчи солиҳ фарзанд қолдирилиши" (Имом Муслим ривояти). Бундан маълум бўладики, устозлар тарқатган илм уларнинг вафотидан кейин ҳам савоб келтираверади.
Шунинг учун илм толибларидан, қолаверса барча кишилардан олимни эъзозлаш, ҳурматини жойига қўйиш, илм билан шуғулланиши учун шароит яратиб бериш талаб этилади. Устозга меҳр қўймаган, ҳурмат қилмаган шогирднинг илмни пухта эгаллашига ишониш қийин. Бемор киши ўз ихтиёрини бутунлай табибга топширганидай, таълим олувчи шогирд ҳам ўзини батамом муаллим ихтиёрига топшириши, уни эъзозлаб ҳурматлаши ва доимо хизматида шай туриши керак бўлади. бу эса устозни қалбидаги, онг-шууридаги бор билимини беришига сабаб бўлади.
Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу ўзидан ёши улуғ бўлган Зайд ибн Собит розияллоҳу анҳунинг уловлари тизгинини ушлаб, унга минишларида ёрдам бериб бундай деганлар: "Уламоларга шундай хизмат қилишга буюрилганмиз. Агар шогирд улуғлик сифатига етмай туриб, ундан фахрланиб кибрланса, жоҳилдир. Зеро, илм-ҳикмат мўмин кишининг йўқотган нарсасидир, қачон топса, уни олишга ҳақли".
Муаллимнинг ҳам ўзига хос бурч ва вазифалари мавжуд. Муаллим шогирдига шафқатли бўлиши, уларни ўз фарзандидек кўриши, берган илми учун улардан ҳақ талаб этмаслиги, илм бергани учун мукофот ва ташаккур истамаслиги, балки Аллоҳ йўлида холис илм ўргатиши лозим бўлади. Устоз шогирдларига бирон нарсани миннат қилмайди, балки уларнинг қалбларига илмни маҳкамлаш орқали Аллоҳга яқин бўлишни ният қилади, тиришқоқ шогирдларини маънавий тақдирлаш ва рағбатлантиришни афзал деб билади.
Тарихда устоз ва шогирдликнинг гўзал ибратлари бор. Икки буюк шоир Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийнинг устоз ва шогирдлик муносабатлари неча асрдан буён ҳаммани лол қолдириб келяпти: Алишер Навоий ҳаётда ҳам, ижодда ҳам ҳамиша устозига эргашди, унга ўхшашга интилди. Устози каби у ҳам “Хамса” ёзди, устозининг “Нафаҳотул-унс” асарини янада бойитиб, “Насойимул-муҳаббат” номли янги асар ёзди. Худди шунингдек, ўз даврининг икки буюк алломаси Қозизода Румий билан Мирзо Улуғбекнинг устоз-шогирдлик муносабатлари тарих саҳифаларига олтин ҳарфлар билан битиб қўйилган.
Ўрта асрларнинг улуғ фақиҳи Алоуддин Самарқандийнинг ўзининг иқтидорли шогирди Абу Бакр Косонийга кўрсатган лутф ва марҳамати ҳам барчага ибрат бўларлидир. Абу Бакр устозидан олган илмида шу қадар юксалдики, устозининг кўп жилдли машҳур “Туҳфатул-фуқаҳо” асарига гўзал бир шарҳ ёзиб, уни “Бадоъеус-санои фи тартибуш-шарои” (Дин ҳукмларини тартиблашда гўзал санъатлар) дея номлади.
Аллоҳ таоло барчаларимизни илм ўрганадиган, илм ўргатадиган маърифатли бандаларидан айласин, устозларимизга дунё ва охиратда улкан савоб ва мукофотларини ато этсин, барчаларимизга икки дунё саодатига эришини муяссар қилсин!
Абдулҳай ТУРСУНОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Наманган вилоят вакили
Даъво: Мусулмонлар халифасиз уч кундан ортиқ яшаши ҳаром. Барча мусулмонларга халифа сайлаш фарз.
Раддия: Аввало шуни яхши билиш лозимки, Исломда халифалик даври аллақачон ўтиб кетган. Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳаётлик чоғларидаёқ халифалик даврини аниқ рақамлар билан қанча давр давом этишини олдиндан айтганлар: “Халифалик ўттиз йилдир! Ундан кейин подшолик бўлади”.
Имом Термизий, Имом Абу Довуд, Имом Аҳмад ибн Ҳанбал ўз тўпламларида келтириб ўтишган. Ҳадис Пайғамбаримизнинг рисолат мўъжизаларидан бири бўлиб, унда айтилган хабар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан кейин ўттиз йил давомида ўз тасдиғини топди.
Маълумки, Ислом уммати учун тўрт рошид халифа бор. Улар: Абу Бакр, Умар, Усмон ва Али розияллоҳу анҳум. Шу тўрт халифанинг мусулмонлар устида раҳбарлик даври ўттиз йилга тўғри келган. Буларнинг даври ўтгач Ислом уммати орасида халифалик даври тугаб Пайғамбаримиз башорат қилган подшолик даври бошланди ва то қиёматгача шундай кетади.
Нофеъ ривоят қиладилар, Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳу Язид ибн Муовия даврида иссиқ кунларда Абдуллоҳ ибн Мутийънинг олдига келди. У (Абдуллоҳ ибн Мутийъ): “Абу Абдураҳмонга ёстиқ келтиринглар”, деди.
