31 Январ, 2026, 12 Шаъбон, 1447
31 Январ, 2026, 12 Шаъбон, 1447
Бисмиллаҳир Раҳмонир Раҳим!
Меҳрибон Яратган Парвардигоримиз Аллоҳ таборака ва таолога беадад ҳамду санолар, Ҳазрати Пайғамбаримиз Жаноби Муҳаммад Мустафо Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васалламга беҳисоб салавоту саломларимиз бўлсин!
Муҳтарам динимиз жонкуярлари бўлган Диний идорамиз ходимлари, уламоларимиз, бош имом-хатибларимиз, масжидлар имом-хатиблари, имом ноиблари, диний таълим муассасалар раҳбарлари, ўринбосарлари, устоз-мураббийлари ва отинойиларимиз, аввало, халқни ҳидоят йўлига бошлашдек ғоят масъулиятли ва шарафли ишга бағишлаган Сиз, азизларни беқиёс хизматларингизни юксак қадрлаб, барчаларингиз(!)га чексиз ҳурматим ва чуқур эҳтиромимизни изҳор этишга рухсат бергайсизлар!
Мўмин-мусулмонларимиз сизларни дунёдаги энг улуғ касб соҳиблари, муборак динимиз вафодорлари, ўз ишига фидойи инсонлар ва “Пайғамбаримиз меросхўрлари” деб билади ва машаққатли меҳнатингизни юксак даражада қадрлайди. Айниқса, ҳозирги мураккаб пандемия шароитида чинакам пешво бўлиб, майдонга чиқаётганингиз ҳар қандай таҳсин ва кўпдан-кўп тасанноларга муносибдир!
Бу машаққатли курашнинг олдинги сафларида туриб, ўз ҳаётини хавф-хатарга қўйиб, жасорат ва матонат намунасини кўрсатиб келаётган барча диний соҳа ходимларига яна бир бор чуқур миннатдорлик билдирамиз!
Маълумки, 2020 йил ҳар бир соҳа каби бизнинг тизим учун ҳам мислсиз синов, айни вақтда янги тажриба орттириш йили бўлди. Ўз вақтида Раҳбариятимиз томонидан кўрилган чора-тадбирларимиз бугун ижобий натижа бераётганини алоҳида таъкидлаш лозим.
Якунланган йилда бутун дунёга коронавирус пандемияси тарқалиб, инсонлар ҳаётига катта хавф туғдирди. Юртимизда муҳтарам Президентимиз томонларидан кўрилган тезкор чора-тадбирлар, доно халқимизнинг чуқур тушуниши, кенг тафаккури ва ўзига хос сабр-тоқати билан бу офат Ҳақ таолонинг мадади ила жиловланиб, оммавий ёйилиб кетишининг олди олинди.
Жаҳон миқёсида кенг тарқалиб, глобал муаммога айланган COVID-19 даврида, шунингдек, турли табиий офатлар, фавқулодда ҳолатлар туфайли эл-юртимиз бошига тушган синовли кунларда мавжуд хавф-хатарларга қарши курашда, уларнинг оқибатларини бартараф этишда олижаноблик намунасини кўрсатган, меҳр-оқибат, саховат ва олиҳимматлик фазилатларини улуғлаб келаётган, аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламларини ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш ҳамда уларга беминнат кўмак бериш борасидаги ишларга катта ҳисса қўшган, ҳамжиҳатлик муҳитини мустаҳкамлашда фаол иштирок этиб, эзгу ишлари билан кўпчиликка ўрнак бўлаётган ҚАДРЛИ ВА ТАБАРРУК УЛАМОЛАРИМИЗ, МУҲТАРАМ ВА ҲУРМАТЛИ ИМОМ-ДОМЛАЛАРИМИЗ, АЗИЗ ВА ҚИММАТЛИ МУДАРРИСЛАРИМИЗ, МУШТИПАР ВА МУНИС ОТИНОЙИЛАРИМИЗ, МАСЖИД-МАДРАСАЛАРИМИЗ БЕБАҲО ВА МЕҲНАТКАШ ХОДИМЛАРИ ҳамда СЕВИМЛИ ВА СУЮКЛИ ТАЛАБАЛАРИМИЗнинг хизматларини алоҳида эътироф этиш керак.
Таъкидлаш керакки, COVID-19 балоси бошимизга тушган синовлар шароитида ваъзу иршодлар натижасида мўмин-мусулмонларимиз: “Эй, имон келтирганлар! Сабр ва намоз билан (Мендан) ёрдам сўрангиз! Албатта, Аллоҳ сабр қилувчилар билан биргадир” (Қуръони карим Бақара сураси 153 оят), деган илоҳий башоратга амал қилиб, тушкунликка берилмасдан, сабр ва тоат-ибодат ила ҳамжиҳатликнинг юксак намунасини кўрсатдилар. Бу йил карантин туфайли ибодатларини адо этишда юзага келган қийинчиликларни ҳам тўғри тушунмоқдалар. Бугунги қийинчиликлар албатта ўтиб кетиб, Худо хохласа, келгусида хурсандчилик кунларни бирга-бирга нишонлаймиз.
Юртимизда коронавирус даврида муҳтарам Президентимиз томонларидан халқимиз саломатлигини, фуқароларимиз осойишталигини кўзлаган ҳолда бир қатор чора-тадбирлар қўлланди. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, амалга оширилган ишларнинг самараси ўлароқ, аҳоли сонига нисбатан олинганда МДҲ давлатлари орасида касаллик тарқалишининг олдини олиш бўйича энг яхши кўрсаткич айнан бизнинг мамлакатимизга тўғри келди. Ҳақиқатан ҳам, соҳанинг етук экспертлари хулосасига кўра, Ўзбекистон ушбу пандемиядан энг кам талофат кўрган давлат сифатида чиқади, деб баҳоланмоқда.
Бу оғир синов даврида Ўзбекистон мусулмонлари идораси Уламолар Кенгаши томонидан мўмин-мусулмонлар учун бир қатор мурожаатлар ва баёнотлар эълон қилинди ҳамда уларнинг мазмун-моҳияти Сиз азизлар томонларингиздан кенг ва батафсил тушунтирилди. Жумладан:
Ўзбекистонлик етук уламоларимиз, нотиқ имом-хатибларимиз томонларидан карантин кўрсатмаларига амал қилиш, ушбу синовли кунларда ваҳимага берилмаслик, яхши кунларга интилиб яшаш, ёрдамга муҳтож шахсларга ғамхўрлик қилиш каби йўналишларда беҳисоб тарғибот ишлари олиб борилди.
