31 Январ, 2026, 12 Шаъбон, 1447
31 Январ, 2026, 12 Шаъбон, 1447
Пайғамбарларнинг сифатлари баёни
3٠ - وَمَا كَانَتْ نَبِيًّا قَطُّ أُنْثَى وَلاَ عَبْدٌ وَشَخْصٌ ذُو افْتِعَالِ
Маънолар таржимаси:
Бирор аёл ҳам, қул ҳам ва бирор бир пасткаш шахс ҳам ҳеч қачон пайғамбар бўлган эмас.
Назмий баёни:
Аёл асло пайғамбар бўлган эмас,
Ҳамда бирор қулу, қабиҳ феълли шахс.
Луғатлар изоҳи:
مَا – ушбу ўринда لَيْسَ нинг амалини қилади.
كَانَتْ – ноқис феъл.
نَبِيًّا – ноқис феълнинг хабари.
قَطُّ – мозий феълининг “истиғроқи” (маъносини батамом қамраб олиш) учун келган зарфи замон.
اُنْثَى – ноқис феълнинг исми. Кўплик шакли اِنَاثٍ бўлади.
عَبْدٌ – ноқис феълнинг исмига атф қилинган. Бу ўринда қул деганда уни сотиш ва сотиб олиш шаръан дуруст бўладиган инсон кўзда тутилган.
شَخْصٌ – шахс деганда жисми бор нарсалар тушунилади.
ذُو – “асмои ситта”дан бири, “соҳиб” маъносини англатади. شَخْصٌ га сифат бўлгани учун раф бўлиб турибди.
افْتِعَالِ – шариатга хилоф иш ёки сўз маъносида ишлатилган. Чунки бу масдар одатда сохтакорлик қилишга нисбатан ишлатилади.
Матн шарҳи:
Аллоҳ таоло бирор аёлни пайғамбар этиб юбормаган. Чунки пайғамбарлик ниҳоят даражада улуғ иш бўлиб, бундай масъулияти улуғ ишнинг ожиза аёл кишига топширилиши ҳикматдан бўлмайди. Қолаверса, қасос ва шаръий ҳад[1] каби масалаларни ижро қилишни тушунтириш ҳамда уларни ҳаётга татбиқ этиш каби ишлар ҳам нозик қалбли аёлларга мос келмайди. Шунинг учун Аллоҳ таоло аёлларни пайғамбар қилиб юбормаган. Бу ҳақда Қуръони каримда шундай хабар келган:
﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَا قَبۡلَكَ إِلَّا رِجَالٗا نُّوحِيٓ إِلَيۡهِمۡۖ فَسَۡٔلُوٓاْ أَهۡلَ ٱلذِّكۡرِ إِن كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٧﴾
“(Эй Муҳаммад!) Биз Сиздан илгари ҳам фақат эркакларни ўзимиз ваҳий қилган ҳолда (пайғамбар этиб) юборганмиз”[2].
Шунингдек, Аллоҳ таоло бирор қулни ёки бирор қабиҳ феълли пасткаш инсонни ҳам пайғамбар этиб юбормаган. Чунки бундай шахсларга инсонлар эргашмайдилар, балки улардан жирканадилар. Пайғамбарларнинг энг сўнгги вакилининг хулқи мулойим, атрофдагиларни ўзига тортадиган даражада гўзал бўлгани шундай хабар берилган:
﴿فَبِمَا رَحۡمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ لِنتَ لَهُمۡۖ وَلَوۡ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ ٱلۡقَلۡبِ لَٱنفَضُّواْ مِنۡ حَوۡلِكَۖ فَٱعۡفُ عَنۡهُمۡ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ وَشَاوِرۡهُمۡ فِي ٱلۡأَمۡرِۖ فَإِذَا عَزَمۡتَ فَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَوَكِّلِينَ١٥٩﴾
“Аллоҳнинг раҳмати сабабли (Сиз эй Муҳаммад,) уларга (саҳобаларга) мулойимлик қилдингиз. Агар дағал ва тошбағир бўлганингизда, албатта, (улар) атрофингиздан тарқалиб кетган бўлур эдилар”[3].
Пайғамбарлар башариятга тўғри яшаш тарзини сўзда ҳам, амалда ҳам кўрсатиб берадиган, бошқаларга намуна бўлиши керак бўлган шахслардир. Шунинг учун пайғамбарларнинг барчаси ўзлари яшаётган жамиятда ҳар тарафлама илм жиҳатидан ҳам, амал жиҳатидан ҳам энг афзали бўлганлар. Улар инсониятнинг энг ростгўйлари, хулқи энг гўзали бўлганлар. Аллоҳ таоло уларни махсус фазилатлар билан сийлаган бўлиб, бу фазилатларда ҳеч бир улуғ инсон уларга ета олмаган.
Зулқарнайн ва Луқмон ҳақида
31 - وَذو الْقَرْنَيْنِ لَمْ يُعْرَفْ نَبِيًّا كَذَا لُقْمَانُ فَاحْذَرْ عَنْ جِدَالِ
Маънолар таржимаси:
Зулқорнайн пайғамбар деб танилмаган, шу каби Луқмон ҳам, шунинг учун тортишишдан тийилгин.
Назмий баёни:
Зулқарнайн набий деб танилганмас бил,
Шунингдек, Луқмон ҳам тортишишдан тийил.
Луғатлар изоҳи:
الْقَرْنَيْنِ ذُو – мубтадо. Баъзи олимларнинг сўзларига кўра Зулқарнайн қуёшнинг шарқдаги чиқадиган “шохи”даги жойларга ҳам, ғарбдаги ботадиган “шохи”даги жойларга ҳам, яъни бутун дунёга подшоҳлик қилгани учун “икки шох эгаси” деб номланган.
لَمْ – нафий, жазм ва қалб ҳарфи.
يُعْرَفْ – мажҳул музориъ феъли. Маҳзуф هُوَ ноиб фоили бўлиб, ذُو الْقَرْنَيْنِ га қайтади.
نَبِيًّا – иккинчи мафъулликка кўра насб бўлиб турибди. Жумла мубтадонинг хабаридир.
كَذَا – ташбеҳ ҳарфи бўлган كَ ваذَا исми ишорадан тузилган киноя исм. Хабари муқаддамликка кўра раф ўрнида турибди.
لُقْمَانُ – хабаридан кейин келтирилган мубтадо.
فَ – “таълийлия” (изоҳламоқ) маъносидаги ҳарф.
احْذَرْ – амр феъли. Тақдирий اَنْتَ фоили.
عَنْ – жор ҳарфи مِنْ маъносида келган.
– جِدَالِ жор мажрур احْذَرْ га мутааллиқ. “Жидал” калимаси ўзбек тилида “тортишиш” маъносига тўғри келади. Яъни “жидал” деганда нариги тарафнинг қарашлари тўғри эканига шубҳа қилиб, ўзиникини маъқуллашга уриниш тушунилади.
Матн шарҳи:
Ўший раҳматулоҳи алайҳ ушбу байтда Қуръони каримда номлари келган Зулқарнайн ва Луқмонларнинг пайғамбар бўлганлари, ё солиҳ ва тақводор банда бўлганлари тўғрисидаги баҳсли масалада жумҳур уламоларнинг қарашларини баён қилган.
Зулқарнайннинг пайғамбар бўлган-бўлмагани тўғрисида гап кетар экан, шуни таъкидлаб айтиш лозимки, ушбу баҳс қилинган зот Зулқарнайн лақабли македониялик киши эмас. Қуръони каримда зикр қилинган Зулқарнайн солиҳ, тақводор мўмин банда бўлган. Баъзи уламолар ушбу Зулқарнайннинг македониялик Зулқарнайн лақабли кишидан икки минг йилдан кўпроқ вақт олдин яшаб ўтганини айтганлар.
Зулқарнайнни пайғамбар бўлган дейдиганлар оятдан далил келтиришган:
﴿حَتَّىٰٓ إِذَا بَلَغَ مَغۡرِبَ ٱلشَّمۡسِ وَجَدَهَا تَغۡرُبُ فِي عَيۡنٍ حَمِئَةٖ وَوَجَدَ عِندَهَا قَوۡمٗاۖ قُلۡنَا يَٰذَا ٱلۡقَرۡنَيۡنِ إِمَّآ أَن تُعَذِّبَ وَإِمَّآ أَن تَتَّخِذَ فِيهِمۡ حُسۡنٗا٨٦﴾
“Биз: “Эй Зулқарнайн! Ё (уларни) азобга дучор қилурсан ёки уларга яхши муомалада бўлурсан”, – дедик”[4].
