Sayt test holatida ishlamoqda!
17 Noyabr, 2026   |   7 Jumadul soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:51
Quyosh
07:13
Peshin
12:13
Asr
15:21
Shom
17:05
Xufton
18:22
Bismillah
17 Noyabr, 2026, 7 Jumadul soni, 1448

Ustozga ehtirom

30.09.2021   5702   6 min.
Ustozga ehtirom

Islom – ilm-ma'rifat dini, shuning uchun u barcha musulmon va muslimalarga ilm olishni farz qilgan. Qur'oni karimning ilk nozil bo'lgan quyidagi oyat mazmuni ham bunga dalolat qiladi:   

“O'qing (ey, Muhammad! Butun borliqni) yaratgan zot bo'lmish Rabbingiz ismi bilan!” (Alaq, 1).

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ham ummatlariga beshikdan qabrgacha ilm izlashni buyurganlar. Chunki ilm ruhning ozuqasidir. Insoniyat ilm bilangina Allohni taniydi, haqiqiy saodatni qo'lga kiritadi, uning sharofati bilan yuksaladi.

Ilm esa ustozning sa'y-harakati, tinimsiz mehnati, g'ayrati va matonati bilan egallanadi. Ahli ilmlar – ziyolilarni bejizga “anbiyolarning merosxo'rlari” deb e'zozlanmaganlar. Qur'oni karimda o'zi egallagan ilmni boshqalarga o'rgatgan ustozlarning sha'ni-sharafi naqadar ulug'ligi haqida bunday marhamat qilinadi:

“...Alloh sizlardan imon keltirgan va ilm ato etilgan zotlarni (baland) daraja (martaba)larga ko'tarur. Alloh qilayotgan (barcha yaxshi va yomon) amallaringizdan xabardordir” (Mujodala surasi, 11-oyat).

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilingan hadisi shariflarda boshqalarga ilm-ma'rifatni o'rgatgan ustozlar alohida ehtiromga loyiq zotlar deya ta'riflanadi. Abdulloh ibn Mas'ud roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: "Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Ikki kishiga hasad (havas ma'nosida) qilish joiz: birinchisi – Alloh taolo bergan mol-dunyoni haq yo'lga infoq-ehson qiluvchi kishiga; ikkinchisi – Alloh taolo ilm bergan bo'lsayu, o'sha ilm bilan hukm qilgan va uni boshqalarga o'rgatgan kishiga", deganlar. (Imom Buxoriy va Muslim rivoyati).

Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bunday deganlar: "Agar inson vafot qilsa, uning barcha amali to'xtaydi, faqat uch narsada to'xtamay nomai a'moliga yozib boriladi: 1) sadaqai joriya, ya'ni kishilarga manfaati etadigan madrasa, ko'prik, ariq kabilarga sarflangan sadaqa, ehson; 2) manfaatli ilm, ya'ni o'rgatilgan ilm yoki yozib qoldirilgan asar; 3) ota-onasiga duo qiluvchi solih farzand qoldirilishi" (Imom Muslim rivoyati). Bundan ma'lum bo'ladiki, ustozlar tarqatgan ilm ularning vafotidan keyin ham savob keltiraveradi.

Shuning uchun ilm toliblaridan, qolaversa barcha kishilardan olimni e'zozlash, hurmatini joyiga qo'yish, ilm bilan shug'ullanishi uchun sharoit yaratib berish talab etiladi. Ustozga mehr qo'ymagan, hurmat qilmagan shogirdning ilmni puxta egallashiga ishonish qiyin. Bemor kishi o'z ixtiyorini butunlay tabibga topshirganiday, ta'lim oluvchi shogird ham o'zini batamom muallim ixtiyoriga topshirishi, uni e'zozlab hurmatlashi va doimo xizmatida shay turishi kerak bo'ladi. bu esa ustozni qalbidagi, ong-shuuridagi bor bilimini berishiga sabab bo'ladi.

Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhu o'zidan yoshi ulug' bo'lgan Zayd ibn Sobit roziyallohu anhuning ulovlari tizginini ushlab, unga minishlarida yordam berib bunday deganlar: "Ulamolarga shunday xizmat qilishga buyurilganmiz. Agar shogird ulug'lik sifatiga etmay turib, undan faxrlanib kibrlansa, johildir. Zero, ilm-hikmat mo'min kishining yo'qotgan narsasidir, qachon topsa, uni olishga haqli". 

  Muallimning ham o'ziga xos burch va vazifalari mavjud. Muallim shogirdiga shafqatli bo'lishi, ularni o'z farzandidek ko'rishi, bergan ilmi uchun ulardan haq talab etmasligi, ilm bergani uchun mukofot va tashakkur istamasligi, balki Alloh yo'lida xolis ilm o'rgatishi lozim bo'ladi. Ustoz shogirdlariga biron narsani minnat qilmaydi, balki ularning qalblariga ilmni mahkamlash orqali Allohga yaqin bo'lishni niyat qiladi, tirishqoq shogirdlarini ma'naviy taqdirlash va rag'batlantirishni afzal deb biladi.