Бундай дин хизматчиларимиз мана шундай ўта оғир даврда ва турли табиий офатлар туфайли элу юртимиз бошига тушган синовларнинг оқибатларини бартараф этишда ҳақиқий жонбозлик кўрсатганлари улкан таҳсинларга ва беқиёс ташаккурларга лойиқдир!
Натижада, матонатли халқимиз ковид вабоси, бошимизга тушган турли синовлар ва табиий офатлар шароитида “Аллоҳ сабр қилувчилар билан биргадир” деган ояти каримага амал қилиб, тушкунликка берилмасдан, янада аҳил ва бирдам бўлиб, инсонпарварлик ва меҳр-оқибатлиликнинг юксак намунасини бутун (!) дунёга кўрсатдилар.
Диний соҳамизда меҳнат қилаётган фазилатли инсонларнинг ижтимоий ҳимояга муҳтож кишиларни қўллаб-қувватлаш, хайрия маблағларини тўғри йўналтириш, қийин аҳволга тушган аҳолига кўмак бериш, оғир шароитдаги одамларни сабр-тоқатга чақириш, уларнинг кўнглини кўтаришдаги фидойиликлари ҳар қандай мақтовга лойиқдир! Зеро, Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “Яхшиликнинг мукофоти – фақат яхшиликдир”, – деб хушхабар берган.
Қайд этиш лозимки, синов кетидан синовлар бўлган – касаллик ва табиий офат оқибатларини бартараф этиш йўлида диний соҳамиз ходимлари иштирокида жонлиқлар сўйилиб, нажот сўраш намозлари адо этилгани, хатми Қуръонлар, дуою тазаррулар, истиғфорлару салавоти шарифлар айтилгани энг улуғвор ишлардан бўлганини алоҳида эътироф этишимиз керак.
Аллоҳ таборака ва таоло инсонларни синовли кунларда сабр ва қаноатли бўлишга даъват этиб, Қуръони каримда 94-сурасининг 5-6-ояти карималарида “Албатта, ҳар бир қийинчилик билан бирга енгиллик бордир”, – деб марҳамат қилади. Чиндан ҳам, ҳар қандай ташвиш ортида енгиллик борлигини COVID-19 касаллигидан соғайиб чиқаётган, табиий офатлар туфайли уй-жойидан айрилган, лекин давлатимиз ва эл-юртимизнинг ёрдами ила ўз ҳаётини янгитдан йўлга қўйиб олган минглаб ватандошларимиз қалбдан ҳис этмоқдалар.
Шубҳасиз, ҳар қандай машаққатни меҳнат ва матонат, сабру чидам билан мардона енгиб ўтишда диний соҳамиз ходимларининг панду насиҳатлари, ибратли ўгитлари ва эзгу ташаббуслари жуда ҳам катта таъсир кўрсатди.
Муҳтарам Юртбошимиз пандемияга қарши курашда фаоллик кўрсатганларга ташаккур билдириб, кенг жамоатчилик вакиллари қаторида қадри баланд муҳтарам ва ҳурматли имом-хатибларимизни ҳам алоҳида эсга олганлари диний соҳа ходимлари меҳнатларига берилган юқори баҳодир!
Карантиннинг энг-энг ашаддий қийин кунларида хам халқимизнинг саломатлигини ўйлаб, фаровонлигини кўзлаб давлатимиз, ҳукуматимиз чиқарган барча топшириқларини муқаддас динимиз равнақи, масжиду мадрасаларимиз ободлигини мўлжаллаб, мўмин-мусулмонларимизни манфаатлари учун батафсил етказишда кечаю-кундуз беғараз ва беминнат хизматлари билан, диний соҳамиздаги барча ходимларимизга ўзларининг бевосита кўмак ва улкан ёрдамлари билан фидокорона хизмат қилаётган Дин ишлари бўйича қўмитадан келаётган барча муҳим тавсияларни соҳамиз ходимларига онлайн ҳам, офлайн ҳам ўзларининг қимматбаҳо йўл-йўриқлари билан етказаётган Диний идорамиз раисларига нафақат мамлакатимиз халқи таҳсинлар айтди, балки халқаро даражада ҳам Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, Муфтий ҳазратлари тан олиниб, “Дунёдаги энг нуфузли 500 мусулмон рўйхати”дан ўрин олдилар.
Карантиннинг энг қийин пайтларида ҳам қаҳрамонона, жонини Жабборга бериб, 24 соатлаб, ҳафталаб тинмай, беминнат хизмат қилган шифокорларимиз ва ҳуқуқ-тартибот ходимларидан сира ҳам қолишмасдан хизмат қилган диний соҳамиз ходимларини доно халқимиз ниҳоятда яхши билар экан... Таъкидлаш жоизки, халқимиз томонидан мана шундай улуғвор ишлари учун хали-халигача жуда ҳам кўп миннатдорликлар келиб тушмоқда. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг виртуал қабулхонаси орқали ҳам мамлакатимиз фуқаролари томонларидан алоҳида раҳматномалар ҳанузгача изҳор қилинмоқда. Айниқса, мана шундай самимий, чин дилдан ёзилган мактубларда Ўзбекистон мусулмонлари идораси раҳбарияти, хусусан Муфтий Усмонхон Алимов ҳазратларига алоҳида дил сўзлари битилган. Идорамизнинг барча ходимларидан халқимизнинг миннатдорлигини мўмин-мусулмонларимиздан кунда-кунаро келаётган ташаккуру раҳматномаларидан билиш мумкин.