Ушбу оятда айтилган нарсани Аллоҳ таоло Зулқарнайнга ваҳий билан билдирган, ваҳий эса пайғамбарларга келади, – дейдилар.
Зулқарнайнни пайғамбар бўлмаган дейдиганлар бу далилга шундай жавоб берадилар: Оятда айтилган нарса Зулқарнайнга ваҳий бўлмаган, балки унга илҳом бўлган. Зеро, бир нарсага илҳом беришнинг ҳам ваҳий деб аталиши Қуръонда келган. Аллоҳ таоло асаларига илҳом беришини ваҳий деб атаган:
﴿وَأَوۡحَىٰ رَبُّكَ إِلَى ٱلنَّحۡلِ أَنِ ٱتَّخِذِي مِنَ ٱلۡجِبَالِ بُيُوتٗا وَمِنَ ٱلشَّجَرِ وَمِمَّا يَعۡرِشُونَ٦٨﴾
“Роббинг асаларига ваҳий қилди: “Тоғлардан, дарахтлардан ва кўтарилган сўритоклардан уй тутгин”[5].
Ушбу ояти каримадаги “асаларига ваҳий қилди” маъносидаги сўзидан “асаларига илҳом қилди”, “асаларига тўғри йўл кўрсатди” маънолари ирода қилинган. Зулқарнайнга айтилган сўз ҳам пайғамбарларга келадиган ваҳий эмас, балки Аллоҳ таолонинг уни тўғри йўлга илҳом қилиши бўлган, – деганлар.
Луқмоннинг ҳам пайғамбар бўлгани ё бўлмагани тўғрисида бир-бирларидан фарқли қарашлар айтилган. Қуръони каримда Луқмонга ҳикмат ато этилгани ва унинг ўғлига қилган насиҳатлари ҳикоя тарзда баён қилинган:
﴿وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا لُقۡمَٰنَ ٱلۡحِكۡمَةَ أَنِ ٱشۡكُرۡ لِلَّهِۚ وَمَن يَشۡكُرۡ فَإِنَّمَا يَشۡكُرُ لِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٞ١٢﴾
“Биз Луқмонга ҳикмат ато этдик (ва унга дедик): “Аллоҳга шукр қилгин! Кимки шукр қилса, фақат ўзи учун шукр қилур. Кимки ношукурлик қилса, бас, албатта, Аллоҳ беҳожат ва ҳамд эгасидир”[6].
Яъни Аллоҳ таоло Луқмонга тўғри фикрлаш ва ҳаққа мувофиқ сўзлаш иқтидорини берган. Мужоҳид раҳматуллоҳи алайҳ: “Ҳикмат: фиқҳ, ақл ва ҳаққа мувофиқ сўзлашдир, у набий бўлмаган, балки ҳаким зот бўлган”, – деган.
Қуртубий раҳматуллоҳи алайҳ: “Тўғриси Луқмоннинг ҳаким бўлгани, набий бўлмаганлиги ҳақидаги жумҳурнинг иттифоқ қилганидир, бу ҳадисда ҳам келган”, – деган.
Луқмоннинг ҳикмат билан сўзловчи ҳаким зот бўлгани унинг ўғлига қилган насиҳатомуз сўзларида очиқ-ойдин кўриниб туради:
﴿وَإِذۡ قَالَ لُقۡمَٰنُ لِٱبۡنِهِۦ وَهُوَ يَعِظُهُۥ يَٰبُنَيَّ لَا تُشۡرِكۡ بِٱللَّهِۖ إِنَّ ٱلشِّرۡكَ لَظُلۡمٌ عَظِيمٞ١٣﴾
“Эсланг, Луқмон ўғлига насиҳат қилиб, деган эди: “Эй ўғилчам! Аллоҳга ширк келтирмагин! Чунки ширк улкан зулмдир”[7].
Луқмонга ҳикмат ато қилингани ҳадиси шарифда қуйидагича баён қилинган:
عَنْ ابْنِ عُمَرَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ حَقًّا لَمْ يَكُنْ لُقْمَانُ نَبِيًّا وَلَكِنْ كَانَ عَبْدًا صَمْصَامَةً كَثِيرَ التَّفَكُّرِ حُسْنَ الظَّنِّ أَحَبَّ اللهَ فَأَحَبَّهُ وَضَمِنَ عَلَيْهِ بِالْحِكْمَةِ كَانَ نَائِمًا نِصْفَ النَّهَارِ إِذْ جَاءَهُ نِدَاءٌ يَا لُقْمَانُ هَلْ لَكَ أَنْ يَجْعَلَكَ اللهُ خَلِيفَةً فِي الأَرْضِ تَحْكُمُ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ فَانْتَبَهَ فَأَجَابَ الصَّوْتَ فَقَالَ إِنْ يُخَيِّرُنِي رَبِّي قَبِلْتُ فَإِنِّي أَعْلَمُ إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ بِي أَعَانَنِي وَ عَلَّمَنِي وَ عَصَمَنِي وَ إِنْ خَيَّرَنِي رَبِّي قَبِلْتُ الْعَافِيَةَ وَلَمْ أَقْبَلِ الْبَلاءَ فَقَالَتْ الْمَلاَئِكَةُ بِصَوْتٍ لاَ يُزَاحِمُ لم يا لقمان قَالَ لِأَنَّ الْحَاكِمَ بِأَشَدِّ الْمَنَازِلِ وَأَكْبَدِهَا يَغْشَاهُ الظُّلْمُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ يَنْجُو أَوْ يُعَانُ وَ بِالْحَرِيِّ أَنْ يَنْجُوَ وَإِنْ أَخْطَأَ أَخْطَأَ طَرِيقَ الْجَنَّةِ وَمَنْ يَكُنْ فِي الدُّنْيَا ذَلِيلاً خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَكُونَ شَرِيفًا وَمَنْ يَخْتَرِ الدُّنْيَا عَلَى الآخِرَةِ فَتَنْتَهِ الدُّنْيَا وَلاَ يُصِيبُ مُلْكَ الآخِرَةِ فَتَعَجَّبَتِ الْمَلائِكَةُ مِنْ حُسْنِ مَنْطِقِهِ فَنَامَ نَوْمَةً فَغُطَّ بِالْحِكْمَةِ غَطًّا فَانْتَبَهَ فَتَكَلَّمَ بِهَا. رَوَاهُ الدَّيْلَمِيُّ
Ибн Умардан ривоят қилинади: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг: “Ҳақиқатда, Луқмон пайғамбар бўлмаган! Лекин кўп тафаккур қилувчи, эзгулик билан зийнатланган қатъиятли банда бўлган. Аллоҳни яхши кўрган, Аллоҳ ҳам уни яхши кўрган ва ҳикмат ато этган. Бир куни куннинг ярмида ухлаб ётганида унга бир нидо келган: “Эй Луқмон, инсонлар орасида ҳақ билан ҳукм қилишинг учун Аллоҳ таолонинг сени ерда халифа қилишига рағбатинг борми?”. У уйғонган ва овозга жавоб бериб: “Агар Роббим мени танлаган бўлса, қабул қилдим, мен биламанки агар У ўшани менга қилган бўлса, албатта менга ёрдам беради, билдиради ва сақлайди. Агар Роббим менга танлаш имконини берган бўлса, офиятни қабул қилдим, балони қабул қилмадим” – деган. Малоикалар баралла овоз билан: “ Нимага эй Луқмон”, – дейишган. У: “Чунки ҳоким энг қийин ва энг ташвишли ўринларда бўлади, уни ҳамма тарафдан зулм ўраб туради, у қутулиб қолади ё унга ёрдам берилади, яхшиси қутулиб қолмоқдир. Агар адашса, жаннат йўлидан янглишган бўлади. Кишининг дунёда мансабсиз бўлиши мансабли бўлишидан яхшироқдир. Кимки охиратни қўйиб, дунёни ихтиёр қилган бўлса, билсинки, дунё тамом бўлиб охирига етади, у эса охират мулкига эришолмай қолади” – деган. Фаришталар унинг гўзал нутқидан ҳайратга тушганлар. Ҳеч қанча вақт ўтмасдан у қаттиқ уйқуга кетган ва ҳикматга батамом чўмдирилган. Уйқудан уйғонгач, ҳикмат билан гапирадиган бўлган...” – деяётганларини эшитганман”. Дайламий ривоят қилган.