Tarixda ustoz va shogirdlikning go'zal ibratlari bor. Ikki buyuk shoir Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiyning ustoz va shogirdlik munosabatlari necha asrdan buyon hammani lol qoldirib kelyapti: Alisher Navoiy hayotda ham, ijodda ham hamisha ustoziga ergashdi, unga o'xshashga intildi. Ustozi kabi u ham “Hamsa” yozdi, ustozining “Nafahotul-uns” asarini yanada boyitib, “Nasoyimul-muhabbat” nomli yangi asar yozdi. Huddi shuningdek, o'z davrining ikki buyuk allomasi Qozizoda Rumiy bilan Mirzo Ulug'bekning ustoz-shogirdlik munosabatlari tarix sahifalariga oltin harflar bilan bitib qo'yilgan.

O'rta asrlarning ulug' faqihi Alouddin Samarqandiyning o'zining iqtidorli shogirdi Abu Bakr Kosoniyga ko'rsatgan lutf va marhamati ham barchaga ibrat bo'larlidir. Abu Bakr ustozidan olgan ilmida shu qadar yuksaldiki, ustozining ko'p jildli mashhur “Tuhfatul-fuqaho” asariga go'zal bir sharh yozib, uni “Bado'eus-sanoi fi tartibush-sharoi” (Din hukmlarini tartiblashda go'zal san'atlar) deya nomladi.

  Alloh taolo barchalarimizni ilm o'rganadigan, ilm o'rgatadigan ma'rifatli bandalaridan aylasin, ustozlarimizga dunyo va oxiratda ulkan savob va mukofotlarini ato etsin, barchalarimizga ikki dunyo saodatiga erishini muyassar qilsin!

 

Abdulhay TURSUNOV,
O'zbekiston musulmonlari idorasining
Namangan viloyat vakili

Maqolalar
Boshqa maqolalar

MUSULMONLAR UCHUN XALIFA SAYLASH FARZMI?

25.09.2026   65071   5 min.
MUSULMONLAR UCHUN XALIFA SAYLASH FARZMI?

Da’vo: Musulmonlar xalifasiz uch kundan ortiq yashashi harom. Barcha musulmonlarga xalifa saylash farz.

Raddiya: Avvalo shuni yaxshi bilish lozimki, Islomda xalifalik davri allaqachon o‘tib ketgan. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam hayotlik chog‘laridayoq xalifalik davrini aniq raqamlar bilan qancha davr davom etishini oldindan aytganlar: “Xalifalik o‘ttiz yildir! Undan keyin podsholik bo‘ladi”.

Imom Termiziy, Imom Abu Dovud, Imom Ahmad ibn Hanbal o‘z to‘plamlarida keltirib o‘tishgan. Hadis Payg‘ambarimizning risolat mo‘jizalaridan biri bo‘lib, unda aytilgan xabar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan keyin o‘ttiz yil davomida o‘z tasdig‘ini topdi.

Ma’lumki, Islom ummati uchun to‘rt roshid xalifa bor. Ular: Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali roziyallohu anhum. Shu to‘rt xalifaning musulmonlar ustida rahbarlik davri o‘ttiz yilga to‘g‘ri kelgan. Bularning davri o‘tgach Islom ummati orasida xalifalik davri tugab Payg‘ambarimiz bashorat qilgan podsholik davri boshlandi va to qiyomatgacha shunday ketadi.

Nofe’ rivoyat qiladilar, Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhu Yazid ibn Muoviya davrida issiq kunlarda Abdulloh ibn Mutiy’ning oldiga keldi. U (Abdulloh ibn Mutiy’): “Abu Abdurahmonga yostiq keltiringlar”, dedi.

Ibn Umar: “Men o‘tirish uchun kelmadim. Payg‘ambarimiz alayhissalomdan eshitgan hadisni senga aytib beray deb keldim”.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan eshitdim: “Kim itoatdan qo‘lini tortsa, Qiyomat kunida Allohga hujjati bo‘lmagan holda yo‘liqadi. Kim bo‘ynida bay’ati bo‘lmagan holda vafot etsa johiliyat o‘limida o‘lgan bo‘ladi”, dedilar (Imom Muslim rivoyati).

Abdulloh ibn Umar ibn Mutiy’ning huzuriga issiq kechalarda keldilar. Ibn Mutiy’: “Abu Abdurahmonga yonboshiga yostiq qo‘yinglar”, dedi. U zot: “Men seni oldingga o‘tirish uchun kelmadim, balki Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan eshitgan ikki kalimani senga xabarini berish uchun keldim. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dan eshitdim: Kimki toatdan qo‘lini tortsa, qiyomat kunida unga hech bir hujjat bo‘lmaydi, kimki jamoatdan ajralgan holda vafot topsa johiliyat o‘limini topibdi”, der edilar (Imom Ahmad rivoyati).

