Сайт тест ҳолатида ишламоқда!
17 Ноябр, 2026   |   7 Жумадул сони, 1448

Тошкент шаҳри
Бомдод
05:51
Қуёш
07:13
Пешин
12:13
Аср
15:21
Шом
17:05
Хуфтон
18:22
Bismillah
17 Ноябр, 2026, 7 Жумадул сони, 1448

Устозга эҳтиром

30.09.2021   5738   5 min.
Устозга эҳтиром

Ислом – илм-маърифат дини, шунинг учун у барча мусулмон ва муслималарга илм олишни фарз қилган. Қуръони каримнинг илк нозил бўлган қуйидаги оят мазмуни ҳам бунга далолат қилади:   

“Ўқинг (эй, Муҳаммад! Бутун борлиқни) яратган зот бўлмиш Раббингиз исми билан!” (Алақ, 1).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам умматларига бешикдан қабргача илм излашни буюрганлар. Чунки илм руҳнинг озуқасидир. Инсоният илм билангина Аллоҳни танийди, ҳақиқий саодатни қўлга киритади, унинг шарофати билан юксалади.

Илм эса устознинг саъй-ҳаракати, тинимсиз меҳнати, ғайрати ва матонати билан эгалланади. Аҳли илмлар – зиёлиларни бежизга “анбиёларнинг меросхўрлари” деб эъзозланмаганлар. Қуръони каримда ўзи эгаллаган илмни бошқаларга ўргатган устозларнинг шаъни-шарафи нақадар улуғлиги ҳақида бундай марҳамат қилинади:

“...Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур. Аллоҳ қилаётган (барча яхши ва ёмон) амалларингиздан хабардордир” (Мужодала сураси, 11-оят).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилинган ҳадиси шарифларда бошқаларга илм-маърифатни ўргатган устозлар алоҳида эҳтиромга лойиқ зотлар дея таърифланади. Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: "Икки кишига ҳасад (ҳавас маъносида) қилиш жоиз: биринчиси – Аллоҳ таоло берган мол-дунёни ҳақ йўлга инфоқ-эҳсон қилувчи кишига; иккинчиси – Аллоҳ таоло илм берган бўлсаю, ўша илм билан ҳукм қилган ва уни бошқаларга ўргатган кишига", деганлар. (Имом Бухорий ва Муслим ривояти).

Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай деганлар: "Агар инсон вафот қилса, унинг барча амали тўхтайди, фақат уч нарсада тўхтамай номаи аъмолига ёзиб борилади: 1) садақаи жория, яъни кишиларга манфаати етадиган мадраса, кўприк, ариқ кабиларга сарфланган садақа, эҳсон; 2) манфаатли илм, яъни ўргатилган илм ёки ёзиб қолдирилган асар; 3) ота-онасига дуо қилувчи солиҳ фарзанд қолдирилиши" (Имом Муслим ривояти). Бундан маълум бўладики, устозлар тарқатган илм уларнинг вафотидан кейин ҳам савоб келтираверади.

Шунинг учун илм толибларидан, қолаверса барча кишилардан олимни эъзозлаш, ҳурматини жойига қўйиш, илм билан шуғулланиши учун шароит яратиб бериш талаб этилади. Устозга меҳр қўймаган, ҳурмат қилмаган шогирднинг илмни пухта эгаллашига ишониш қийин. Бемор киши ўз ихтиёрини бутунлай табибга топширганидай, таълим олувчи шогирд ҳам ўзини батамом муаллим ихтиёрига топшириши, уни эъзозлаб ҳурматлаши ва доимо хизматида шай туриши керак бўлади. бу эса устозни қалбидаги, онг-шууридаги бор билимини беришига сабаб бўлади.

Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу ўзидан ёши улуғ бўлган Зайд ибн Собит розияллоҳу анҳунинг уловлари тизгинини ушлаб, унга минишларида ёрдам бериб бундай деганлар: "Уламоларга шундай хизмат қилишга буюрилганмиз. Агар шогирд улуғлик сифатига етмай туриб, ундан фахрланиб кибрланса, жоҳилдир. Зеро, илм-ҳикмат мўмин кишининг йўқотган нарсасидир, қачон топса, уни олишга ҳақли". 