Қиёматнинг катта аломатлари баёни
32 - وَعِيسَى سَوفَ يَأْتِي ثُمَّ يَتْوِي لِدَجَّالٍ شَقِيٍّ ذِي خَبَالِ
Маънолар таржимаси:
Ийсо (алайҳиссалом) келажакда келади, сўнгра тўхтамасдан бадбахт бузғунчи дажжолга йўл олади.
Назмий баёни:
Исо келажакда, албатта, келар,
Бадбахт дажжолга у тезда йўл олар.
Луғатлар изоҳи:
عِيسَى – мубтадо. Мақсур исм бўлгани учун марфуълиги билинмай турибди.
سَوفَ – музориъ феълининг олдидан келишга хос бўлган “тасвийф” ва “истиқбол” ҳарфи.
يَأْتِي – музориъ феъли. Тақдирий هُوَ фоили. Ушбу феъл ва фоил раф ўрнида бўлиб, мубтадонинг хабаридир.
ثُمَّ – тартибни ва маълум муддат ўтишини ифодалайдиган атф ҳарфи.
يَتْوِي – ушбу феъл бирор нарсага тўхтамасдан мақсадга интилишга нисбатан ишлатилади. Баъзи шарҳларда يُتْوِي (ҳалок этади) маъноси берилган. Таҳқиқларга кўра, юқоридаги маъно мўътабар ҳисобланади.
لِ – жор ҳарфи اِلَى маъносида келган.
دَجَّالٍ – жор мажрур يَتْوِي га мутааллиқ.
شقي – сифат. Луғатда “бадбахт” маъносини англатади.
ذي – “соҳиб” маъносини англатувчи “асмои ситта”дан бири. Сифатдан кейин келган яна бир сифат.
خَبَالِ – музофун илайҳ. Луғатда “бузуқ” маъносини англатади.
Матн шарҳи:
Келажакда Исо алайҳиссалом ер юзига тушади ва бузуқ даъволари билан кўпчиликни довдиратиб қўйган дажжолни ҳалок этади.
Исо алайҳиссаломнинг тушишлари, дажжолнинг чиқиши қиёматнинг энг катта аломатларидан ҳисобланади. Қиёмат яқин қолган бир пайтда ушбу воқеалар содир бўлади. Дажжол луғатда “ёлғончи”, “фирибгар”, каби маъноларни англатади. Истилоҳда эса ўта ёлғончи, ғайри оддий қобилиятга эга, бир кўзи теп-текис, пешонасига “кофир” деб ёзилган, қиёматга яқин чиқиб худолик даъвосини қиладиган дажжол лақабли кимса тушунилади. Ҳадиси шарифларда у ҳақида батафсил маълумотлар келган. Унинг ёлғончи каззоб киши бўлиши билан бирга, фитнаси катта бўлишини, унинг фитнасидан сақланиш учун нима қилиш кераклиги ҳам айтилган.
عَنِ النَّوَّاسِ بْنِ سَمْعَانَ الْكِلاَبِىِّ قَالَ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الدَّجَّالَ فَقَالَ إِنْ يَخْرُجْ وَأَنَا فِيكُمْ فَأَنَا حَجِيجُهُ دُونَكُمْ وَإِنْ يَخْرُجْ وَلَسْتُ فِيكُمْ فَامْرُؤٌ حَجِيجُ نَفْسِهِ وَاللَّهُ خَلِيفَتِى عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ فَمَنْ أَدْرَكَهُ مِنْكُمْ فَلْيَقْرَأْ عَلَيْهِ فَوَاتِحَ سُورَةِ الْكَهْفِ فَإِنَّهَا جِوَارُكُمْ مِنْ فِتْنَتِهِ قُلْنَا وَمَا لُبْثُهُ فِى الأَرْضِ قَالَ أَرْبَعُونَ يَوْمًا يَوْمٌ كَسَنَةٍ وَيَوْمٌ كَشَهْرٍ وَيَوْمٌ كَجُمُعَةٍ وَسَائِرُ أَيَّامِهِ كَأَيَّامِكُمْ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الْيَوْمُ الَّذِى كَسَنَةٍ أَتَكْفِينَا فِيهِ صَلاَةُ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ قَالَ لَا اقْدُرُوا لَهُ قَدْرَهُ ثُمَّ يَنْزِلُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ عِنْدَ الْمَنَارَةِ الْبَيْضَاءِ شَرْقِىَّ دِمَشْقَ فَيُدْرِكُهُ عِنْدَ بَابِ لُدٍّ فَيَقْتُلُهُ. رَوَاهُ ابُو دَاوُدَ
Наввос ибн Самъон Килобий: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам дажжолни зикр қилиб: “Агар у чиқса ва мен сизларнинг ораларингизда бўлсам, сизларсиз ўзим унга қарши тураман. Агар у чиққанида мен бўлмасам, ҳамма ўз-ўзини ҳимоя қилади. Аллоҳ ҳар бир мусулмонга ёрдам беради. Сизлардан ким унга етса, унга қарши “Каҳф” сурасининг бошларини ўқисин. Чунки у унинг фитнасидан сизларнинг ҳимояларингиздир”. Биз: “Унинг ерда қолиши қандай”, – дедик. У зот: “Қирқ кун. Бир куни бир йилдекдир, бир куни бир ойдекдир, бир куни бир ҳафтадекдир, бошқа кунлари сизларнинг кунларингиз кабидир”, – дедилар. Шунда биз: “Эй Аллоҳнинг Расули, ўша бир йилдек кунда бизга бир кеча кундузнинг намози кифоя қиладими”, – дедик. У зот: “Йўқ, унинг миқдорини белгиланглар, сўнгра Исо ибн Марям Дамашқнинг шарқий оқ минораси олдида тушади ва уни “Боби луд”да топиб ҳалок қилади”, – дедилар”. Абу Довуд ривоят қилган.
Қиёмат аломатлари ҳақида хабар берувчи ушбу ҳадисга жуда кўплаб шарҳлар ёзилган. Жумладан, имом Абу Довуднинг “Сунан”и шарҳида қуйидаги сўзлар айтилган: “ Биз: унинг ерда қолиши қандай, – дедик. У зот: “Қирқ кун. Бир куни бир йилдекдир, бир куни бир ойдекдир, бир куни бир ҳафтадекдир, бошқа кунлари сизларнинг кунларингиз кабидир” – дедилар. Яъни у чиққанидан кейин ерда қолиш муддати қирқ кундир. Биринчи куни бир йилдекдир, иккинчи куни бир ойдекдир, учинчи куни бир ҳафтадекдир, қолган ўттиз етти кун эса бизларнинг кунларимиз кабидир. Бу ўша замонда бўладиган ғайриоддий ишлардан бири бўлади. Саҳобаи киромлар ўша пайтда намознинг қандай ўқилиши ҳақида: “Эй Аллоҳнинг Расули, ўша бир йилдек кунда бизга бир кеча-кундузнинг намози кифоя қиладими”, – дея сўрашди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Йўқ унинг миқдорини белгиланглар", – дедилар. Яъни беш вақт намозни олдин ўқиб юрганларинг каби ўқинглар. Бомдодни ўқиганларингдан кейин қанча вақтдан сўнг пешинни ўқирдиларинг, ўша миқдорни белгилаб пешинни ўқинглар, қолган намозларни ҳам шу тартибда миқдорини белгилаб ўқинглар. Ушбу вақт кунларнинг ададлари эътиборидан йил каби бўлади, лекин у бир куннинг ўрнида бўлади. Яъни шу вақт давомида инсонлар қуёшнинг ботмасдан тураверганини кўриб турадилар. Қуёш ана шундай тўлиқ бир йил ботмасдан туради. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам уларга ҳар бир намознинг орасини билишлари учун миқдорни белгилашни тайинлаганлар. Улар бир намозни ўқиганларидан сўнг кейинги намоз вақти кирадиган муддат келгунча кутадилар, сўнгра навбатдаги намозни адо этадилар. Шундай қилиб миқдори бир йилга тенг бўлган ўша кун ҳам ўтади. Ундан кейин миқдори бир ойга тенг бўлган кунни ҳам, ундан кейинги миқдори бир ҳафтага тенг бўлган кунни ҳам шу тартибда ўтказадилар. Худди шундай ишни кеча ва кундузни билолмайдиган қуёш ва ойни кўришдан тўсилиб қолган маҳбус ҳам қилади. Яъни у ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам тайинлаганларидек миқдорини белгилаб ўқийди. Узун муддат қуёш ботмасдан турадиган жойлар ҳам дажжол ҳақида келган ушбу ҳадисдаги кўрсатмага кўра амал қиладилар”[8].