E’tibor berilsa, har ikki hadis Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhu rivoyat qilingan birinchisini Imom Muslim “Sahihi Muslim” kitobida ikkinchisini Imom Ahmad Hanbal “Musnad” kitobida rivoyat qilib keltirishgan. Ushbu iki rivoyatdagi hadisi shariflar bir-birini to‘ldirib kelmoqda.

Demak, kim Allohning hukmlariga itoat qilishdan o‘zini tortsa, qiyomat kunida hech bir hujjatsiz holda Allohga ro‘baro‘ bo‘lar ekan. Kim jamoatdan ajrab firqalarga qo‘shilib, bo‘linib ketsa johiliyat o‘limini topar ekan.

Hizbut-tahrir da’vatchilari “Sahihi Muslim”da kelgan rivoyatning ikkinchi “Kim bo‘ynida bay’ati bo‘lmagan holda o‘lsa, johiliyat o‘limini topgan bo‘ladi” jumlasini matndan yulib olib, o‘zlarining xalifasiz yashash mumkin emas, degan da’volariga hujjat qilmoqchi bo‘ladilar.

Vaholanki, Payg‘ambarimiz alayhissalom kelajakda musulmonlar o‘zlari bo‘ysunishlari lozim bo‘lgan xalifa deb ataladimi, u amir deb ataladimi bo‘ysunmay tafriqaga ketib qolishlarini oldindan ko‘rganday bu hadisni aytganlar.

Ushbu hadisi sharif o‘sha tarixiy davrga mos kelgani e’tiboridan Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhu muminlar bay’at qilishlari lozim bo‘lgan amir Yazid ibn Muoviya bo‘la turib bay’at qilishdan bosh tortuvchilarga, turli firqalarga bo‘linish arafasida turgan musulmonlarga qarata, Payg‘ambar alayhissalomning ogohlantirishlarini yana eslatib qo‘yish uchun aytganlar desak to‘g‘riroq bo‘ladi. Aslida yo‘q xalifani tiklash to‘g‘risida emas.

Qolaversa, Imom Ahmad ibn Hanbal “Musnad”idagi 21919-hadis. Safina roziyallohu anhu Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan eshitdim: “Xalifalik o‘ttiz yildir. Keyin podshohliklar bo‘ladi”, dedilar. Safina: “Hisobla! Abu Bakr xalifaligi ikki yil,Umarning xalifaligi o‘n yil, Usmonning xalifaligi o‘n ikki yil, Aliyning xalifaligi olti yil”, dedi.

Imom Ahmad ibn Hanbal “Musnad”idagi 21923-hadis. Safina Abu Abdurahmon dedi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan eshitdim: Xalifalik 30 yildir. Keyin podshohliklar”, dedilar. Bas eslatdi. Xuddi shu ma’nodagi hadis imom Termiziyning va Abu Dovudning Sunanlarida ham rivoyat qilinib hasan sahih deb sifatlangan.

Mazkur hadisi shariflardan ko‘rinib turibdiki, xalifalik o‘ttiz yil bo‘lib o‘tdi. So‘ngra Muoviya roziyallohu anhudan podshohliklar boshlandi, chunki davlat otadan bolaga qolib, o‘g‘li Yazid ibn Muoviya podshoh bo‘ldi. Keyin uning urug‘lari umaviylar, ulardan keyin abbosiylar podshohligiga o‘tdi.

Allohning irodasi ila Payg‘ambar alayhissalom o‘zlari mo‘jizadek bashorat qilib aytib qo‘yganlaridek bo‘ldi. Hizbut-tahrir shotirlari esa qancha yillar o‘tib yana xalifalikni tiklaymiz, uch kun xalifasiz yashagan dindan chiqadi, deb da’vo qilib yurishibdi.

Hazrati Ali roziyallohu anhudan keyin yashagan musulmonlar hammasini iymoni nima bo‘ladi, ularning da’volari bilan qancha allomalar qancha olimlar o‘tdi, avliyolar valiylar o‘tdi, nahotki shuncha zotlar ham bu yo‘ldan adashganlarcha aqli donishlari bo‘lmagan bo‘lsa?! Yo‘q aslo unday emas, bu hizbchilarning o‘zlari adashmoqdalar, desak to‘g‘riroq bo‘ladi.

O‘tkirbek Sobirov

O‘zbekiston musulmonlari idorasi bo‘lim boshlig‘i,

Toshkent islom instituti o‘qituvchisi

MUSULMONLAR UCHUN XALIFA SAYLASH FARZMI? MUSULMONLAR UCHUN XALIFA SAYLASH FARZMI?