Ўз навбатида биз ҳам мана шундай улуғвор ишларда бошчилик қилган – Қорақалпоғистон мусулмонлари қозиёти қозиси Шамшетдин домла Бауатдинов, Андижон вилояти бош имом-хатиби Мирзамақсуд домла Алимов, Бухоро вилояти бош имом-хатиби Жобир домла Элов, Жиззах вилояти бош имом-хатиби Меҳмонали домла Жабборов, Навоий вилоят бош имом-хатиби Тоиржон домла Рўзиев, Наманган вилояти бош имом-хатиби Абдулҳай домла Турсунов, Самарқанд вилояти бош имом-хатиби Зайниддин домла Эшонқулов, Сирдарё вилояти бош имом-хатиби Ҳабибулла домла Зокиров, Сурхондарё вилояти бош имом-хатиби Алиакбар домла Cайфиддинов, Тошкент вилояти бош имом-хатиби марҳум Хайрулла домла Турматов, Тошкент шаҳар бош имом-хатиби Нуриддин домла Холиқназаров, Фарғона вилояти бош имом-хатиби Убайдулло домла Абдуллаев, Хоразм вилояти бош имом-хатиби Хайрулла домла Абдуллаев ва Қашқадарё вилояти бош имом-хатиби Рахматулло домла Усманов ларга ва мазкур катта устозлар билан бирга хизмат қилаётган устозлар – муҳтарам ва ҳурматли имом-хатибларимизнинг ҳар бирларига ҳам кўпдан-кўп ташаккурлар ва чуқур миннатдорлик билдирамиз!
Пандемия даврида олий ва ўрта махсус диний таълим муассасаларида ҳам ўқув ва таълим жараёнлари тинимсиз давом этди, шунинг учун Тошкент ислом институти ректори Уйғун Ғафуров, Мир Араб олий мадрасаси ректори Ҳайдархон Юлдашходжаев, Ҳадис илми мактаби ректори Олимжон Юсупов, “Кўкалдош” ислом билим юрти мудири Муҳаммадамин Насриев, “Мир Араб” ислом билим юрти мудири Жамол Мавлонов, “Хожа Бухорий” ислом билим юрти мудири Ўткир Ғузоров, “Саййид Муҳйиддин махдум” ислом билим юрти мудири Рустам Махмудов, “Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Беруний” ислом билим юрти мудири Шамсиддин Бауатдинов, “Ҳидоя” ислом билим юрти мудири Абдулазиз Бобамирзаев, “Фахриддин ар-Розий” ислом билим юрти мудири Давронбек Абдуқодиров, “Жўйбори Калон” аёл-қизлар ислом билим юрти директори Азизхўжа Иноятов, “Хадичаи Кубро” аёл-қизлар ислом билим юрти директори Нозимахон Ибрагимова, “Имом Термизий” ислом билим юрти мудири Шукрулло Умаров ларга чексиз ташаккур айтамиз!
Андижон вилояти Андижон шаҳри “Абу Хурайра” жоме масжиди имоми Шарофиддин Мусаев, Фарғона вилояти Олтиариқ тумани “Оқ дўппи Эшон” масжиди имом-хатиби Муҳаммадамин Абдуҳамидов, Фарғона вилояти Бувайда тумани “Эшон бобо” масжиди имом-хатиби Толибжон Эргашев, Сурхондарё вилояти Денов тумани бош имом хатиби ва “Абу Ханифа” масжиди имом-хатиби Дилмурод Давлатов, Термиз шаҳар бош имом-хатиби Низомиддин Чориев, Қашқадарё вилояти Касби туманидаги “Султон Мирхайдарбобо” зиёратгоҳи директори Улуғбек Амиров, Қашқадарё вилояти Ғузор тумани “Ҳазрати Мирижанда” жоме масжиди имом-хатиби Анваржон Ганжиев, Хоразм вилояти Боғот тумани “Хўжабобо” жоме масжиди имом-хатиби Эргашбой Отажонов, Тошкент шаҳридаги “Катта Қозиробод” жоме масжиди имом-хатиби, шаҳар бош имом-хатиби ўринбосари Абдуқаҳҳор Юнусов, “Ҳазрати Имом” жоме масжиди имом-домлалари Хабибуллоҳ Абдураззаков, Муҳаммадабдуллоҳ Бахромов, Аброрхон Сайфидинов, Исмоилжон Қурбонов, “Ал-Бадр” жоме масжиди имом-хатиби Одилжон Холмуродов, “Убай ибн Каъб” жоме масжиди имом-хатиби Абдулхаким Матқулов, “Пул емас ота” масжид имом-хатиби Хабибуллоҳ Ғаниев, “Тўра Бува” жоме масжиди имом-хатиби Шовкатбек Хамдамов, “Масжидус салом” имом-хатиби Музаффар Камолов, “Хожа Аҳрори Валий” жоме масжиди имом-хатиби Исомиддин Ахроров, “Баланд масжиди” имом-ноиби Маъруфжон Норқулов, “Дўмбиробод” жоме масжиди имом-домласи Муҳаммадназар Қаюмов, “Муҳаммад Умар ўғли Зокир” масжиди имом ноиби Қаҳрамонжон Хўрозов, “Олтин тепа” жоме масжиди имом-домласи Исломиддин Зухриддинов, “Шайх Зиёвуддинхон” жоме масжиди имом-домласи Эрдонбек Эсанов, “Яккасарой” жоме масжиди имом ноиби Дилмурод Рахимов лар эса ўз худудларида фидойиларча хизматлари билан халқимизнинг кўнглидан жой топиб, раҳбарларнинг ҳам раҳматларига сазовор бўлдилар.
Таъкидлаш жоизки, муҳтарам ва ҳурматли фазилатли уламоларимизнинг ва диний соҳа ходимларининг меҳнатларини қадрлаш Янги Ўзбекистонда дин соҳаси ва имом-домлаларга берилаётган юксак эътиборнинг яна бир бор яққол намунасидир. Тараққиётимизнинг янги даврида муҳтарам Президентимиз бошчиликларида Ислом дини маърифатини кенг тараннум этиш, масжид-мадрасаларни обод этиш ва уламоларни, имом-домлаларни муносиб қадрлаш йўлида жуда ҳам катта ишлар амалга оширилаётганидан, албатта, ҳамманинг хабари бор.
Бугунги тарихий ўзгаришлар ва воқеаларни ҳаммамиз кўриб, эшитиб, бевосита гувоҳи бўлиб турибмиз... Буларнинг замирида Яратган Парвардигори оламнинг иродаси ила бир ёқадан бош чиқариб самарали меҳнат қилишимиз ҳамда Давлатимиз Раҳбари атрофида жипслашиб ёрқин келажак ва юксак тараққиёт сари дадил саъй-ҳаракатларимиз мужассамдир.