Пайғамбарлар орасидан нима учун айнан Исо алайҳиссаломнинг тушишлари хослангани ҳақида шундай дейилган: “Пайғамбарлар орасидан айнан Исо алайҳиссаломнинг тушишларининг ҳикмати шуки, бунда у зотни ўлдирганларини даъво қиладиган яҳудийларга раддия бор. Аллоҳ таоло уларнинг ёлғонларини ошкор қилади. У зот тушганларидан сўнг уларни ҳалок қилади. Ёки у зотнинг тушишлари ажаллари яқинлашгани сабабли ерда дафн этилишлари учун бўлади. Чунки у зотга ҳам ажал тайин қилинган бўлиб, тайин қилинган вақтда, албатта, ўлимни тотадилар. Тупроқдан яратилган зотнинг самода вафот этиши лозим эмасдир. У зотнинг тушиши дажжолнинг чиққан пайтига тўғри келади ва у зот уни ўлдиради. Аслида уни ўлдиришни қасд қилиб тушган бўлмайди”[9].
КЕЙИНГИ МАВЗУЛАР:
Валийлар ва уларнинг кароматлари баёни:
Валийларнинг мартабалари;
Кароматнинг турлари;
Фаросат – ярим каромат;
Истидрож ҳақида.
[1] Ҳад луғатда “тўсиш” маъносини англатади. Шунга кўра, икки нарса орасини тўсадиган ва уларни бир-бирига аралашиб кетишдан ҳимоя қилиб турадиган ҳар бир нарсага ҳад сўзи ишлатилади. Масалан, ҳовлининг чегараси уни ажратиб турганлиги учун “ҳовлининг ҳади”, дейилади. Шаръий истилоҳда, бандаларга зарар бўладиган турли фасод ишларнинг олдини олиш учун Аллоҳ таолонинг ҳаққи бўлиб белгиланган жазо, ҳад дейилади. Ҳад ман қилинган иш содир бўлишдан аввал ундан тўсувчи бўлади, содир бўлгандан кейин эса унга қайтишнинг олдини олувчи ҳисобланади. Қаранг: Абдулҳамид Маҳмуд Тоҳмоз. Фиқҳул Ҳанафий фи савбиҳил жадид, учинчи жуз. – Дамашқ: “Дорул қалам”, 2009. – Б. 246.
[2] Анбиё сураси, 7-оят.
[3] Оли Имрон сураси, 159-оят.
[4] Каҳф сураси, 86-оят.
[5] Наҳл сураси, 68-оят.
[6] Луқмон сураси, 12-оят.
[7] Луқмон сураси, 13-оят.
[8] Абдул Муҳсин. Шарҳу Сунани Аби Довуд, биринчи жузи. “Мактабатуш шомила”. – Б. 2.
[9] Муновий. Файзул қодир, олтинчи жузи. “Мактабатуш шомила”. – Б. 464.
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Аннотация. Мақолада илк ҳадис тўплами – муснаднинг луғавий ва истилоҳий маънолари, унинг ҳадис илмида тутган ўрни ҳамда аҳамияти баён этилган. Хусусан, Мовароуннаҳр ҳудудидан етишиб чиққан етук муҳаддислардан бири – Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг ягона илмий мероси – “Муснадул кабир” асарининг ҳадис илмидаги ўрни ҳамда тарқалиш тарихи таҳлил этилган.
Асардаги ҳадислар ровийлари, уларнинг ишончлилик даражалари (сиқа, ҳофиз, ҳужжат, садуқ каби) ва ҳадис ривоят қилишда қўлланилган истилоҳлар (“ахбарана”, “ҳаддасана”, “қола”, “қараъту аʼла” ва бошқалар) илмий жиҳатдан ўрганилган.
Тадқиқотда “Муснадул кабир” асарининг Балх, Ҳирот, Бағдод ва Дамашқ каби илмий марказлар орқали тарқалгани, Халилий, Ғазнавий, Самъоний, Мақдисий, Миззий ва Ибн Ҳажар Асқалоний каби буюк муҳаддислар орқали кейинги авлодларга етиб келгани далиллар асосида ёритилган.
VII-VIII асрларда яшаган муҳаддислар орасида сақланиб, ҳадис илмида ишончли манба сифатида ўқитилгани таъкидланган.
Абстраcт. The article describes the lexical and terminological meanings of the first hadith collection – musnad and analyzes its significance in the science of hadith. The analysis focuses on particular literature namely “Муснад ал-Кабир” which is considered as the only scientific legacy of one of the outstanding muhaddith from Movarounnahr, Haytҳам ibn Kulayb Shashi.
The source was scientifically examined by studying the narrators of the hadiths, their levels of reliability (such as siqa, ҳафиз, ҳужжат, садуқ) and the terms used in narrating hadith (“акҳбарана”, “ҳаддасана”, “қала”, “қараъту аъла”, этc.).
The research found evidences verifying that the literature of “Муснад ал-Кабир” was spread through scientific centers such as Balkh, Herat, Багҳдад, and Damascus, and reached subsequent generations through great hadith scholars such as Khalili, Gҳазнави, Самани, Maqdisi, Миззи, and Ibn Hajar Asqalani. Furtherморе, research highlights that the literature was preserved among hadith scholars of the 7th-8th centuries who used it as a reliable source in the education of hadith.
Калит сўзлар: Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, Муснад, ҳадис, ровий, иснод, сиқа, ҳофиз, ҳужжат, садуқ, ижоза.
Keywords: Ҳайтҳам ибн Кулаиб Шаши, Муснад, ҳадитҳ, нарратор, иснад, сиқа, ҳафиз, ҳужжа, садуқ, ижаза.
КИРИШ
Ҳадис илми манбаларининг кўп сонлилиги, хилма-хиллиги, мавзуларининг кенглиги билан бошқа соҳалардан ажралиб турадиган кенг тармоқли йўналиш ҳисобланади. Ривоят илми бўйича ёзилган асарлар қаторида муснад услубида таълиф этилганлари ўзига хос ўринга эга. Улар муҳаддисларнинг ровийларга асосланган тўпламлари бўлиб, ҳадис ривоят қилган ровий ривоятининг сонини аниқлашда, яшаган давридаги мавқеини ҳамда ислом тарихида тутган ўрнини кўрсатиб беришда хизмат қиладиган катта ҳажмдаги китоблар сирасига киради. Шу билан бирга ҳадис тўпламларини аниқлашда катта ёрдамчи вазифани ўтайди. Натижада кейинги даврларда тасниф этилган ҳадис китоблари саҳиҳ, сунан, жомеʼ каби ҳадис йўналишидаги асарларнинг асосий манбасини муснадлар ташкил этди.
АСОСИЙ ҚИСМ
Ҳадисларнинг ишончлилик (саҳиҳлик) даражасини аниқлашнинг асосий талабларидан бири – унинг “иснод” (санад) деб аталувчи ровийлар занжирини акс эттирган қисмига эътибор бериш саналади. Чунки санаддаги ровийларни тадқиқ этиш орқали ҳадиснинг саҳиҳ ёки заифлиги, қабул қилиш мумкинлиги ёки рад этилиши маълум бўлади.
Иснод (таянч, далил, асос) ҳадиснинг таркибий қисми бўлиб, у ҳадис матнини Пайғамбар алайҳиссаломдан муҳаддисга бир-бирига кетма-кет етказувчи ровийлар занжир ҳисобланади. Ҳадиснинг асосий қисми яъни матнни Пайғамбар алайҳиссаломдан мусаннифга етиб келиш йўлини “иснод” кўрсатади. Агар санад (занжир) қанчалик ишончли кишилардан таркиб топган бўлса, ҳадис шунчалик саҳиҳ саналади.
Исноди муттасил бўлган, яъни санади билан ривоят қилинган ҳадислар “Муснад” деб аталади (Нуриддин Итр, 1997: 223).
Бундан ташқари “муснад” сўзи “иснод” маъносида ҳам келиши мумкин. Шунингдек, ҳадисларни иснодларига кўра, яъни ровийларига кўра тартиблаб жамланган илк ҳадис тўпламлари ҳам “Муснад” дейилади.
