15 Апрел, 2026, 26 Шаввол, 1447
15 Апрел, 2026, 26 Шаввол, 1447
Бошловчи — Саидолим Турдибоев: — Ассалому алайкум, азиз дўстлар! Муҳтарам телетомошабинлар, эътиборингиз марказида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси Дин ишлари бўйича қўмита, Ўзбекистон Мусулмонлари идораси ҳамда “UzReportTV” телеканали билан ҳамкорликда тайёрланиб, жонли эфирда узатилаётган “Муборак ой суҳбатлари” кўрсатувининг навбатдаги сони хонадонингиз меҳмони.
Эслатиб ўтамиз, кўрсатувимиз бош ҳомийси — “Ipak yo’li banki”. Ҳомийларимиз “Biolife” ҳамда “Plasterm” савдо белгилари.
Бугунги кўрсатувимиз меҳмони Ўзбекистон Мусулмонлари идораси Фатво бўлими мутахассиси Ҳикматилла домла Тоштемиров. Ассалому алайкум. Кўрсатувимизга хуш келибсиз!
— Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва барокатуҳу!
Бошловчи: — Бугун Рамазон ойининг ўнинчи куни. Раҳмат даҳасиям ниҳоясига етмоқда. Энди мағфират даҳаси бошланади.
Дарвоқе, сиз билан кечган ўтган галги кўрсатувимиз ҳам мазмунли ўтди. Бугун ҳам имкон қадар мухлисларимизнинг талаб ва истаклари асосида улардан келаётган саволларга кўпроқ эътибор қаратсак.
Шу ўринда айтиб ўтишимиз керакки, бизни телеграм каналидаги ботимиз ҳам мунтазам равишда ишлаб турибди. Саволларингизни йўлланг ва биз имкон қадар тўлиқроқ жавоб беришга ҳаракат қиламиз. Бизни ойнаи жаҳон ҳамда ижтимоий тармоқлар орқали ҳам кузатишда давом этинг.
— Ассалому алайкум. Таъзия бўлган хонадонда ифторлик қилиш шарт, деб эшитганман. Шу тўғрида маълумот берсангиз?
— Бисмиллаҳ алҳамдулиллаҳ. Динимизда таъзия бўлган хонадонда, албатта, меҳмон чақириб ифторлик қилиш шарт, дейилмаган. Бироқ ифторлик қилиш, одамларни таомлантириш катта савоб экани айтилади. Масалан, рўзадорга бир қултум сув ёки луқма берсангиз ҳам катта савоб бўлади. Бу дегани рўзадорнинг савоби камайиб қолади, дегани эмас. Баъзи одамлар ифторликни қарз олиб қилишади. Бу яхшимас. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам айтадики, садақанинг афзали ўз молидан ортиқчасидан бўлгани.
— Машина олгандим. Том қисмида ёриқ бор экан. Кўрмаганман. Энди сотмоқчиман. Машинанинг айбини айтиб сотиш керакми ё сўраса айтайми?
— Албатта, молнинг айбини айтиб сотиш керак. Ва яна айтиш мумкинки, мана шу ерида ёриқ бор. Кейин чиққан айбларига мен жавобгар бўлмайман, дейиши ҳам мумкин. Аммо ўзи билган айбини айтиб сотиши лозим. Бўлмаса олаётган одамга хиёнат қилиб қўяди.
— Бир дўстим бор. У христиан. Ўзга дин вакиллари билан дўстликнинг зиёни йўқми? Дўстликни давом эттирсам бўладими? Шу ҳақда маълумот берсангиз?
— Қуръони каримда бошқа дин вакиллари билан яхши муомалада бўлишимизга доир кўрсатмалар бор. Улар билан олди-берди қилиш мумкин. Ҳадиси шарифда шундай дейилади, ким билан дўст бўлаётганингга қарагин инсон дўстининг дину диёнатига мослашиб кетади, дейилади. Бу томондан қарайдиган бўлсак, ўша дўстининг динини қабул қиладиган даражада дўст бўлинмайди. Ва яна бир томони борки, бир мусулмоннинг зарарига иш қилинадиган даражада дўстлашилмайди. Ҳамкорлик қилинмайди.
— Тариқат нима?
— Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам даврида исломий илмлар битта бўлган. Кейинчалик тафсир, ҳадис, фиқҳ ва тасаввуф илми кабиларга бўлиниб кетган. Тасаввуф илми ғоясининг иймон, ислом ва эҳсон деган мартабалари бор. Иймон — ғайбга иймон келтириш, ишониладиган нарсаларга ишониш, ислом — амал қилинадиган нарсаларга амал қилиш, буйруқлар, қайтариқлар кабиларга. Эҳсон эса — ихлос қилиш, Аллоҳ таолони кўриб тургандай ибодат қилиш. Тасаввуф шунга урғу бериб, ривожлантириб, одамларнинг қалбига иймон, ихлос, садоқат уруғини сочишга ҳаракат қилишган.
Шунинг билан тариқатлар ажралиб чиққан. Устозлар етишиб чиққан. Унинг ғояси — холис мусулмонни тарбиялаш.
Ҳозиргача бизда Яссавия, Кубровия, Нақшбандия тариқатлари давом этмоқда.
— Қандай уйга фаришталар кирмайди?
— Қайси уйда гуноҳ ишлар қилинса, ўша уйга фаришталар кирмайди.
Қайсики уйда ибодат, тақво, аҳиллик, дўстлик бўлса ўша уйга фаришталар киради. Фаришталар нурдан яратилган. Уларда жинс йўқ. Нафс йўқ. Улар кўпроқ масжидларда бўлади. Кундузи ва кечаси алмашиб турадиган фаришталар бор. Улар бор жой сакинат кечади.
— Мен битта қўй закот бермоқчиман. Шунинг пулини берганим яхшими ёки қўйнинг ўзини олиб берган маъқулми?
— Ўзи асли қоида кўра, қайси моли ёки маҳсулоти закотдаги миқдорга етса, шунинг ўзидан закот берилади.
— Ковид билан оғриган, кислород аппарида ётган, қимирлаши қийин бўлган бемор қандай покланса бўлади. Яъни намоз ўқиш учун таҳорат ўрнига қандай амални бажаради?
— Агар сув ишлатиш касаллиги чузилиб кетишига сабаб бўлса, таяммум қилинади. Яъни тупроқ билан покланиш. Қум, ясси тош ҳам бўлаверади. Бемор қўлларини ана шу жисмларга уриб юзларига суртади, иккинчи марта қўлларини тошга уриб чап қўл билан ўнг қўлини, ўнг қўл билан чап қўлини тирсаккача сийпалайди. Кейин ётган жойида имо-ишора билан ибодат қилса бўлади. Токи тузалгунича шундай бўлади.
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Илм таҳсил қилишда ва илмдан ҳақиқий насибадор бўлишда олимлар бир қанча воситаларни санаб ўтганлар. Хусусан, Шайх Муҳаммад Аввома ҳазратлари ўзларининг “Маъалим иршадийя фи синаъати толиби илм” (Ҳақиқий талаба етиштиришдаги йўл-йўриқлар) асарида илм таҳсил қилиш жараёнида – “тафарруғ” яъни, буткул илм учун ажраб чиқиш, илм олишдан тўсадиган ҳар қандай ишлардан фориғ бўлишни алоҳида боб сифатида келтирадилар. Бу борада олимларнинг ақлбовар қилмас ҳикоялари бор-ки, илм ўрганаётган ҳар бир талабани жиддий ўйлантиради.