  Муаллимнинг ҳам ўзига хос бурч ва вазифалари мавжуд. Муаллим шогирдига шафқатли бўлиши, уларни ўз фарзандидек кўриши, берган илми учун улардан ҳақ талаб этмаслиги, илм бергани учун мукофот ва ташаккур истамаслиги, балки Аллоҳ йўлида холис илм ўргатиши лозим бўлади. Устоз шогирдларига бирон нарсани миннат қилмайди, балки уларнинг қалбларига илмни маҳкамлаш орқали Аллоҳга яқин бўлишни ният қилади, тиришқоқ шогирдларини маънавий тақдирлаш ва рағбатлантиришни афзал деб билади.

Тарихда устоз ва шогирдликнинг гўзал ибратлари бор. Икки буюк шоир Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийнинг устоз ва шогирдлик муносабатлари неча асрдан буён ҳаммани лол қолдириб келяпти: Алишер Навоий ҳаётда ҳам, ижодда ҳам ҳамиша устозига эргашди, унга ўхшашга интилди. Устози каби у ҳам “Хамса” ёзди, устозининг “Нафаҳотул-унс” асарини янада бойитиб, “Насойимул-муҳаббат” номли янги асар ёзди. Худди шунингдек, ўз даврининг икки буюк алломаси Қозизода Румий билан Мирзо Улуғбекнинг устоз-шогирдлик муносабатлари тарих саҳифаларига олтин ҳарфлар билан битиб қўйилган.

Ўрта асрларнинг улуғ фақиҳи Алоуддин Самарқандийнинг ўзининг иқтидорли шогирди Абу Бакр Косонийга кўрсатган лутф ва марҳамати ҳам барчага ибрат бўларлидир. Абу Бакр устозидан олган илмида шу қадар юксалдики, устозининг кўп жилдли машҳур “Туҳфатул-фуқаҳо” асарига гўзал бир шарҳ ёзиб, уни “Бадоъеус-санои фи тартибуш-шарои” (Дин ҳукмларини тартиблашда гўзал санъатлар) дея номлади.

  Аллоҳ таоло барчаларимизни илм ўрганадиган, илм ўргатадиган маърифатли бандаларидан айласин, устозларимизга дунё ва охиратда улкан савоб ва мукофотларини ато этсин, барчаларимизга икки дунё саодатига эришини муяссар қилсин!

 

Абдулҳай ТУРСУНОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Наманган вилоят вакили

Мақолалар
Бошқа мақолалар
Мақолалар

Устоз отангдан улуғми ёки отангдек улуғми?

24.09.2026   53693   5 min.
Устоз отангдан улуғми ёки отангдек улуғми?

Халқимиз орасида «Устоз — отангдек улуғ» деган нақл кенг тарқалган. Шу билан бирга, баъзан «Устоз — отангдан улуғ» деган ҳикматли иборани ҳам теш-теш эшитиб қоламиз. Ҳар икки иборада ҳам жуда чуқур ва ибратли маъно мужассам. Хўш, аслида қайси бири тўғрироқ? Бу саволга тўғри жавоб топиш учун ота ва устознинг инсон ҳаётидаги ўрни ҳамда мақомига назар ташлашимиз лозим.


Ота ва устоз мақоми: жисм ва руҳ тарбиячилари
 

Донишмандлар бу масалани жуда гўзал тушунтириб беришган: «Ота инсоннинг дунёга келишига ва жисмоний улғайишига сабабчи бўлса, устоз унинг руҳий, маънавий ва ахлоқий жиҳатдан юксалишига сабабчи бўлади».


Ота фарзандига ҳаёт беради, уни боқиб, кийинтириб, жисмонан улғайтиради. Устоз эса ўша инсонга ҳаётда тўғри йўлни топиш, жаҳолат зулматидан маърифат нурига чиқиш ва икки дунё саодатига эришиш йўлларини ўргатади.


Арастудан: «Сизни дунёга келтирган отангизни кўпроқ ҳурмат қиласизми ёки таълим берган устозингизними?» деб сўрашганда, у шундай жавоб берган экан: «Отам осмондан ерга тушишимга сабабчи бўлган, устозим эса мени ердан осмонга кўтарди».