Аҳмад ибн Форис (ваф. 395/1005): “Санаднинг маъноси бир нарсани бошқа бир нарсага қўшилишини ифода этади. Шунинг учун, замон ҳам муснад деб номланади, чунки улар ҳам бир-бирига ёпишгандир” (Ибн Форис, 1979:105), деб таърифлаган.
Араб луғатшуноси, филолог Абу Мансур Азҳарий (ваф. 393/1003) “Таҳзиб ал-луға” асарида: “Тоғ ёки адирлик томондаги ердан кўтарилган тепалик санад деб аталади. Унга бирор нарсани суянтирган ҳар бир нарсанг – муснад”, деб ёзади (Абу Мансур Азҳарий, 1964: 365).
Доктор Маҳмуд Таҳҳон (1935-2022) “Тайсир мусталаҳ ал-ҳадис” номли асарида муснад сўзи ҳадис истилоҳида уч хил маънода ишлатилишини ёзади (Маҳмуд Таҳҳон, 1994:17):
Биринчи маъно – санади муттасил, яъни узлуксиз ҳолда ривоят қилинган ҳадис. Бундай ҳадис санадининг аввалидан то охиригача Расулуллоҳ алайҳиссаломга марфуʼ (кўтарилган) қилинган.
Муҳаддис Ҳоким Найсобурий (321-405): “У Расулуллоҳ алайҳиссаломгача исноди муттасил бўлган ҳадисдир”, деган. Машҳур тарихчи ва муҳаддис Хатиб Бағдодий (1002-1071) айтади: “У охиригача муттасил бўлган ҳадисдир”.
Муаррих Ибн Абдулбарр (368-463): “У Расулуллоҳ алайҳиссаломдан ривоят қилинган ҳадис бўлиб, муттасил ёки мунқотеʼ бўлиши баробардир”, деган.
Ушбу таърифлардан келиб чиқиб, саҳоба ва тобеъинлардан санади муттасил ҳолда ривоят қилинган мавқуф ёки мақтуʼ ҳадислар ҳам муснад ҳисобланади. Аммо буюк икки муҳаддис Найсобурий ва Ибн Абдулбаррнинг таърифига кўра, бундай ҳадислар муснад саналмайди.
Муҳаддис Ибн Абдулбаррга кўра, мунқотеʼ (Қандай узилиш бўлишидан қатъи назар, исноди муттасил бўлмаган ҳадисга айтилади. Яъни, исноди муттасил бўлмаган муаъллақ, мурсал, мўзал шартлари топилмаган ривоятдир. Бу уч сифатдан бошқа кўринишда узилиш пайдо бўлиб келган ривоятга “мунқотеʼ”, дейилади), мўзаллар (Луғатда “жуда қийин қилинган” деган маънони англатади. Истилоҳда эса, исноддан икки ё ундан кўп ровийларнинг кетма-кет тушиб қолишига айтилади) ва санади жиҳатидан узилган бошқа ҳадислар ҳам муснад дейилаверади.
Муҳаддис имом Ҳокимнинг таърифига кўра, муснад дейилмайди. Ибн Ҳажар Асқалоний айтади: “Набий алайҳиссаломгача марфуʼ ҳолатда санади уланган ҳадис – муснад дейилади” (Маҳмуд Таҳҳон, 1994:170).
Иккинчи маъно – ҳар бир саҳобийнинг ривояти алоҳида жамланган асар. Хатиб Абу Бакр Бағдодий ҳадис асарлари муаллифлари ҳақида сўз очганда: “Улар орасида ҳадисларни муснад шаклида ривоят қилишни ихтиёр этганлари ҳам бор” (Хатиб Бағдодий, 1983:284) дейди.
Муҳаддис Заркаший ҳам шу фикрга қўшилган ҳолда: “Баъзи муҳаддислар ҳар бир саҳобани ривоят қилган ҳадисларини алоҳида тўплаб, уларни алифбо ҳарфлари бўйича тартиблайдилар. Баъзилари эса саҳобаларнинг даражаларига қараб, масалан, ашараи мубашшара (жаннат башорати берилган ўнта саҳоба), сўнг Бадрда иштирок этганларнинг ривоятини аввал келтирадилар” (Заркаший, 1998:348) деган.
Учинчи маъно – санад маъносида, яъни муснад сўзи ишлатилиб ундан санад – ровийлар силсиласи тушунилади.
Муҳаддислар бобларга ажратиб ёзилган асарларни ҳам “муснад” деб номлашган. Ушбу ном билан аталган асар муаллифлари ундан “узлуксиз санад билан ривоят қилинган ҳадислар” деган маънони ирода қилганлар. Имом Бухорий (ваф. 256/870)нинг “Ал-Жомеʼ ал-муснад ас-саҳиҳ ал-мухтасар мин умури Расулиллаҳ ва сунаниҳи ва айямиҳи” (Расулуллоҳ алайҳиссаломнинг суннатлари ва у кишининг ҳаётлари ҳақида қисқа, саҳиҳ, санади узлуксиз, барча ислом аҳкомларини жамловчи) асари, Имом Муслим (ваф. 261/875)нинг “Ал-муснад ас-саҳиҳ ал-мухтасар мин ас-сунан би нақл ал-адл ан ал-адл ан Расулиллаҳ” асари ҳамда Имом Доримийнинг “Муснад ад-Доримий” асари ва бошқа шу каби ҳадис тўпламларининг муснад деб номланиши ҳам айнан шу маънода ишлатилган.
Муснадлар ҳадис тўпламини аниқлашда бирламчи манба вазифасини ўтайди. Чунки муснад асарларининг ёзилиши ҳадис илми тараққиёти ва ҳадисларни турларга ажратиш, уларнинг санад (иснод)ларини ва ҳадис тўпламларини аниқлашда асосий манба бўлиб хизмат қилди (Иршоди Сорий, 2000:6-7). Зеро, муснад тўпламларидаги ҳадислар саҳиҳ, ҳасан, заиф, ноқис, марфуʼ, мавқуф, шозз кабиларга ажратиб ўрганилган ва завоид, мажма, зайл, атроф каби турдаги ҳадис тўпламлари ёзишда фойдаланилган.
Маълумки, саҳиҳ ҳадис тўпламларида ҳадиснинг матнидан олдин Расулуллоҳ алайҳиссаломдан бошлаб, муҳаддисгача бўлган ровийлар бирма-бир зикр қилинган иснодлари келтирилади. Ровийларни ва уларнинг ишончлилик даражасини аниқлаш муҳаддисларнинг асосий вазифаларидан бири саналади.
Ҳадиснинг ровийси тўлиқ ва аниқ ўрганилмагунича ривоят муҳаддислар томонидан ишончли деб қабул қилинмаган. Шу билан бирга, ҳадис илмида ровийларнинг ҳадиси мақбул бўлиши учун маълум шартлар қўйилган. Улардан бири ровийларнинг адолатли (мусулмон, балоғатга етган, ақлли, фосиқлик аломатлардан холи) ва забтли (ишончли, хотираси кучли, масъулиятли) бўлишидир.
Ҳадис ривоят қилган ровийларнинг ишончлилик даражаларига кўра муҳаддис уламолар турли даражаларни белгилаганлар. Уларнинг билим даражаси, ҳадис илмидаги мавқеи, ёдлаган ҳадислари миқдори, ровийларга оид маълумотларни билишига қараб алоҳида номлар билан аташган.
Баъзи муҳаддисларга бир эмас, бир нечта лақаблар ҳам берилган. Хусусан, Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асарида келган ҳадисларнинг аксарияти ишончли ва ўта ростгўй ровийлар томонидан ривоят қилинган. Буни “Муснад”да келган ҳадислар иснодини таҳлил этиш орқали, ровийларга жарҳ ва таъдил уламоларининг берган хулосаларидан билиш мумкин.
Илмий изланиш таҳлилларига кўра, “Муснади Шоший”даги ровийлар қуйидаги даражаларга ажратилади:
Сиқа сабт [ثِقَةٌ ثَبْت] – “ишончли, мустаҳкам”. Баъзан ровийларнинг мартабалари шу каби бир ёки ундан ортиқ тавсифий сўзлар билан таъкидланади. Хусусан, “Муснадул кабир” ровийларидан Муҳаммад ибн Исъҳоқ ибн Жаъфар ва Саъид ибн Масъуд ибн Абдураҳмон “сиқа сабт” даражасидаги муҳаддислар саналади. Саъид ибн Масъуд ҳадисларни исноди билан ривоят қилгани учун “муснид” деб ҳам аташган.
