Сайт тест ҳолатида ишламоқда!
18 Ноябр, 2026   |   8 Жумадул сони, 1448

Тошкент шаҳри
Бомдод
05:52
Қуёш
07:09
Пешин
12:13
Аср
15:20
Шом
17:04
Хуфтон
18:20
Bismillah
18 Ноябр, 2026, 8 Жумадул сони, 1448

Устозга эҳтиром

30.09.2021   5786   5 min.
Устозга эҳтиром

Ислом – илм-маърифат дини, шунинг учун у барча мусулмон ва муслималарга илм олишни фарз қилган. Қуръони каримнинг илк нозил бўлган қуйидаги оят мазмуни ҳам бунга далолат қилади:   

“Ўқинг (эй, Муҳаммад! Бутун борлиқни) яратган зот бўлмиш Раббингиз исми билан!” (Алақ, 1).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам умматларига бешикдан қабргача илм излашни буюрганлар. Чунки илм руҳнинг озуқасидир. Инсоният илм билангина Аллоҳни танийди, ҳақиқий саодатни қўлга киритади, унинг шарофати билан юксалади.

Илм эса устознинг саъй-ҳаракати, тинимсиз меҳнати, ғайрати ва матонати билан эгалланади. Аҳли илмлар – зиёлиларни бежизга “анбиёларнинг меросхўрлари” деб эъзозланмаганлар. Қуръони каримда ўзи эгаллаган илмни бошқаларга ўргатган устозларнинг шаъни-шарафи нақадар улуғлиги ҳақида бундай марҳамат қилинади:

“...Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур. Аллоҳ қилаётган (барча яхши ва ёмон) амалларингиздан хабардордир” (Мужодала сураси, 11-оят).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилинган ҳадиси шарифларда бошқаларга илм-маърифатни ўргатган устозлар алоҳида эҳтиромга лойиқ зотлар дея таърифланади. Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: "Икки кишига ҳасад (ҳавас маъносида) қилиш жоиз: биринчиси – Аллоҳ таоло берган мол-дунёни ҳақ йўлга инфоқ-эҳсон қилувчи кишига; иккинчиси – Аллоҳ таоло илм берган бўлсаю, ўша илм билан ҳукм қилган ва уни бошқаларга ўргатган кишига", деганлар. (Имом Бухорий ва Муслим ривояти).

Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай деганлар: "Агар инсон вафот қилса, унинг барча амали тўхтайди, фақат уч нарсада тўхтамай номаи аъмолига ёзиб борилади: 1) садақаи жория, яъни кишиларга манфаати етадиган мадраса, кўприк, ариқ кабиларга сарфланган садақа, эҳсон; 2) манфаатли илм, яъни ўргатилган илм ёки ёзиб қолдирилган асар; 3) ота-онасига дуо қилувчи солиҳ фарзанд қолдирилиши" (Имом Муслим ривояти). Бундан маълум бўладики, устозлар тарқатган илм уларнинг вафотидан кейин ҳам савоб келтираверади.

Шунинг учун илм толибларидан, қолаверса барча кишилардан олимни эъзозлаш, ҳурматини жойига қўйиш, илм билан шуғулланиши учун шароит яратиб бериш талаб этилади. Устозга меҳр қўймаган, ҳурмат қилмаган шогирднинг илмни пухта эгаллашига ишониш қийин. Бемор киши ўз ихтиёрини бутунлай табибга топширганидай, таълим олувчи шогирд ҳам ўзини батамом муаллим ихтиёрига топшириши, уни эъзозлаб ҳурматлаши ва доимо хизматида шай туриши керак бўлади. бу эса устозни қалбидаги, онг-шууридаги бор билимини беришига сабаб бўлади.

Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу ўзидан ёши улуғ бўлган Зайд ибн Собит розияллоҳу анҳунинг уловлари тизгинини ушлаб, унга минишларида ёрдам бериб бундай деганлар: "Уламоларга шундай хизмат қилишга буюрилганмиз. Агар шогирд улуғлик сифатига етмай туриб, ундан фахрланиб кибрланса, жоҳилдир. Зеро, илм-ҳикмат мўмин кишининг йўқотган нарсасидир, қачон топса, уни олишга ҳақли". 

  Муаллимнинг ҳам ўзига хос бурч ва вазифалари мавжуд. Муаллим шогирдига шафқатли бўлиши, уларни ўз фарзандидек кўриши, берган илми учун улардан ҳақ талаб этмаслиги, илм бергани учун мукофот ва ташаккур истамаслиги, балки Аллоҳ йўлида холис илм ўргатиши лозим бўлади. Устоз шогирдларига бирон нарсани миннат қилмайди, балки уларнинг қалбларига илмни маҳкамлаш орқали Аллоҳга яқин бўлишни ният қилади, тиришқоқ шогирдларини маънавий тақдирлаш ва рағбатлантиришни афзал деб билади.

Тарихда устоз ва шогирдликнинг гўзал ибратлари бор. Икки буюк шоир Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийнинг устоз ва шогирдлик муносабатлари неча асрдан буён ҳаммани лол қолдириб келяпти: Алишер Навоий ҳаётда ҳам, ижодда ҳам ҳамиша устозига эргашди, унга ўхшашга интилди. Устози каби у ҳам “Хамса” ёзди, устозининг “Нафаҳотул-унс” асарини янада бойитиб, “Насойимул-муҳаббат” номли янги асар ёзди. Худди шунингдек, ўз даврининг икки буюк алломаси Қозизода Румий билан Мирзо Улуғбекнинг устоз-шогирдлик муносабатлари тарих саҳифаларига олтин ҳарфлар билан битиб қўйилган.