Ибн Умар: “Мен ўтириш учун келмадим. Пайғамбаримиз алайҳиссаломдан эшитган ҳадисни сенга айтиб берай деб келдим”.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан эшитдим: “Ким итоатдан қўлини тортса, Қиёмат кунида Аллоҳга ҳужжати бўлмаган ҳолда йўлиқади. Ким бўйнида байъати бўлмаган ҳолда вафот этса жоҳилият ўлимида ўлган бўлади”, дедилар (Имом Муслим ривояти).
Абдуллоҳ ибн Умар ибн Мутийънинг ҳузурига иссиқ кечаларда келдилар. Ибн Мутийъ: “Абу Абдураҳмонга ёнбошига ёстиқ қўйинглар”, деди. У зот: “Мен сени олдингга ўтириш учун келмадим, балки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан эшитган икки калимани сенга хабарини бериш учун келдим. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам дан эшитдим: Кимки тоатдан қўлини тортса, қиёмат кунида унга ҳеч бир ҳужжат бўлмайди, кимки жамоатдан ажралган ҳолда вафот топса жоҳилият ўлимини топибди”, дер эдилар (Имом Аҳмад ривояти).
Эътибор берилса, ҳар икки ҳадис Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳу ривоят қилинган биринчисини Имом Муслим “Саҳиҳи Муслим” китобида иккинчисини Имом Аҳмад Ҳанбал “Муснад” китобида ривоят қилиб келтиришган. Ушбу ики ривоятдаги ҳадиси шарифлар бир-бирини тўлдириб келмоқда.
Демак, ким Аллоҳнинг ҳукмларига итоат қилишдан ўзини тортса, қиёмат кунида ҳеч бир ҳужжатсиз ҳолда Аллоҳга рўбарў бўлар экан. Ким жамоатдан ажраб фирқаларга қўшилиб, бўлиниб кетса жоҳилият ўлимини топар экан.
Ҳизбут-таҳрир даъватчилари “Саҳиҳи Муслим”да келган ривоятнинг иккинчи “Ким бўйнида байъати бўлмаган ҳолда ўлса, жоҳилият ўлимини топган бўлади” жумласини матндан юлиб олиб, ўзларининг халифасиз яшаш мумкин эмас, деган даъволарига ҳужжат қилмоқчи бўладилар.
Ваҳоланки, Пайғамбаримиз алайҳиссалом келажакда мусулмонлар ўзлари бўйсунишлари лозим бўлган халифа деб аталадими, у амир деб аталадими бўйсунмай тафриқага кетиб қолишларини олдиндан кўргандай бу ҳадисни айтганлар.
Ушбу ҳадиси шариф ўша тарихий даврга мос келгани эътиборидан Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳу муминлар байъат қилишлари лозим бўлган амир Язид ибн Муовия бўла туриб байъат қилишдан бош тортувчиларга, турли фирқаларга бўлиниш арафасида турган мусулмонларга қарата, Пайғамбар алайҳиссаломнинг огоҳлантиришларини яна эслатиб қўйиш учун айтганлар десак тўғрироқ бўлади. Аслида йўқ халифани тиклаш тўғрисида эмас.
Қолаверса, Имом Аҳмад ибн Ҳанбал “Муснад”идаги 21919-ҳадис. Сафина розияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан эшитдим: “Халифалик ўттиз йилдир. Кейин подшоҳликлар бўлади”, дедилар. Сафина: “Ҳисобла! Абу Бакр халифалиги икки йил,Умарнинг халифалиги ўн йил, Усмоннинг халифалиги ўн икки йил, Алийнинг халифалиги олти йил”, деди.
Имом Аҳмад ибн Ҳанбал “Муснад”идаги 21923-ҳадис. Сафина Абу Абдураҳмон деди: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан эшитдим: Халифалик 30 йилдир. Кейин подшоҳликлар”, дедилар. Бас эслатди. Худди шу маънодаги ҳадис имом Термизийнинг ва Абу Довуднинг Сунанларида ҳам ривоят қилиниб ҳасан саҳиҳ деб сифатланган.
Мазкур ҳадиси шарифлардан кўриниб турибдики, халифалик ўттиз йил бўлиб ўтди. Сўнгра Муовия розияллоҳу анҳудан подшоҳликлар бошланди, чунки давлат отадан болага қолиб, ўғли Язид ибн Муовия подшоҳ бўлди. Кейин унинг уруғлари умавийлар, улардан кейин аббосийлар подшоҳлигига ўтди.
Аллоҳнинг иродаси ила Пайғамбар алайҳиссалом ўзлари мўъжизадек башорат қилиб айтиб қўйганларидек бўлди. Ҳизбут-таҳрир шотирлари эса қанча йиллар ўтиб яна халифаликни тиклаймиз, уч кун халифасиз яшаган диндан чиқади, деб даъво қилиб юришибди.
Ҳазрати Али розияллоҳу анҳудан кейин яшаган мусулмонлар ҳаммасини иймони нима бўлади, уларнинг даъволари билан қанча алломалар қанча олимлар ўтди, авлиёлар валийлар ўтди, наҳотки шунча зотлар ҳам бу йўлдан адашганларча ақли донишлари бўлмаган бўлса?! Йўқ асло ундай эмас, бу ҳизбчиларнинг ўзлари адашмоқдалар, десак тўғрироқ бўлади.
Ўткирбек Собиров
Ўзбекистон мусулмонлари идораси бўлим бошлиғи,
Тошкент ислом институти ўқитувчиси