Сиқа [ثقة] – Луғатда “ишончли” деган маънони билдиради. Ҳадис истилоҳида эса, ривоят қилган ҳадисига ишонч билдирса бўладиган ровийга “сиқа” дейилади. “Муснадул кабир”даги Ҳумайд ибн Масъуд ибн Муборак, Шуъайб ибн Лайс ибн Саъд ибн Абдураҳмон, Али ибн Иброҳим ибн Абдулмажид, Али ибн Довуд ибн Язид, Аҳмад ибн Али ибн Фузайл, Абдуллоҳ ибн Ҳасан ибн Аҳмад ибн Абдуллоҳ каби 20дан ортиқ муҳаддислар сиқа ровийлар саналади.
Сиқа ма`мун [ثِقَةٌ مَأْمُون] – “Муснадул кабир”даги ровийлар силсиласидаги биргина Абдукарим ибн Ҳайсам ибн Зиёд ибн Имрон шу даража билан сифатланган.
Сиқа ҳофиз [ثِقَةٌ حَافِظ] – “ёдловчи, йоддан билувчи, хотирасида сақловчи”. Муҳаддисликнинг юқори даражаларидан бири ҳисобланади. Унинг талаблари бўйича уламолар турлича фикр билдиришган. Муҳаддис Абдуллоҳ ибн Муҳаммад Афифуддин Ҳанафий Бухорий (870-941/1466-1535): “Ҳофиз деб юз минг ҳадис матни ва санадини, унинг ровийлари жарҳи, таъдили ва тарихини билган кишидир”, деган. “Муҳаддис” ва “Ҳофиз” бир хил маънода ишлатилади, деган фикрлар ҳам мавжуд.
“Муснадул кабир”даги ҳадислар иснодида бундай муҳаддислар кўп учрайди. Жумладан, Аббос ибн Муҳаммад ибн Ҳотим ибн Воқид, Муҳаммад ибн Башар ибн Усмон ибн Довуд ибн Кайсон, Аҳмад ибн Ҳозим ибн Муҳаммад ибн Юнус ибн Қайс, Аҳмад ибн Зуҳайр ибн Ҳарб ибн Шаддод, Аҳмад ибн Мулаъиб ибн Ҳайён, Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Муслим ибн Мўиз, Исмоил ибн Исъҳоқ ибн Исмоил ибн Ҳолид, Ҳусайн ибн Муҳаммад ибн Мавдуд ибн Ҳаммод, Муҳаммад ибн Ҳусайн ибн Мусо ибн Абу Ҳунайн, Муҳаммад ибн Солиҳ ибн Абдураҳмон, Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Сулаймон, Муҳаммад ибн Исо ибн Савра ибн Мусо ибн Заҳҳок, Иброҳим ибн Исъҳоқ ибн Иброҳим ибн Башир каби муҳаддислар ана шундай энг баланд ва мақоми юксак даражадаги ровийлар саналади.
Садуқ [صدوق] – луғатда “ўта ростгўй, адолатли” деган маъноларни англатади. Истилоҳда ростгўйлиги билан танилган ровийга нисбатан ишлатилган. Ибн Абу Ҳотим ва Ибн Салоҳ каби муҳаддислар ушбу атамани “таъдил”нинг иккинчи даражаси сифатида баҳолаб, “садуқ” кишиларнинг ривояти ёзиб олинишини айтишган. Муҳаддислардан Заҳабий ва Ироқий эса, уни “таъдил”нинг учинчи даражасида зикр этишган. Агар Заҳабий ва Ироқийларнинг “сиқа” сўзига “сабт”ни қўшиб, уни иккита даражага бўлишгани инобатга олинса, Ибн Абу Ҳотим ва Ибн Салоҳларнинг баҳоси билан уларнинг баҳоси ровийга нисбатан бир ҳукмни билдириши англашилади.
Нуриддин Итр ушбу атама “лаа ба`са биҳи” [لا بأس به] (унинг ёмон сифати йўқ), “хиёр” (яхшилар), “ма`мун” (ишонилган) каби “таъдил” атамалари билан бир даражада туришини айтиб, бундай тавсифланган ровийнинг “адолатли” эканини билиб олиш мумкинлигини таъкидлайди.
Шу билан биргаликда, ушбу атама ровийнинг “забт”и (яъни, унинг ҳадиси қабул қилинишидаги асосий шартлардан бири) кучли ёки кучсизлиги тўғрисида маълумот бермаслигини ҳам таъкидлайди. Унингча, ушбу атама билан васф қилинган ровийнинг ривоятини қабул қилишда унинг забтига ишора қилувчи бошқа маълумотлар борлиги аниқланиб, шундан сўнг унга амал қилиниши ёки рад этилиши мумкин бўлади (Саййид Абдулмажид Ғоврий, 2007:355-356).
Кулайб Шошийнинг “Муснад” асаридаги Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Қурайш, Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Язид ибн Динор, Закариё ибн Яҳё ибн Асад, Муҳаммад ибн Нажиҳ ибн Абдураҳмон, Абдумалик ибн Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Муҳаммад, Солиҳ ибн Муҳаммад ибн Яҳё ибн Саъид, Ҳасан ибн Али ибн Аффон каби ровийлар шундай сифат билан таърифланган.
Ҳужжат [حجة] – “ҳужжат, далил”. Ҳадис матни ва санади ҳақидаги илмларни пухта эгаллаши билан, улардан фойдаланган ҳолда зарурий масалаларни ҳал қилишда ҳужжат келтира оладиган кишига берилган.
Муҳаддислар “ҳужжатга” бундай таъриф берадилар: “Уч юз минг ҳадис матни ва санадини йоддан биладиган, ровийларининг жарҳи, таъдили ва тарихини билган киши бўлиб, ҳадисларнинг умумий ҳамда хос жиҳатларини ажратиб бера олади”. Имом Шошийнинг “Муснадул кабир” асари ровийларидан Солиҳ ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳабиб ибн Ҳассон (Солиҳ Жазра) ҳофиз, сабт, ҳужжат даражасидаги муҳаддис саналади.
Шунингдек, ҳадисларнинг санад занжиридан жой олган ровийларнинг ҳадис шайхларидан қандай шаклда ҳадис олганларини белгилашлари (яъни самаъ ва ъада каби лафзларни қўллашлари) ҳадис илмининг энг муҳим мавзуларидан бирини ташкил этади.
Муҳаддислар “таҳаммул ҳадис” деб ном берган бу ривоят шаклларини алоҳида ифодалар қўллаб белгилайдилар. Чунки ҳадис саҳиҳ бўлишининг бешта шартларидан энг аввали – санаднинг муттасил бўлиши саналади.
Ҳадис уламоларининг наздида санаднинг муттасиллигидан мурод “Санад ровий ундан тушиб қолишидан саломат бўлишидир”.
Бунда ровийлардан ҳар бири ўзининг устозидан ривоят қилишда سمعتُ, حدثني, أخبرني (ахбароний, ҳаддасаний, самиъту) – “менга хабар берди”, “менга ҳадис айтди”, “эшитдим” каби эшитишликка очиқ далолат қиладиган сийғаларни келтиради ёки зоҳиридан қараганда эшитганини билдириб турувчи عن فلان (ʼан fulонин) – “фалончидан” ва أنَّ فلانا قال (анна fulонан қола) – “албатта фалончи айтди” каби сийғалар билан баён қилади.
Ҳайсам ибн Кулайб Шоший “Муснадул кабир”даги ҳадисларни устозларидан қай тартиб ва шаклда олганини, ҳадиснинг санадини белгилашда қуйидаги ифодаларни қўллаган:
Ушбу икки иборани бир-биридан фарқлашни таклиф этган олимлар ҳам мавжуд. Агар шогирдлар жамоасида ривоят қилувчи шогирднинг ўзи ҳадисларни ўқиган бўлса, أخْبَرَنا иборасини айтади. Агар шогирдлар халқасида ривоят қилувчи шогирддан бошқа шогирд ҳадисларни ўқиган, унинг ўзи ҳам устози каби эшитиб ўтирган бўлса, у ҳолда أنْبَأَنا иборасини айтади. Бу ҳолда أنْبَأَنا иборасининг ўрнигаقرات عليه “Унга ўқиб бердим” ва أنا أسمع “Эшитиб тургандим” ибораларини қўллаган маъқул (Абу Исо ат-Термизий, 2021:228-229).