Шу сабабли, моҳият эътибори билан устоз маънавий ота ҳисоблангани учун уни «отангдан улуғ» ёки «отангдек улуғ» деб эъзозлашган.


Ислом динида устознинг қадри
 

Ислом таълимотида илм берган ва одоб ўргатган инсоннинг мақоми жуда юқори баҳоланади. Аллоҳ таоло Қуръони каримда илм эгаларини шундай мақтайди:


«Аллоҳ сизлардан иймон келтирганларни ва илм берилганларнинг даражаларини кўтарур» (Мужодала сураси, 11-оят).


Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам ўзларини энг аввало устоз сифатида танитганлар. У зот: «Албатта, мен муаллим (ўқитувчи, устоз) қилиб юборилдим», деганлар (Имом Ибн Можа ривояти).


Яна бир ҳадиси шарифда эса шундай марҳамат қилинади: 
 

«Отанг учтадир: сени дунёга келтирган отанг, сени бағрига олиб қизини берган отанг (қайнотанг) ва сенга илм-одоб ўргатган отанг (устозинг)». 
 

Демак, устоз ҳам шунчаки муаллим эмас, балки инсоннинг уч отасидан бири — маънавий отасидир. 
 

Ибратли ривоят: Султон ва унинг устози


Ислом тарихида устозга бўлган эҳтиром борасида бениҳоя ибратли воқеалар жуда кўп. Константинопол (Истанбул)ни фатҳ этган машҳур ҳукмдор Султон Муҳаммад Фотиҳ ва унинг устози Оқшамсиддин ўртасидаги воқеа бунга гўзал мисолдир.


Султон Муҳаммад шаҳарга зафар билан кириб келаётганида, аҳоли ва лашкар унга гуллар ва эҳтиром кўрсата бошлайди. Султон эса от устида ёнида бораётган кекса устози Оқшамсиддинга ишора қилиб: «Гулларни менга эмас, устозимга беринглар! Мен Истанбулни фатҳ этган бўлсам, бу менинг эмас, мени тарбиялаган устозимнинг меҳнати ва баракотидир», деган.


Ғалаба парадида устозининг оти сачратган лой Султоннинг чакмонига тегади. Аёнлар саросимага тушганда, Султон Муҳаммад Фотиҳ табассум қилиб: «Устоз отининг оёғидан сачраган лой мангу фахримиздир. Мен вафот этсам, шу лой теккан чакмонимни кафанимнинг устига ёпинглар», деб васият қилган. Бу буюк ҳукмдорнинг устозга бўлган чексиз ҳурмати ва одобини кўрсатади.


Ҳаётий мисол: Шогирднинг муваффақияти – устознинг меҳнати
 

Бугунги ҳаётимизда ҳам қайси бир соҳада ютуққа эришган инсонни кўрманг, унинг ортида тунларни бедор ўтказган, сабр билан йўл-йўриқ кўрсатган фидойи устози туради. Шифокор бўламизми, муҳандис, олим ёки тадбиркор — барчаси устозларнинг меҳнати маҳсулидир.


Ота-онамиз бизга моддий имконият ва бадан берган бўлса, устозимиз ўша имкониятларни тўғри йўналтиришни, инсонларга наф келтиришни ўргатади.

Хулоса

«Устоз отангдан улуғми ёки отангдек улуғми?» деган саволга шундай хулоса қилиш мумкин: Устоз — отангдек улуғдир, чунки у сенинг маънавий отангдир; устоз — отангдан ҳам улуғдир, чунки у сени абадий саодатга ва Яратганни танишга етаклайди.


Ота-онамизга қандай яхшилик қилиш ва дуода бўлиш бурчимиз бўлса, бизга бир ҳарф бўлса ҳам илм ўргатган устозларимизни эъзозлаш, уларни тез-тез зиёрат қилиш ва ҳақларига хайрли дуолар қилиш ҳам ҳар бир шогирднинг фарзи ва олий инсоний бурчидир.


Маъруфхон Алоходжаев, 

ТИИ Модуль таълим тизими 2-курс талабаси

Наманган шаҳри «Абдулқодир қори» жоме

масжиди имом-хатиби

Мақолалар