Islom – ilm-ma'rifat dini, shuning uchun u barcha musulmon va muslimalarga ilm olishni farz qilgan. Qur'oni karimning ilk nozil bo'lgan quyidagi oyat mazmuni ham bunga dalolat qiladi:
“O'qing (ey, Muhammad! Butun borliqni) yaratgan zot bo'lmish Rabbingiz ismi bilan!” (Alaq, 1).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ham ummatlariga beshikdan qabrgacha ilm izlashni buyurganlar. Chunki ilm ruhning ozuqasidir. Insoniyat ilm bilangina Allohni taniydi, haqiqiy saodatni qo'lga kiritadi, uning sharofati bilan yuksaladi.
Ilm esa ustozning sa'y-harakati, tinimsiz mehnati, g'ayrati va matonati bilan egallanadi. Ahli ilmlar – ziyolilarni bejizga “anbiyolarning merosxo'rlari” deb e'zozlanmaganlar. Qur'oni karimda o'zi egallagan ilmni boshqalarga o'rgatgan ustozlarning sha'ni-sharafi naqadar ulug'ligi haqida bunday marhamat qilinadi:
“...Alloh sizlardan imon keltirgan va ilm ato etilgan zotlarni (baland) daraja (martaba)larga ko'tarur. Alloh qilayotgan (barcha yaxshi va yomon) amallaringizdan xabardordir” (Mujodala surasi, 11-oyat).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilingan hadisi shariflarda boshqalarga ilm-ma'rifatni o'rgatgan ustozlar alohida ehtiromga loyiq zotlar deya ta'riflanadi. Abdulloh ibn Mas'ud roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: "Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Ikki kishiga hasad (havas ma'nosida) qilish joiz: birinchisi – Alloh taolo bergan mol-dunyoni haq yo'lga infoq-ehson qiluvchi kishiga; ikkinchisi – Alloh taolo ilm bergan bo'lsayu, o'sha ilm bilan hukm qilgan va uni boshqalarga o'rgatgan kishiga", deganlar. (Imom Buxoriy va Muslim rivoyati).
Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bunday deganlar: "Agar inson vafot qilsa, uning barcha amali to'xtaydi, faqat uch narsada to'xtamay nomai a'moliga yozib boriladi: 1) sadaqai joriya, ya'ni kishilarga manfaati etadigan madrasa, ko'prik, ariq kabilarga sarflangan sadaqa, ehson; 2) manfaatli ilm, ya'ni o'rgatilgan ilm yoki yozib qoldirilgan asar; 3) ota-onasiga duo qiluvchi solih farzand qoldirilishi" (Imom Muslim rivoyati). Bundan ma'lum bo'ladiki, ustozlar tarqatgan ilm ularning vafotidan keyin ham savob keltiraveradi.
Shuning uchun ilm toliblaridan, qolaversa barcha kishilardan olimni e'zozlash, hurmatini joyiga qo'yish, ilm bilan shug'ullanishi uchun sharoit yaratib berish talab etiladi. Ustozga mehr qo'ymagan, hurmat qilmagan shogirdning ilmni puxta egallashiga ishonish qiyin. Bemor kishi o'z ixtiyorini butunlay tabibga topshirganiday, ta'lim oluvchi shogird ham o'zini batamom muallim ixtiyoriga topshirishi, uni e'zozlab hurmatlashi va doimo xizmatida shay turishi kerak bo'ladi. bu esa ustozni qalbidagi, ong-shuuridagi bor bilimini berishiga sabab bo'ladi.
Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhu o'zidan yoshi ulug' bo'lgan Zayd ibn Sobit roziyallohu anhuning ulovlari tizginini ushlab, unga minishlarida yordam berib bunday deganlar: "Ulamolarga shunday xizmat qilishga buyurilganmiz. Agar shogird ulug'lik sifatiga etmay turib, undan faxrlanib kibrlansa, johildir. Zero, ilm-hikmat mo'min kishining yo'qotgan narsasidir, qachon topsa, uni olishga haqli".
Muallimning ham o'ziga xos burch va vazifalari mavjud. Muallim shogirdiga shafqatli bo'lishi, ularni o'z farzandidek ko'rishi, bergan ilmi uchun ulardan haq talab etmasligi, ilm bergani uchun mukofot va tashakkur istamasligi, balki Alloh yo'lida xolis ilm o'rgatishi lozim bo'ladi. Ustoz shogirdlariga biron narsani minnat qilmaydi, balki ularning qalblariga ilmni mahkamlash orqali Allohga yaqin bo'lishni niyat qiladi, tirishqoq shogirdlarini ma'naviy taqdirlash va rag'batlantirishni afzal deb biladi.
Tarixda ustoz va shogirdlikning go'zal ibratlari bor. Ikki buyuk shoir Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiyning ustoz va shogirdlik munosabatlari necha asrdan buyon hammani lol qoldirib kelyapti: Alisher Navoiy hayotda ham, ijodda ham hamisha ustoziga ergashdi, unga o'xshashga intildi. Ustozi kabi u ham “Hamsa” yozdi, ustozining “Nafahotul-uns” asarini yanada boyitib, “Nasoyimul-muhabbat” nomli yangi asar yozdi. Huddi shuningdek, o'z davrining ikki buyuk allomasi Qozizoda Rumiy bilan Mirzo Ulug'bekning ustoz-shogirdlik munosabatlari tarix sahifalariga oltin harflar bilan bitib qo'yilgan.