Эътироф этиш керакки, жорий йилда кетма-кет келган синовларни мардона енгиб ўтишда диний соҳа вакиллари ҳам улкан ҳисса қўшмоқда. Айниқса, халқимиз орасида катта обрў-эътибор қозонган муҳтарам ва ҳурматли фазилатли уламоларимиз барчани сабр-бардошга, ўзаро меҳр-оқибатли, аҳил ва ҳамжиҳат бўлишга даъват этувчи ўзларининг таъсирчан сўзлари ва чиқишлари билан юртдошларимиз қалбида эртанги ёруғ кунларга катта ишонч туйғусини мустаҳкамлаганларига барча гувоҳ бўлди.
Дарҳақиқат, Ислом динининг эзгу таълимотларини кенг тараннум этиш ва Ҳақ таолонинг динига хизмат қилиш савоби улуғ амаллардан ҳисобланади. Аллоҳ таоло Қуръони каримда Ўз динига хизмат қилувчиларни шундай мадҳ этади: “Эй, имон келтирганлар! Агар сизлар Аллоҳга ёрдам берсангиз (динининг ривожи учун ҳаракат қилсангиз), У ҳам сизларга ёрдам берур ва қадамларингизни собит (барқарор) қилур” (Муҳаммад сураси 7-оят).
Жаноби Пайғамбаримиз Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам ўзларининг муборак ҳадиси шарифларида: “Одамлардан бўлган яхшиликка миннатдорчилик изҳор қила олмаган одам Худога ҳам шукр қилаолмайди”, – деб марҳамат қилганлар. Доно халқимиз эса: “Яхшига қилсанг яхшилик – ҳам айтади, ҳам қайтади. Ёмонга қилсанг яхшилик – на айтади, на қайтади”, – деб бежиздан бежиз айтмаган.
Ўзини жонини ҳам, оиласини саломатлигини ҳам Худога топшириб, ўта катта ва жиддий хавф-хатарни ҳам четга суриб, жонини ҳам, молини ҳам халқ учун фидо этган ҲАР БИР ИМОМ-ДОМЛАМИЗГА беҳисоб ташаккурлар айтамиз!
Чуқур қайғу билан қайд этамизки, бу касаллик туфайли кўпгина юртдошларимиз қаторида етук уламоларимиз, тажрибали имом-домлаларимиз ва жонкуяр диний соҳа ходимларимиз ҳам бу дунёдан ўтдилар... Тўғри, бу ҳаётда ўрни ўзгармайдиганлар, албатта, йўқ... Лекин ўрнини ҳеч ким боса олмайдиганлар БОР! Улар қуйидагилардир. Бугун биз ўзларининг беназирликлари билан халқимиз қалбидан мустаҳкам жой олган қуйидаги дин хизматчилари – устозларни алоҳида эсга олишимиз лозим...
Андижон вилояти Қўрғонтепа тумани “Дардоқ” жоме масжиди имом-ноиби Тўйчиев Ғайратжон домла;
Наманган шаҳар “Ҳомиддин қори” жоме масжиди имом-ноиби Исмаилов Адҳамжон домла, “Абдураззоқ қори” жоме масжиди имом-ноиби Хожиев Аҳадхон домла;
Жиззах вилояти Пахтакор тумани “Навбаҳор” масжиди имом ноиби Абдураҳмонов Қўчқор домла, Зарбдор туман “Кериз” масжиди имом-хатиби Ўтамуродов Қодирқул домла;
Сурхондарё вилояти Жарқўрғон тумани “Хўжа Абдул Варроқ ат-Термизий” масжиди имом хатиби Ҳасанов Шохназар домла, Денов тумани “Имом Бухорий” масжиди имом-хатиби Тошбоев Панжи домла;
Тошкент шаҳри Олмазор тумани “Тўхтабой” масжиди имом ноиби Баҳрамов Аҳмадуллоҳ домла, Шайхонтоҳур тумани “Баланд” масжиди имом ноиби Исмаилов Ҳабибуллоҳ домла, Бектемир тумани “Алибек” масжиди имом ноиби Ибрагимов Аҳмаджон домла, Яккасарой тумани “Ракат” масжиди собиқ имом-хатиблари, фахрий имомимиз, таниқли катта уламомиз Ҳамдамов Абдуллоҳ домла;
Қорақалпоғистон Республикаси Қўнғирот тумани “Ҳаким Сулаймон” жоме масжиди имом ноиби Мамутов Муҳаммадали домла, Қозиёт ҳисобчиси Аметов Ремберген домла;
Бухоро вилояти собиқ бош имом-хатиблари Нуриллаев Мансуржон домла;
Самарқанд шаҳар “Хўжа Зудмурод” жоме масжиди имом-хатиби Меликов Мустафоқул домла, “Абдуллоҳ ибн Аббос” жоме масжиди имом-хатиби Давронов Абдураҳмон домла, “Шоҳи Зинда” жоме масжиди имом-хатиби Исломов Нуриддинхон домла;
Тошкент вилояти бош имом-хатиби Турматов Хайрулло домла, Оққўрғон тумани “Эрбўта қози” масжиди имом ноиби Бойхонов Исмоилхон домла, Бекобод тумани “Туркман” жоме масжиди имом ноиби Эркаев Раҳмонберди домла;
Қашқадарё вилояти Яккабоғ тумани “Эски қўрғон” масжиди имом-хатиби Исматиллаев Тоҳиржон домла;
Хоразм вилояти вакиллиги ҳуқуқшуноси Жуманиёзов Бахтиёржон домла;
Сирдарё вилояти Сардоба тумани “Пахтаобод” жоме масжиди собиқ имом-хатиби Суяров Абдураҳмон домла;
Фарғона вилояти Данғара тумани “Муҳаммадсаид хўжа” жоме масжиди имом-хатиби Аҳмедов Шерзоджон домла;
Табаррук устоз Убайдулла домла Уватов, йирик муфассир Шайх Алоуддин Мансур ҳазратлари, забардаст олим Довудхон домла, мутасаввиф уламо Олимхон домла ва “Кўкалдош” мадрасасида узоқ йиллар самарали хизмат қилган Абдусалом домла каби устоз уламоларимиз бу фоний дунёдан боқий дунёга риҳлат этдилар, уларнинг охиратлари обод, жойлари жаннат бўлсин!