Шайх Муҳаммад Аввома ҳафизаҳуллоҳ айтади: “Илм олишдан ва илмда юксак чўққиларни забт этишдан тўсадиган омиллар шу қадар кўп-ки, уларни санаб чиқиш мушкил иш. Шу боис, толиби илм ўз-ўзини ҳамда қимматли вақтини назорат қилиб бориши, зиммасидаги мажбуриятларини адо қилишдан маън қиладиган, чалғитадиган ишлардан узоқ туриши шартдир! Ҳар қандай илмдан чалғитадиган нарсаларни нажоти йўлидаги тўсиқ ва тўғаноқ деб билиши керак. Илмга мутлақ ажраб чиқиш ва бор-будини сарф қилишнинг нақадар зарурий эканлигини Имом Абу Юсуф раҳимаҳуллоҳнинг сўзларидан англаб олсак бўлади: “Илм шундай (буюк) ишки, унга то бор-йўғингни бағшида қилмагунингча, сенга бир қисмини ҳам бермайди. Агар сен унга борингни берсанг – бир қисмини сенга бериши ҳам насия (хоҳласа беради, хоҳласа йўқ)” (Хатиб Бағдодий, “Тарих”)
Ушбу жумлалар ортидан Хатиб Бағдодий фақиҳ Абу Аҳмад Наср ибн Аҳмад Иёзийнинг гапини келтиради: “Ушбу илм (шариат илмлари)га дўконларини тарк қилган, боғу роғларини қаровсиз қолдирган, дўстларидан узоқда бўлган ҳамда яқинлари вафот этиб, жанозаларига қатнаша олмаган инсонгина ета олади”. Ибн Аҳмад Иёзий ўз гапларининг амалий исботи ўлароқ Қози Абу Юсуф раҳимаҳуллоҳдан ҳеч ҳам ажрамаган, узоқ муддат ёнларида юриб илм таҳсил қилиб, ҳанафий фиқҳида машҳур фақиҳ рутбасига етган.
Илмга буткул ажраб чиққанлар орасида Имом, Ҳофиз Мунзирий роҳимаҳуллоҳнинг ҳам ҳикояси бор:
“У киши Қоҳирадаги “Комилийя” Ҳадис мактабида илм берар эди. Бир куни 30 ёшлар орасидаги Муҳаммад исмли фарзанди вафот этди. У илмда анча кўзга кўриниб қолган ёш олимлардан эди. Мунзирий фарзандининг жанозасини мадраса биносининг ҳовлисида ўқиди ва тобутини мадраса эшигигача кузатиб борди. Кўзларидан шашқатор ёшлари оққан ҳолда: “Эй, жигарпорам! Сени Аллоҳ таолога омонат топшираман”, деди-да, мадраса ҳовлисига қайтиб кирди” (Тожиддин Субкий, “Тобақот”).
Яна шунга яқин ҳикоялардан бирини раҳматли Ҳазрат отам айтиб берган эди: “Шайх, аллома Муҳаммад Роғиб Тоббах роҳимаҳуллоҳнинг катта ўғиллари Муҳаммад вафот этганидан бир кун ўтиб ўзининг нашр ишларига – “Матбаъати илмийя”га қайтган эди. У киши жанозанинг эртасига “Хусравийя” мадрасаси (Ҳалабдаги дунёвий институт)га дарсга келади. Талабалар устознинг дарров дарсга келганидан ҳайратга тушишади ва орада висир-висирлар тарқалди. Гап-сўзлар шайхнинг ҳам қулоғига етади: “Катта ўғлини яқинда кўмиб келганди-я…” Уларга қарата шайх айтди: “Боламдан-ку, айрилиб, хасрат ўтида ёнмоқдаман. Энди илмнинг баракасидан ҳам мосуво бўлиб яна хасрат чекайми?!”
Имом Сулайм ибн Айюб Розий раҳимаҳуллоҳ ҳақида Субкий “Тобақоти Вусто”да қуйидагича баён қиладилар: “Сулайм Рай шаҳридан илм олиш учун Бағдод сари йўл олди. Айтилишича, илм олиб юрган кезларида унга оиласидан ора-сира хат келиб турар эди. У бирорта хатни очиб ҳам кўрмасди. Фақат йиғиб, тўплаб борарди. Ўзи кўзлаган маълум бир йиллар ўтганидан кейин хатларни очиб кўрди. Уларда кимнингдир вафот этгани ва яна кўплаб илм олишдан тўсиқ бўладиган яқинларининг хабарлари ёзилган эди”.
Муҳаммад Аввома айтади: “Илм олиб юрган кезларимнинг бошларида шунга ўхшаш хабар қулоғимга чалинган эди. Шайх Аҳмад ибн Абдулкарим Турмониний Ҳалабий ҳазрат Азҳари Шарифда 13 йил илм таҳсил қилибдилар. Бу муддат оралиғида уйларидан хатлар келиб турар, бирортасини ҳам очмас, уларни хонанинг токчасига қўйиб борар экан. Таълим муддати тугаб, уйга қайтишдан олдин хатларни ўқий бошлабдилар. Уларнинг баъзисида кимдир вафот этгани, яқин қариндоши турмуш қургани ва яна қандайдир содир бўлган ўзгаришлар ёзилган экан. У киши мазкур хабарлар илм олишдан тўсиқ бўлишини, юракка яқин хабарлар эса буткул илм даргохини ташлаб кетишига сабаб бўлиб қолишини жуда яхши билар эдилар!” (Иқтибос тугади).