O'rta asrlarning ulug' faqihi Alouddin Samarqandiyning o'zining iqtidorli shogirdi Abu Bakr Kosoniyga ko'rsatgan lutf va marhamati ham barchaga ibrat bo'larlidir. Abu Bakr ustozidan olgan ilmida shu qadar yuksaldiki, ustozining ko'p jildli mashhur “Tuhfatul-fuqaho” asariga go'zal bir sharh yozib, uni “Bado'eus-sanoi fi tartibush-sharoi” (Din hukmlarini tartiblashda go'zal san'atlar) deya nomladi.
Alloh taolo barchalarimizni ilm o'rganadigan, ilm o'rgatadigan ma'rifatli bandalaridan aylasin, ustozlarimizga dunyo va oxiratda ulkan savob va mukofotlarini ato etsin, barchalarimizga ikki dunyo saodatiga erishini muyassar qilsin!
Abdulhay TURSUNOV,
O'zbekiston musulmonlari idorasining
Namangan viloyat vakili
Ijtimoiy tarmoqlar orqali diniy, ijtimoiy va siyosiy mavzulardagi turli fikrlar keng tarqaladi. Ayniqsa, jamiyatdagi dolzarb voqealarni diniy nuqtayi nazardan sharhlaydigan videolar va materiallar auditoriyaga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Psixologiyada manipulyatsiya insonga uning maqsadlarini yashirin tarzda o‘zgartirish yoki muayyan harakatga undashga qaratilgan ta’sir sifatida tavsiflanadi.
Axborot sohasida manipulyatsiya turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishi mumkin. Masalan, voqeaning faqat bir qismini ko‘rsatish, kontekstni o‘zgartirish, his-tuyg‘ularni kuchaytirish, dalilsiz xulosalar chiqarish yoki auditoriyani “biz” va “ular”ga ajratish shular jumlasidandir.
Destruktiv targ‘ibot deganda jamiyatda ishonchsizlik, adovat, keskin qarama-qarshilik yoki ijtimoiy beqarorlikni kuchaytirishi mumkin bo‘lgan g‘oya va axborotlarni tarqatish usullari nazarda tutiladi.
YUNЕSKO axborot manipulyatsiyasi, dezinformatsiya va fitna chiqaruvchi kontentni raqamli muhitdagi muhim muammolar qatorida ko‘rsatadi. Tashkilot media va axborot savodxonligini rivojlantirish orqali odamlarni ma’lumotni tanqidiy tahlil qilishga chaqiradi.
Kontentda jamiyat doim ikki guruhga ajratilsa: “haqiqat bizda, boshqalar adashgan”, “xalq va ular”, “mo‘minlar va dushmanlar” kabi qarama-qarshiliklar muntazam takrorlansa, bu nafrat va adovat uyg‘otuvchi ma’lumotning bilgisidir.
Muayyan shaxs yoki tashkilotga jiddiy ayblov qo‘yiladi, ammo ishonchli manba, hujjat yoki tekshiriladigan dalil keltirilmaydi. Bunday holatda ham ijtimoiy beqarorlikni kuchaytiradigan axborot uzatilayotgan bo‘ladi.
Muallif faqat o‘z qarashini tasdiqlaydigan voqealarni tanlab, unga zid bo‘lgan faktlar yoki boshqa nuqtayi nazarlarni e’tiborsiz qoldirishi ham destruktiv targ‘ibot belgilaridan hisoblanadi.
Qo‘rquv, g‘azab, nafrat, aybdorlik yoki adolatsizlik hissini kuchaytirish orqali auditoriyani dalilni tekshirishdan ko‘ra emotsional reaksiyaga undash ham manipulyativ usullardan biridir.
Diniy mavzudagi kontentda oyat yoki hadis keltirilib, keyin undan muayyan siyosiy yoki ijtimoiy xulosa chiqarilsa, manbaning asl ma’nosi va bu haqdagi ulamolarning xulosalarini ham o‘rganish zarur.
Diniy matndan foydalanishning o‘zi manipulyatsiya emas. Muammo matnning ma’nosini o‘zgartirish, kontekstdan uzish yoki unga mavjud bo‘lmagan ma’noni yuklash holatida yuzaga keladi.
Destruktiv axborot kontentida ba’zan turli, bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan voqealar yagona rejaning qismlari sifatida talqin qilinadi.
Masalan, “avval shu voqea bo‘ldi, keyin bu qaror qabul qilindi, demak, ikkalasining ortida ham bitta maqsad bor”.
Bunday xulosa uchun voqealar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tasdiqlovchi ishonchli dalillar zarur. Aks holda bu faqat taxmin bo‘lib qoladi.
Dezinformatsiya odam yoki guruhni aldash yoki manipulyatsiya qilish maqsadida ataylab yolg‘on yoki chalg‘ituvchi axborot tarqatishdir. E’tibor qiladigan jihati har qanday xato ma’lumot dezinformatsiya bo‘lmaydi.
Ma’lumotning noto‘g‘ri ekani bilan birga, uni tarqatgan shaxsning niyati va axborotni qanday taqdim etgani ham muhim.
Axborotni tanqidiy qabul qilish fikrni rad etish emas, aksincha, dalilni tekshirish, kontekstni o‘rganish va xulosani mustaqil ravishda shakllantirishdir.
Media va axborot savodxonligini axborotni tanqidiy baholash va raqamli muhitda ongli qaror qabul qilish ko‘nikmalari shakllantiradi.
Shermuhammad Boltayev,
Xorazm viloyati Shayx Qosim bobo
masjidi imom-xatibi