Меҳрибон Парвардигоримиз бу қийин даврда машаққатли курашнинг олдинги сафларида туриб, ўз ҳаётини хавф-хатар остига қўйиб, жасорат ва матонат намунасини кўрсатган ва вафот этиб, шаҳидлик мақомига етишган мазкур уламоларимизнинг ётган жойларини кенг, нурли этиб, барча солиҳ амалларини ўзларига ҳамроҳ айлаган бўлсин! Илоҳим Ўзи рози бўлиб, Наим жаннатлари билан сийласин!
Ўз фаолиятининг маъно-мазмунини муборак динимиз, жонажон халқимизга, она-Ватанимизга сидқидилдан хизмат қилишда, деб билган бу фидойи инсонларимиздан улкан ва бой маънавий мерос қолди... Зикр этилган азиз инсонлар динимиз таълимотларини доимо тараннум этадиган, халқимизнинг қалби ва онги уйғоқ, ватанпарвар фарзандлари сифатида мамлакатимизда олиб борилаётган кенг кўламли ислоҳотларнинг доимий иштирокчиси ва тарғиботчиси эдилар... Уларнинг оилалари ва яқинларига, мухлисларига Ўзбекистон мусулмонлари идораси бутун халқимиз, мўмин-мусулмонларимиз номларидан эзгу дуоларни қилиб қолади...
Бир оддийгина кичик қўл соатида ҳам, уйимиздаги телевизорда ҳам, қўлимиздаги телефонимизда ҳам, энг катта компьютерда ҳам, энг охирги русум автомобилида ҳам, бир неча тонналик самолётда ҳам, Ер сайёрасидан кўтарилиб коинотга бориб-келаётган неча минг тонналик космик кемаларда шундай бир қисм, бўлакчалари бор-ки, у қисмларсиз мазкур “мўъжиза”лар ишлолмай қолади. Аслини олганда, у бўлак-қисмлар кўзга кўринмайди ҳам... Улар эътиборсиз-у, лекин уларсиз соат ва телевизор ҳам, телефон ва компьютер ҳам, автомобиль ва самолёт ҳам, хатто инсониятни лол қолдираётган баҳайбат космик кемаси ҳам ишламасдан қотиб қолади! “Мўъжиза”ларнинг энг каттаси ва энг улуғи бўлган Инсон организмида ҳам мана шундай “қисм-бўлаклар” мавжуд.
Ҳар бир корхона-ташкилотларда ҳам ҳудди шу каби “қисм-бўлаклар”ни вазифасини адо этадиган одамлар, катта-кичик ходиму хизматчилари бор!!! Улар ўзларини ҳадеб билдиравермайдилар... Лекин ўз ишларини ниҳоятда чиройли ва намунали этиб, тўла-тўкис ва мукаммал қилиб, дину диёнат билан, ҳалолу пок, инсофу виждон билан бажарадилар. Шундай инсонларга ўзларини “кўрсатиш”ларини ё (ҳозир “мода”га айланиб қолган) интернетга “чиқиш”ларини таклиф этсангиз, ҳаммаларидан ягона жавоб эшитасиз. Ўзларини тортиб, уялиб, чуқур ҳаёжонланиб: “Худо билса, бўлди... Билса – балиқ, билмаса – Холиқ,” – деб қўядилар холос.
Мана шундай инсонлар бизнинг соҳамизда сон-саноқсиз даражада кўп! Лекин уларни машаққатли ва сермаҳсул меҳнатларини, беқиёс ва олижаноб хизматларини Яратганимиздан ташқари, раҳбарларимиз ҳам, доно халқимиз ҳам жуда яхши билади!
Бугунги мураккаб ва синовли даврда халқимиз ва динимиз хизматида бўлиб турган қадрли ва табаррук уламоларимиз, муҳтарам ва ҳурматли имом-домлаларимиз, азиз ва қимматли мударрисларимиз, муштипар ва мунис отинойиларимиз, масжид-мадрасаларимиз бебаҳо ва меҳнаткаш ходимлари ҳамда севимли ва суюкли талабаларимизга Меҳрибон Парвардигоримиз Аллоҳ таборака ва таолодан сиҳат-саломатлик, шоду ҳуррамлик ва икки дунё саодатини сўраймиз!
Жаннатмакон юртимиз тинчлиги, муқаддас Ватанимиз равнақи, муборак динимиз ривожи ҳамда доно халқимиз саломатлиги ва фаровонлиги йўлида олиб бораётган фидокорона меҳнатларингизда улкан муваффақиятлар ато этишини Меҳрибон Парвардигоримиздан илтижо қилиб қоламиз!
Эл-юртимиз равнақи ва дини Ислом маърифати йўлида кунни тунга, тунни кунга улаб, ўзининг бор куч-қудрати ва ақл-заковатини аямасдан, сидқидилдан, фидойиларча, холисона ҳамда улкан меҳр ила хизмат қилиб келаётган сизлардек мўътабар инсонларни тарбиялаб, вояга етказган ОТА-ОНАЛАРИНГИЗГА МИНГ-МИНГ-МИНГ РАҲМАТ! Барча ота-оналарга ҳам Парвардигори олам ана шундай фарзанд тарбиялаб, камолга етказишни насиб айласин!
Илоҳо жаннатмакон юртимиз тинчлиги, муқаддас Ватанимиз равнақи, доно халқимиз саломатлиги ва фаровонлиги, динимиз камоли, масжиду-мадрасаларимиз ободлиги учун муҳтарам Юртбошимизни доно раҳбарликлари остида ҳукуматимиз, Диний идорамиз томонларидан оқилона олиб борилаётган хайрли, савобли ишларни амалга ошириш мақсадида вилоятларимиз раҳбарлари ҳамда шаҳар ва туман раҳбарларининг бошчиликларидаги меҳнаткаш халқимиз олиб борилаётган барча хайрли, яхши, савобли ишларда Аллоҳ таоло Ўзи мададкор бўлсин!
Илоҳим ўзларимизни ҳам, фарзанд-зурриётларимизни ҳам Меҳрибон Парвардигоримиз буюрган, Жаноб Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи васаллам тавсия этган, ўтмишда ўтганларимизни рўҳлари шод бўладиган, халқимиз хурсанд бўладиган, ота-оналаримиз рози бўладиган йўллардан юришимизни насиб этсин!