Имом Шоший “Муснадул кабир” асарининг ривоятлар занжирида 22 та ҳадисдан 20 тасини сиқа муҳаддис Али ибн Абдулазиздан, қолган иккитасини эса сиқа ҳофиз Аҳмад ибн Зуҳайрдан келтирган.
Ҳаддасана – (қисқартма шакли [ثنا] сана) – ровийнинг шайхдан олган ҳадисларини ривоят қилиш истилоҳларидан бири бўлиб, луғатда “бизга нақл қилди, ривоят қилди, ҳадис айтди” маъносини англатади. Истилоҳда ҳадисни устозидан кўпчилик билан бирга ёдлаган ҳолда олишда қўлланилган ибора. Бу лафз фақатгина эшитиш (самаъ) йўли билан олинган ҳадисларнинг кетма-кетлиги давомида қўлланилади (Уğур, Mücteba, 1996:107).
Яҳё ибн Саъид Қаттон: ““Ҳаддасана” ва “Ахбарана” бир маънони англатади”, деган (Абу Исо Муҳаммад Термизий, 2017:51) бўлса, Имом Аҳмад: “Истилоҳ илмида “ахбарона” ибораси қувватда “ҳаддасана”дан енгилроқ” деб ёзган (Саид Абдулмажид Ғовий, 2007:49).
Ҳайсам ибн Кулайб 1492 та ҳадисни айнан шу лафзда келтирган. Имом Шоший санадда бу ўтимли феълни ўзига ҳадис айтган ва ҳадис илмида ишончли бўлган устозлари (Аҳмад Асқалоний, Аббос Дурий каби)га нисбатан қўллаган. Ўнта ҳадиснинг ривоятида бу истилоҳ қисқартма ﺎﻧ ва ﺎﻨﺛ шаклда ишлатилган.
3. Ҳаддасаний (حدثني) – луғатда “менга сўзлаб берди” деган маънони англатиб, ҳаддасана истилоҳининг бирлик шаклидир. Имом Шоший муснадида ривоят занжирида 17 та ҳадисда ушбу истилоҳ ишлатилган.
Эшитиш услуби билан шайхга ўқиб бериш услубидан қайси бири афзалроқ экани борасида икки хил қараш мавжуд бўлиб, Имом Молик ва Имом Шофеъий эшитиш услубини афзал деганлар. Имом Аъзам Абу Ҳанифа эса, шайхга ўқиб бериш услубини афзал санаган. Чунки бу ҳолатда ҳадис ибора ва сўзларида эҳтиёткорлик ва мустаҳкамлик ҳосил бўлади. Шогирд хато ўқиса, устоз дарҳол уни тузатади. Тузатиш ва тўғрилаш эшитиш услубидан кўра устозга ўқиб бериш услубида кўпроқлиги ўз-ўзидан яхши маълум.
Муҳаддис ҳофиз Саховий икки ҳолатда ҳам хато ва янглишувнинг олдини олиш ва унга имкон қолдирмаслик мақсад қилинганини таъкидлаган (Абу Исо ат-Термизий, 2021:230).
Демак, шогирдларнинг зеҳни, ўткир хотираси, эҳтиёткорлиги, устознинг эътиборли бўлишига боғлиқ. Кимда бу ҳолат қайси услубда ҳосил бўлса, унинг учун ўша услуб афзал ҳисобланади. Кимдир эшитув йўли билан ҳадисларни хотирасида мустаҳкам сақлай олади. Бошқа биров эса ўқиш билан ҳадисларни қалбида асрай олади.
4. Қола (قال) – “айтди”, “деди” деган маънони билдирувчи, бирлик шахс сийғасидир. Одатда бу истилоҳ ҳадис ўрганувчининг устози билан мулоқотга киришиб, ундан эшитган ҳадисига нисбатан ишлатилади. Аммо айрим муҳаддислар самъа (эшитиш) йўли билан эшитган ҳадисларига ҳам ушбу истилоҳни қўллаганлар. Шу сабаб, баъзи муҳаддислар бу истилоҳни “ҳаддасана” лафзи билан тенг деб ҳисоблайдилар.
Имом Шоший устозидан эшитган фақатгина битта ҳадисни ушбу истилоҳ билан келтирган.
5. Қара`ту аъла (قرأت على) – бу истилоҳ “қарату аъла аш-шайх (шайхга ўқиб бериш)” шаклида ҳам қўлланилади. Ҳадис ривоят қилиш усулларидан бири. Бунда шогирд устозига ҳадисларни ўқиб беради, устоз эса уларни бевосита эшитиб, тўғрилайди. Бу ҳолатда устоз ўзи ривоят қилаётган ҳадисларни эшитиб, ҳақиқатдан ҳам ўзи ривоят қилганини тасдиқлайди. Имом Шоший битта ҳадисни шу ибора билан келтирган. Ушбу ҳадисни устози Али ибн Довуд Қанторий (ваф. 272/885. Бағдодлик сиқа (ишончли), ҳофиз муҳаддис. Ибн Можа ва яна кўплаб машҳур муҳаддислар ундан ҳадис ривоят қилишган)га ўқиб берганини ва шайхи уни тасдиқлаганини ёзган (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:97).
Шунингдек, Ҳайсам ибн Кулайб Шоший ҳадисларни ривоят қилишда (حدثنا إملاءً) “ҳаддасана имла`ан” иборасини қўллаши муҳаддиснинг имло мажлисларида қатнашиб, ҳадис ёзганини кўрсатади (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:341).
Имом Шоший “Муснад”даги 1452-рақам остидаги ҳадисни “имом”, “ҳужжат” табақасидаги машҳур муҳаддис, Абу Ҳасан куняси билан танилган Али бин Саҳл (ваф. 261)дан айнан ушбу услубда келтирган.
МУҲОКАМА
Имом Шоший “Муснадул кабир” асарининг айрим ўринларида қайси сана ва шаҳарларда ҳадис тинглагани, ривоят қилгани ҳақида маълумотлар учрайди. Хусусан, қўлёзманинг турли саҳифаларида 487/1094, 488/1095 ва 490/1097-йилларда “Муснадул кабир” асарининг ровийлар занжирининг иккинчи халқаси бўлган Халилий “Муснадул кабир”дан дарс бергани, ҳадис мажлисларида “Муснадул кабир”ни талабалар ўқиб беришгани, баъзан Халилийдан ҳадис тинглашгани келтирилган. Илм мажлисларида Абу Шижў Бистомий, Абу Ҳафс Балхий, Абу Бакр Асбаҳоний, Абул Қосим Тамимий, Абу Абдуллоҳ Ҳасаний, Абу Абдуллоҳ Манадилий, Абу Наср Юноритий, Иброҳим ибн Муборак Ваҳший ва Абул Ҳасан Тусий мунтазам қатнашишган. Улардан Юноритий, Манадилий, Бистомий, Ваҳший ва Тусий кўпинча “Муснадул кабир”нинг маълум қисмларини Халилий ҳузурида овоз чиқариб ўқиганлар.
Маълумотларга кўра, Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асарини Халилийдан ўрганган бошқа бир олим Абу Саъид Ғазнавий (ваф. 536/1141) бўлиб, Халилий билан Балхда учрашиб, ҳадис тинглаган ва унга “Муснад”ни ўқиб берган (Абу Саъд Абдулкарим ибн Муҳаммад Самъоний, 1988:548).
Яна бир муҳаддис Абу Маолий Марваррузий (ваф. 545/1150) Балхда Халилийдан “Муснад”ни тинглаган. Асли ҳиротлик муҳаддис Абу Маҳосин Ғанимий (ваф. 553/1158) Балхда Халилийдан ҳадис келтирган. Халилийдан таълим олган китоблари орасида имом Шошийнинг “Муснад”идан ташқари, имом Термизийнинг “Шамоил” асари ҳам бор эди.
Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асари Халилий ва унинг шогирдлари орқали самъа ҳамда ижоза усули билан турли минтақаларга кенг тарқалди. Жумладан, илм ўрганиш учун бутун Ислом оламини кезган, етти минг устоздан ҳадис тинглаган улуғ муҳаддис Абу Саъид Абдулкарим Самъоний (ваф. 562/1166) “Муснадул кабир” асарини таҳаммул (шайхлардан ҳадисни қабул қилиб олиш йўллари) қилган шогирдларидан саналади. Муҳаддис Самъоний Абу Маҳосин Ғанимий ва Абу Саид Ғазнавийдан ривоят қилган ҳамда шу икки силсила орқали санадга боғланган.