Энди таълим олаётган ҳар бир талаба (ўзимизга ҳам) ҳақли савол туғилади – бизнинг ҳаётимизда илм нечанчи ўринда? Унга қанча куч ва вақт сарфлаяпмиз? Қози Абу Юсуф айтганларидек илмдан бир нима олиш учун борлиғимизни бермаётганимиз аниқ! Баъзи соатимиз ёхуд баъзи дақиқаларимизни ажратар эканмиз, ана шу вақтда бирорта чалғитувчи иш, хабар ва ўй-хаёллардан фориғмизми? Айтайлик, бир кунда дарс учун 2 соат ажратсак, шунинг неча дақиқаси соф илм таҳсили учун сарф бўлмоқда?!
13 йил хатларни ўқимаслик у ёқда турсин, қўл телефонимиз 24/7 тартибида ишлайди. Интернет ҳам мунтазам ёниқ. Намоз, дарс, таом, уйқу сафар ёки учрашувлар билан бандлигимизда ҳам “жиринг” этган хабарномани албатта очиб ўқиймиз. Ҳаттоки, светафорда турганда ҳам телефон титамиз. Соатлаб reels томоша қиламиз. Зеҳнимизни банд қиладиган маълумотларни яхши кўрамиз. Қайси футболчи қайси жамоага қабул қилинган, қайси санъаткор ким билан дебат қилган, қайси фудблогер янги таомни реклама қилган, яна қайси ошпаз эркак хотинига яшил сомса қилиб берганини мароқ билан томоша қиламиз.
Аксар мавзулари бефойда бўлган “гап” ва “чойхона”лар, кети тугамайдиган ўтиришлар, бемаза телефондаги ўйинлар, акцияга тушган маҳсулотлар, қимматбаҳо машиналар, уларнинг бир-биридан фарқлари, кунлик ретцептлар, янгидан-янги брендлар ва ҳаказо! Санаса, шайҳ Аввома айтганларидек, адо қилиб бўлмайди.
На илмга қизиқамиз? На илм йўлига кирганимиз таълим учун ўзимизни буткул бағшида қила олмаймиз. Тўлиқ ажраб чиқиш қийин бўлсада, маълум бир соатларимизда ҳам битта смс, битта шарҳ ўқиймиз. Қизиқ! Айни пайтда катта “олим”, билимдон сиёсатчи, уддабурон тижоратчи, шахсий қарашларига эга мотиватор-блогер, ўтиришларда қўли ширин ошпаз, спорт залларида энг кучли штангсит, тоғ, дала ҳовлиларга ташна саёҳатчимиз! Аслида биз ҳеч киммиз. Илм машаққатига тоқати йўқ, аммо мақсади улкан “ажойиб хаёлпараст”миз.
Илм таҳсил қилинаётган вақтда толиби илм имкон қадар ўйин-кулгу, ўтириш ва турли чалғитувчи ишлардан ўзини сақлаши, бутун диққат-эътиборини матн ёдлаш, маълумотларни жамлаш, янгидан-янги билимларни ўрганиш, уларни ўзлаштиришга, талаба дўстлари билан ҳар куни устоз берган вазифаларни биргаликда такрор қилишга сарфламоғи лозим. “Семент заводига мен, ғишт заводига мен” каби яшаётган талаба билсин-ки, ундан катта олим чиқмайди. Имом Шофеъий таъкидлаганидек, “Агар бир дона пиёз сотиб олиш учун бозорларда юрганимда, менда катта олим чиқмас эди!”
Аллоҳ барчамизни фойдали илм таҳсил қилишда ва уни ҳаққини адо қилишда кўмак берсин!
Фахриддин Муҳаммадносир,
«Ҳадис ва Ислом тарихи фанлари» кафедраси катта ўқитувчиси
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 