Иброҳимжон ИНОМОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси ўринбосари
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Аннотация. Мақолада илк ҳадис тўплами – муснаднинг луғавий ва истилоҳий маънолари, унинг ҳадис илмида тутган ўрни ҳамда аҳамияти баён этилган. Хусусан, Мовароуннаҳр ҳудудидан етишиб чиққан етук муҳаддислардан бири – Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг ягона илмий мероси – “Муснадул кабир” асарининг ҳадис илмидаги ўрни ҳамда тарқалиш тарихи таҳлил этилган.
Асардаги ҳадислар ровийлари, уларнинг ишончлилик даражалари (сиқа, ҳофиз, ҳужжат, садуқ каби) ва ҳадис ривоят қилишда қўлланилган истилоҳлар (“ахбарана”, “ҳаддасана”, “қола”, “қараъту аʼла” ва бошқалар) илмий жиҳатдан ўрганилган.
Тадқиқотда “Муснадул кабир” асарининг Балх, Ҳирот, Бағдод ва Дамашқ каби илмий марказлар орқали тарқалгани, Халилий, Ғазнавий, Самъоний, Мақдисий, Миззий ва Ибн Ҳажар Асқалоний каби буюк муҳаддислар орқали кейинги авлодларга етиб келгани далиллар асосида ёритилган.
VII-VIII асрларда яшаган муҳаддислар орасида сақланиб, ҳадис илмида ишончли манба сифатида ўқитилгани таъкидланган.
Абстраcт. The article describes the lexical and terminological meanings of the first hadith collection – musnad and analyzes its significance in the science of hadith. The analysis focuses on particular literature namely “Муснад ал-Кабир” which is considered as the only scientific legacy of one of the outstanding muhaddith from Movarounnahr, Haytҳам ibn Kulayb Shashi.
The source was scientifically examined by studying the narrators of the hadiths, their levels of reliability (such as siqa, ҳафиз, ҳужжат, садуқ) and the terms used in narrating hadith (“акҳбарана”, “ҳаддасана”, “қала”, “қараъту аъла”, этc.).
The research found evidences verifying that the literature of “Муснад ал-Кабир” was spread through scientific centers such as Balkh, Herat, Багҳдад, and Damascus, and reached subsequent generations through great hadith scholars such as Khalili, Gҳазнави, Самани, Maqdisi, Миззи, and Ibn Hajar Asqalani. Furtherморе, research highlights that the literature was preserved among hadith scholars of the 7th-8th centuries who used it as a reliable source in the education of hadith.
Калит сўзлар: Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, Муснад, ҳадис, ровий, иснод, сиқа, ҳофиз, ҳужжат, садуқ, ижоза.
Keywords: Ҳайтҳам ибн Кулаиб Шаши, Муснад, ҳадитҳ, нарратор, иснад, сиқа, ҳафиз, ҳужжа, садуқ, ижаза.
КИРИШ
Ҳадис илми манбаларининг кўп сонлилиги, хилма-хиллиги, мавзуларининг кенглиги билан бошқа соҳалардан ажралиб турадиган кенг тармоқли йўналиш ҳисобланади. Ривоят илми бўйича ёзилган асарлар қаторида муснад услубида таълиф этилганлари ўзига хос ўринга эга. Улар муҳаддисларнинг ровийларга асосланган тўпламлари бўлиб, ҳадис ривоят қилган ровий ривоятининг сонини аниқлашда, яшаган давридаги мавқеини ҳамда ислом тарихида тутган ўрнини кўрсатиб беришда хизмат қиладиган катта ҳажмдаги китоблар сирасига киради. Шу билан бирга ҳадис тўпламларини аниқлашда катта ёрдамчи вазифани ўтайди. Натижада кейинги даврларда тасниф этилган ҳадис китоблари саҳиҳ, сунан, жомеʼ каби ҳадис йўналишидаги асарларнинг асосий манбасини муснадлар ташкил этди.
АСОСИЙ ҚИСМ
Ҳадисларнинг ишончлилик (саҳиҳлик) даражасини аниқлашнинг асосий талабларидан бири – унинг “иснод” (санад) деб аталувчи ровийлар занжирини акс эттирган қисмига эътибор бериш саналади. Чунки санаддаги ровийларни тадқиқ этиш орқали ҳадиснинг саҳиҳ ёки заифлиги, қабул қилиш мумкинлиги ёки рад этилиши маълум бўлади.
Иснод (таянч, далил, асос) ҳадиснинг таркибий қисми бўлиб, у ҳадис матнини Пайғамбар алайҳиссаломдан муҳаддисга бир-бирига кетма-кет етказувчи ровийлар занжир ҳисобланади. Ҳадиснинг асосий қисми яъни матнни Пайғамбар алайҳиссаломдан мусаннифга етиб келиш йўлини “иснод” кўрсатади. Агар санад (занжир) қанчалик ишончли кишилардан таркиб топган бўлса, ҳадис шунчалик саҳиҳ саналади.
Исноди муттасил бўлган, яъни санади билан ривоят қилинган ҳадислар “Муснад” деб аталади (Нуриддин Итр, 1997: 223).
Бундан ташқари “муснад” сўзи “иснод” маъносида ҳам келиши мумкин. Шунингдек, ҳадисларни иснодларига кўра, яъни ровийларига кўра тартиблаб жамланган илк ҳадис тўпламлари ҳам “Муснад” дейилади.
Аҳмад ибн Форис (ваф. 395/1005): “Санаднинг маъноси бир нарсани бошқа бир нарсага қўшилишини ифода этади. Шунинг учун, замон ҳам муснад деб номланади, чунки улар ҳам бир-бирига ёпишгандир” (Ибн Форис, 1979:105), деб таърифлаган.
Араб луғатшуноси, филолог Абу Мансур Азҳарий (ваф. 393/1003) “Таҳзиб ал-луға” асарида: “Тоғ ёки адирлик томондаги ердан кўтарилган тепалик санад деб аталади. Унга бирор нарсани суянтирган ҳар бир нарсанг – муснад”, деб ёзади (Абу Мансур Азҳарий, 1964: 365).
Доктор Маҳмуд Таҳҳон (1935-2022) “Тайсир мусталаҳ ал-ҳадис” номли асарида муснад сўзи ҳадис истилоҳида уч хил маънода ишлатилишини ёзади (Маҳмуд Таҳҳон, 1994:17):
Биринчи маъно – санади муттасил, яъни узлуксиз ҳолда ривоят қилинган ҳадис. Бундай ҳадис санадининг аввалидан то охиригача Расулуллоҳ алайҳиссаломга марфуʼ (кўтарилган) қилинган.