Шунингдек, “Муснадул кабир” қўлёзмасидаги самъа (ҳадис тинглаш) ёзувлари китобнинг Ҳиротда 558/1163-йилда Халилийдан ижоза олган Абу Ҳасан Мусавий томонидан ўқитилганини кўрсатади (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:35-36).
597/1201 ва 598/1202-йиллардаги мажлисларда ҳиротлик муҳаддис Абдулбоқий ибн Абдужаббор Ҳурдий Халилийнинг шогирдлари Абу Шижў Бистомий ва Абу Ҳасан Мусавийдан “Муснад”нинг баъзи қисмларини тинглаган (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:36-38).
600/1204йили Бағдодда вафот этган Ҳурдийнинг маъруза мажлисларига оид самъа ёзувларидан бирида жой маълумоти сифатида “Мадина ас-салом” (Тинчлик шаҳри) яъни Бағдод номи тилга олинган (Зекиййüддîн Abdülazîm b. Abdülkavî el-Мüнзирî, 1984:45). Бу имом Шошийнинг “Муснад” асари Бағдод илмий муҳитида ҳам муомалада бўлганини кўрсатади.
Мовароуннаҳр ҳудудидан ташқарида, турли илм марказларига етиб борган ва муҳаддислар орасида шуҳрат қозонган имом Шошийнинг “Муснадул кабир” асари мадрасаларда ҳам ўқитилган. Масалан, Дамашқдаги Қосиюн тоғи этагида қурилган Зиёия мадрасаси ҳижрий VII асрда Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асари ўқитилган муассаса сифатида эътиборни тортади. “Муснад”нинг ижозасини Абдулбоқий ибн Абдужаббор Ҳурдийдан олган Ибн Бухорий куняли Фахриддин Али ибн Аҳмад Мақдисий (ваф. 690/1291) 679 йилда “Зиёийя” мадрасасида ҳадис мажлисларини ўтказган, маърузага келганлар “Муснадул кабир”ни тинглашган (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:38-45).
“Муҳаддис Шом”, “Шайх ас-сунна” дея эътироф этилган дамашқлик муҳаддис Зиёуддин Муҳаммад ибн Абдулвоҳид Мақдисий (ваф. 643/1245) томонидан 620-1223-йилда қурилган “Дор ал-ҳадис” (Ҳадис уйи) сифатида танилган “Зиёийя” мадрасасида “Муснадул кабир” ўқитилган ва ижоза берилган (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:38-45).
Қолаверса, юқорида зикр этилган мадраса асосчиси Зиёуддин Мақдисий ҳам Абдулбоқий ибн Абдулжаббор Ҳурдийдан “Муснадул кабир”дан таҳсил олган ва асарнинг кейинги авлодларга ўтишини таъминлаган (Ибн Ҳажар, 1998:139).
ТАҲЛИЛ
Юқоридаги маълумотлар имом Шошийнинг “Муснадул кабир” асари ҳижрий VII-VIII асрларда яшаган муҳаддислар орасида муомалада бўлганини кўрсатади. Бу даврда ҳадис илмига оид асарларни тадқиқ қилган, ўз асрининг машҳур муҳаддиси, замонасининг ҳофизи, Шом муҳаддисларининг имоми сифатида танилган олимлардан бири Абул Ҳажжож Жамолиддин Юсуф ибн Абдураҳмон Миззий (ваф. 742/1341. Жамолиддин Миззий ҳижрий VIII аср уламолари орасида Ҳадис ва унга тегишли илмлар бўйича ўз ўрнига эга бўлди. Ҳадис илмида “Туҳфатул ашроф” ва “Таҳзибул камол” асарларини таълиф қилган. Миззий ҳақида муҳаддис Яъмарий бундай деган: “Дамашқда аввалгилар ва охиргилар илмини тўплаган, ҳадис илмининг денгизи, ровийлар ва таржималар билимдони Абул Ҳажжож Миззийни топдим”. Муҳаддис ҳақида Заҳабий, Сафадий, Шамсиддин Ҳусайний, Абдулваҳҳоб Субкий каби алломалар мақтов гаплар айтишган. Хусусан, Субкий бундай деган: “Шайхимиз, устозимиз Жамолиддин Миззий замонамиз ҳофизи, аҳли суннат байроғини кўтарувчиси, бил ижмў ўз асрининг ягонаси, дунё муҳаддислари раислиги унда ниҳояланади”) ҳадис илмига оид “Туҳфатул ашроф” ва “Таҳзибул камол” китобларига Фахриддин Али ибн Аҳмад Мақдисий ва Аҳмад ибн Шайбон Тағлиб Шайбонийдан (ваф. 685/1286) тинглаган ҳадисларини киритган.
Қирқ йилдан ортиқ ҳадис ривоят қилган муҳаддислардан Аҳмад ибн Шайбон (597-685) Дамашқнинг Солиҳийя маҳалласида жойлашган “Жомеʼ ал-Музаффарий” мадрасасида ҳадис илмидан дарс берган олимдир. Муҳаддис Миззий эса ана шу “Жомеʼ ал-Музаффарий”даги маърузаларда қатнашган ва ҳадис тинглаган. Муҳаддислардан Аҳмад ибн Шайбондан ушбу мадрасада “Муснадул кабир” асарини эшитган. Бу Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснад” асари Дамашқдаги ҳадис таълими муассасаларида ҳам ўқитилган ишончли асар эканидан далолат беради.
Муҳаддис Миззий “Муснадул кабир” асарини ривоят қилиш ижозаси орқали асар ҳижрий IX асрда Ибн Ҳажар Асқалонийга ҳам етиб келган (Ибн Ҳажар, 1998:139). Бу ҳақда Ибн Ҳажар бундай деган: “Муснадул кабир” асаридаги ҳадисларни ушбу санад орқали ривоят этганман: Абдулбоқий ибн Абдужаббор Ҳарозий Суфий, Умар ибн Муҳаммад Бистомий, Абу Қосим Аҳмад ибн Муҳаммад Халилий, Абу Қосим Али ибн Аҳмад Хузоий. Шунингдек, “Муснад”нинг тўлиқ биринчи жузини Аҳмад ибн Али ибн Абдулҳақдан оғзаки тарзда, ҳофиз Абу Ҳажжож Миззийдан ижоза орқали, Фахр Али ибн Аҳмад ибн Абдулвоҳид, Аҳмад ибн Шайбон, Умар бин Муҳаммад ибн Тобарзид, Абу Бакр Муҳаммад ибн Қосим Шаҳразавий, Абу Қосим Халилийдан тинглаганман (Ҳамид Абдуллоҳ Маҳаллавий, 2012:14).
Демак, Ибн Ҳажар Асқалоний “Муснадул кабир” асарини ривоят қилиш ижозасини бир неча хил услуб ва устозлар орқали олгани маълум бўлади. Масалан, Миззийдан ижоза олган Камол Аҳмад ибн Али ибн Абдулҳақдан (ваф. 802/1400) оғзаки ижоза олганини кўриш мумкин.
Бошқа томондан, Уммул Ҳасан бинти Мунажжа (ваф. 803/1400) номи билан танилган (асли дамашқлик аёл ровий Фотима бинти Муҳаммад Тануҳийя) устозига “Муснадул кабир”нинг кўп қисмини ўқиб берган ва асарнинг қолган қисмларига ижоза олган. Уммул Ҳасан бинти Мунажжанинг “Муснад”даги силсиласи Сулаймон ибн Ҳамза орқали Зиёуддин Мақдисийга боғланади. Мақдисий эса бу асарни Абдулбоқий ибн Абдулжаббор Ҳурдийдан эшитган (Ибн Ҳажар, 1998:139).
ХУЛОСА
Мовароуннаҳр ҳадис илми ривожига катта ҳисса қўшган муҳаддис Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асари ҳижрий IX асрга қадар асар самаъ, қироат ва ижоза усули билан нақл қилиниб, кенг тарқалгани, Аблулкарим Самъоний, Зиёуддин Мақдисий, Миззий, Ибн Ҳажар каби машҳур муҳаддислар томонидан ўрганилгани ва ўргатилгани, Балх, Ҳирот, Бағдод ва Дамашқ каби йирик илм марказларида ҳам ривоят қилингани, илмий мажлис ҳамда мадрасаларда ўқитилгани, ҳижрий VII асрда ҳадис илмининг бир бўлагига айлангани асарнинг муҳаддислар наздида қанчалик ишончли эканини кўрсатади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 