Ўрта асрларнинг улуғ фақиҳи Алоуддин Самарқандийнинг ўзининг иқтидорли шогирди Абу Бакр Косонийга кўрсатган лутф ва марҳамати ҳам барчага ибрат бўларлидир. Абу Бакр устозидан олган илмида шу қадар юксалдики, устозининг кўп жилдли машҳур “Туҳфатул-фуқаҳо” асарига гўзал бир шарҳ ёзиб, уни “Бадоъеус-санои фи тартибуш-шарои” (Дин ҳукмларини тартиблашда гўзал санъатлар) дея номлади.

  Аллоҳ таоло барчаларимизни илм ўрганадиган, илм ўргатадиган маърифатли бандаларидан айласин, устозларимизга дунё ва охиратда улкан савоб ва мукофотларини ато этсин, барчаларимизга икки дунё саодатига эришини муяссар қилсин!

 

Абдулҳай ТУРСУНОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг
Наманган вилоят вакили

Мақолалар
Бошқа мақолалар
Мақолалар

Ахборот майдонидаги манипуляция ва деструктив тарғибот

22.09.2026   56964   3 min.
Ахборот майдонидаги манипуляция ва деструктив тарғибот

Ижтимоий тармоқлар орқали диний, ижтимоий ва сиёсий мавзулардаги турли фикрлар кенг тарқалади. Айниқса, жамиятдаги долзарб воқеаларни диний нуқтаи назардан шарҳлайдиган видеолар ва материаллар аудиторияга сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин.

Психологияда манипуляция инсонга унинг мақсадларини яширин тарзда ўзгартириш ёки муайян ҳаракатга ундашга қаратилган таъсир сифатида тавсифланади.

Ахборот соҳасида манипуляция турли кўринишларда намоён бўлиши мумкин. Масалан, воқеанинг фақат бир қисмини кўрсатиш, контекстни ўзгартириш, ҳис-туйғуларни кучайтириш, далилсиз хулосалар чиқариш ёки аудиторияни “биз” ва “улар”га ажратиш шулар жумласидандир.

Деструктив тарғибот деганда жамиятда ишончсизлик, адоват, кескин қарама-қаршилик ёки ижтимоий беқарорликни кучайтириши мумкин бўлган ғоя ва ахборотларни тарқатиш усуллари назарда тутилади.

ЮНЕСКО ахборот манипуляцияси, дезинформация ва фитна чиқарувчи контентни рақамли муҳитдаги муҳим муаммолар қаторида кўрсатади. Ташкилот медиа ва ахборот саводхонлигини ривожлантириш орқали одамларни маълумотни танқидий таҳлил қилишга чақиради.

Контентда жамият доим икки гуруҳга ажратилса: “ҳақиқат бизда, бошқалар адашган”, “халқ ва улар”, “мўминлар ва душманлар” каби қарама-қаршиликлар мунтазам такрорланса, бу нафрат ва адоват уйғотувчи маълумотнинг билгисидир.

Муайян шахс ёки ташкилотга жиддий айблов қўйилади, аммо ишончли манба, ҳужжат ёки текшириладиган далил келтирилмайди. Бундай ҳолатда ҳам ижтимоий беқарорликни кучайтирадиган ахборот узатилаётган бўлади.

Муаллиф фақат ўз қарашини тасдиқлайдиган воқеаларни танлаб, унга зид бўлган фактлар ёки бошқа нуқтаи назарларни эътиборсиз қолдириши ҳам деструктив тарғибот белгиларидан ҳисобланади.

Қўрқув, ғазаб, нафрат, айбдорлик ёки адолатсизлик ҳиссини кучайтириш орқали аудиторияни далилни текширишдан кўра эмоционал реакцияга ундаш ҳам манипулятив усуллардан биридир.

Диний мавзудаги контентда оят ёки ҳадис келтирилиб, кейин ундан муайян сиёсий ёки ижтимоий хулоса чиқарилса, манбанинг асл маъноси ва бу ҳақдаги уламоларнинг хулосаларини ҳам ўрганиш зарур.

Диний матндан фойдаланишнинг ўзи манипуляция эмас. Муаммо матннинг маъносини ўзгартириш, контекстдан узиш ёки унга мавжуд бўлмаган маънони юклаш ҳолатида юзага келади.

Деструктив ахборот контентида баъзан турли, бир-бирига боғлиқ бўлмаган воқеалар ягона режанинг қисмлари сифатида талқин қилинади.

Масалан, “аввал шу воқеа бўлди, кейин бу қарор қабул қилинди, демак, иккаласининг ортида ҳам битта мақсад бор”.

Бундай хулоса учун воқеалар ўртасидаги боғлиқликни тасдиқловчи ишончли далиллар зарур. Акс ҳолда бу фақат тахмин бўлиб қолади.

Дезинформация одам ёки гуруҳни алдаш ёки манипуляция қилиш мақсадида атайлаб ёлғон ёки чалғитувчи ахборот тарқатишдир. Эътибор қиладиган жиҳати ҳар қандай хато маълумот дезинформация бўлмайди.

Маълумотнинг нотўғри экани билан бирга, уни тарқатган шахснинг нияти ва ахборотни қандай тақдим этгани ҳам муҳим.

Ахборотни танқидий қабул қилиш фикрни рад этиш эмас, аксинча, далилни текшириш, контекстни ўрганиш ва хулосани мустақил равишда шакллантиришдир.

Медиа ва ахборот саводхонлигини ахборотни танқидий баҳолаш ва рақамли муҳитда онгли қарор қабул қилиш кўникмалари шакллантиради.

Шермуҳаммад Болтаев,

Хоразм вилояти Шайх Қосим бобо

масжиди имом-хатиби

МАҚОЛА