Муҳаддис Ҳоким Найсобурий (321-405): “У Расулуллоҳ алайҳиссаломгача исноди муттасил бўлган ҳадисдир”, деган. Машҳур тарихчи ва муҳаддис Хатиб Бағдодий (1002-1071) айтади: “У охиригача муттасил бўлган ҳадисдир”.
Муаррих Ибн Абдулбарр (368-463): “У Расулуллоҳ алайҳиссаломдан ривоят қилинган ҳадис бўлиб, муттасил ёки мунқотеʼ бўлиши баробардир”, деган.
Ушбу таърифлардан келиб чиқиб, саҳоба ва тобеъинлардан санади муттасил ҳолда ривоят қилинган мавқуф ёки мақтуʼ ҳадислар ҳам муснад ҳисобланади. Аммо буюк икки муҳаддис Найсобурий ва Ибн Абдулбаррнинг таърифига кўра, бундай ҳадислар муснад саналмайди.
Муҳаддис Ибн Абдулбаррга кўра, мунқотеʼ (Қандай узилиш бўлишидан қатъи назар, исноди муттасил бўлмаган ҳадисга айтилади. Яъни, исноди муттасил бўлмаган муаъллақ, мурсал, мўзал шартлари топилмаган ривоятдир. Бу уч сифатдан бошқа кўринишда узилиш пайдо бўлиб келган ривоятга “мунқотеʼ”, дейилади), мўзаллар (Луғатда “жуда қийин қилинган” деган маънони англатади. Истилоҳда эса, исноддан икки ё ундан кўп ровийларнинг кетма-кет тушиб қолишига айтилади) ва санади жиҳатидан узилган бошқа ҳадислар ҳам муснад дейилаверади.
Муҳаддис имом Ҳокимнинг таърифига кўра, муснад дейилмайди. Ибн Ҳажар Асқалоний айтади: “Набий алайҳиссаломгача марфуʼ ҳолатда санади уланган ҳадис – муснад дейилади” (Маҳмуд Таҳҳон, 1994:170).
Иккинчи маъно – ҳар бир саҳобийнинг ривояти алоҳида жамланган асар. Хатиб Абу Бакр Бағдодий ҳадис асарлари муаллифлари ҳақида сўз очганда: “Улар орасида ҳадисларни муснад шаклида ривоят қилишни ихтиёр этганлари ҳам бор” (Хатиб Бағдодий, 1983:284) дейди.
Муҳаддис Заркаший ҳам шу фикрга қўшилган ҳолда: “Баъзи муҳаддислар ҳар бир саҳобани ривоят қилган ҳадисларини алоҳида тўплаб, уларни алифбо ҳарфлари бўйича тартиблайдилар. Баъзилари эса саҳобаларнинг даражаларига қараб, масалан, ашараи мубашшара (жаннат башорати берилган ўнта саҳоба), сўнг Бадрда иштирок этганларнинг ривоятини аввал келтирадилар” (Заркаший, 1998:348) деган.
Учинчи маъно – санад маъносида, яъни муснад сўзи ишлатилиб ундан санад – ровийлар силсиласи тушунилади.
Муҳаддислар бобларга ажратиб ёзилган асарларни ҳам “муснад” деб номлашган. Ушбу ном билан аталган асар муаллифлари ундан “узлуксиз санад билан ривоят қилинган ҳадислар” деган маънони ирода қилганлар. Имом Бухорий (ваф. 256/870)нинг “Ал-Жомеʼ ал-муснад ас-саҳиҳ ал-мухтасар мин умури Расулиллаҳ ва сунаниҳи ва айямиҳи” (Расулуллоҳ алайҳиссаломнинг суннатлари ва у кишининг ҳаётлари ҳақида қисқа, саҳиҳ, санади узлуксиз, барча ислом аҳкомларини жамловчи) асари, Имом Муслим (ваф. 261/875)нинг “Ал-муснад ас-саҳиҳ ал-мухтасар мин ас-сунан би нақл ал-адл ан ал-адл ан Расулиллаҳ” асари ҳамда Имом Доримийнинг “Муснад ад-Доримий” асари ва бошқа шу каби ҳадис тўпламларининг муснад деб номланиши ҳам айнан шу маънода ишлатилган.
Муснадлар ҳадис тўпламини аниқлашда бирламчи манба вазифасини ўтайди. Чунки муснад асарларининг ёзилиши ҳадис илми тараққиёти ва ҳадисларни турларга ажратиш, уларнинг санад (иснод)ларини ва ҳадис тўпламларини аниқлашда асосий манба бўлиб хизмат қилди (Иршоди Сорий, 2000:6-7). Зеро, муснад тўпламларидаги ҳадислар саҳиҳ, ҳасан, заиф, ноқис, марфуʼ, мавқуф, шозз кабиларга ажратиб ўрганилган ва завоид, мажма, зайл, атроф каби турдаги ҳадис тўпламлари ёзишда фойдаланилган.
Маълумки, саҳиҳ ҳадис тўпламларида ҳадиснинг матнидан олдин Расулуллоҳ алайҳиссаломдан бошлаб, муҳаддисгача бўлган ровийлар бирма-бир зикр қилинган иснодлари келтирилади. Ровийларни ва уларнинг ишончлилик даражасини аниқлаш муҳаддисларнинг асосий вазифаларидан бири саналади.
Ҳадиснинг ровийси тўлиқ ва аниқ ўрганилмагунича ривоят муҳаддислар томонидан ишончли деб қабул қилинмаган. Шу билан бирга, ҳадис илмида ровийларнинг ҳадиси мақбул бўлиши учун маълум шартлар қўйилган. Улардан бири ровийларнинг адолатли (мусулмон, балоғатга етган, ақлли, фосиқлик аломатлардан холи) ва забтли (ишончли, хотираси кучли, масъулиятли) бўлишидир.
Ҳадис ривоят қилган ровийларнинг ишончлилик даражаларига кўра муҳаддис уламолар турли даражаларни белгилаганлар. Уларнинг билим даражаси, ҳадис илмидаги мавқеи, ёдлаган ҳадислари миқдори, ровийларга оид маълумотларни билишига қараб алоҳида номлар билан аташган.
Баъзи муҳаддисларга бир эмас, бир нечта лақаблар ҳам берилган. Хусусан, Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асарида келган ҳадисларнинг аксарияти ишончли ва ўта ростгўй ровийлар томонидан ривоят қилинган. Буни “Муснад”да келган ҳадислар иснодини таҳлил этиш орқали, ровийларга жарҳ ва таъдил уламоларининг берган хулосаларидан билиш мумкин.
Илмий изланиш таҳлилларига кўра, “Муснади Шоший”даги ровийлар қуйидаги даражаларга ажратилади:
Сиқа сабт [ثِقَةٌ ثَبْت] – “ишончли, мустаҳкам”. Баъзан ровийларнинг мартабалари шу каби бир ёки ундан ортиқ тавсифий сўзлар билан таъкидланади. Хусусан, “Муснадул кабир” ровийларидан Муҳаммад ибн Исъҳоқ ибн Жаъфар ва Саъид ибн Масъуд ибн Абдураҳмон “сиқа сабт” даражасидаги муҳаддислар саналади. Саъид ибн Масъуд ҳадисларни исноди билан ривоят қилгани учун “муснид” деб ҳам аташган.
Сиқа [ثقة] – Луғатда “ишончли” деган маънони билдиради. Ҳадис истилоҳида эса, ривоят қилган ҳадисига ишонч билдирса бўладиган ровийга “сиқа” дейилади. “Муснадул кабир”даги Ҳумайд ибн Масъуд ибн Муборак, Шуъайб ибн Лайс ибн Саъд ибн Абдураҳмон, Али ибн Иброҳим ибн Абдулмажид, Али ибн Довуд ибн Язид, Аҳмад ибн Али ибн Фузайл, Абдуллоҳ ибн Ҳасан ибн Аҳмад ибн Абдуллоҳ каби 20дан ортиқ муҳаддислар сиқа ровийлар саналади.
Сиқа ма`мун [ثِقَةٌ مَأْمُون] – “Муснадул кабир”даги ровийлар силсиласидаги биргина Абдукарим ибн Ҳайсам ибн Зиёд ибн Имрон шу даража билан сифатланган.
Сиқа ҳофиз [ثِقَةٌ حَافِظ] – “ёдловчи, йоддан билувчи, хотирасида сақловчи”. Муҳаддисликнинг юқори даражаларидан бири ҳисобланади. Унинг талаблари бўйича уламолар турлича фикр билдиришган. Муҳаддис Абдуллоҳ ибн Муҳаммад Афифуддин Ҳанафий Бухорий (870-941/1466-1535): “Ҳофиз деб юз минг ҳадис матни ва санадини, унинг ровийлари жарҳи, таъдили ва тарихини билган кишидир”, деган. “Муҳаддис” ва “Ҳофиз” бир хил маънода ишлатилади, деган фикрлар ҳам мавжуд.
“Муснадул кабир”даги ҳадислар иснодида бундай муҳаддислар кўп учрайди. Жумладан, Аббос ибн Муҳаммад ибн Ҳотим ибн Воқид, Муҳаммад ибн Башар ибн Усмон ибн Довуд ибн Кайсон, Аҳмад ибн Ҳозим ибн Муҳаммад ибн Юнус ибн Қайс, Аҳмад ибн Зуҳайр ибн Ҳарб ибн Шаддод, Аҳмад ибн Мулаъиб ибн Ҳайён, Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Муслим ибн Мўиз, Исмоил ибн Исъҳоқ ибн Исмоил ибн Ҳолид, Ҳусайн ибн Муҳаммад ибн Мавдуд ибн Ҳаммод, Муҳаммад ибн Ҳусайн ибн Мусо ибн Абу Ҳунайн, Муҳаммад ибн Солиҳ ибн Абдураҳмон, Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Сулаймон, Муҳаммад ибн Исо ибн Савра ибн Мусо ибн Заҳҳок, Иброҳим ибн Исъҳоқ ибн Иброҳим ибн Башир каби муҳаддислар ана шундай энг баланд ва мақоми юксак даражадаги ровийлар саналади.
Садуқ [صدوق] – луғатда “ўта ростгўй, адолатли” деган маъноларни англатади. Истилоҳда ростгўйлиги билан танилган ровийга нисбатан ишлатилган. Ибн Абу Ҳотим ва Ибн Салоҳ каби муҳаддислар ушбу атамани “таъдил”нинг иккинчи даражаси сифатида баҳолаб, “садуқ” кишиларнинг ривояти ёзиб олинишини айтишган. Муҳаддислардан Заҳабий ва Ироқий эса, уни “таъдил”нинг учинчи даражасида зикр этишган. Агар Заҳабий ва Ироқийларнинг “сиқа” сўзига “сабт”ни қўшиб, уни иккита даражага бўлишгани инобатга олинса, Ибн Абу Ҳотим ва Ибн Салоҳларнинг баҳоси билан уларнинг баҳоси ровийга нисбатан бир ҳукмни билдириши англашилади.
Нуриддин Итр ушбу атама “лаа ба`са биҳи” [لا بأس به] (унинг ёмон сифати йўқ), “хиёр” (яхшилар), “ма`мун” (ишонилган) каби “таъдил” атамалари билан бир даражада туришини айтиб, бундай тавсифланган ровийнинг “адолатли” эканини билиб олиш мумкинлигини таъкидлайди.
Шу билан биргаликда, ушбу атама ровийнинг “забт”и (яъни, унинг ҳадиси қабул қилинишидаги асосий шартлардан бири) кучли ёки кучсизлиги тўғрисида маълумот бермаслигини ҳам таъкидлайди. Унингча, ушбу атама билан васф қилинган ровийнинг ривоятини қабул қилишда унинг забтига ишора қилувчи бошқа маълумотлар борлиги аниқланиб, шундан сўнг унга амал қилиниши ёки рад этилиши мумкин бўлади (Саййид Абдулмажид Ғоврий, 2007:355-356).
Кулайб Шошийнинг “Муснад” асаридаги Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Қурайш, Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Язид ибн Динор, Закариё ибн Яҳё ибн Асад, Муҳаммад ибн Нажиҳ ибн Абдураҳмон, Абдумалик ибн Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Муҳаммад, Солиҳ ибн Муҳаммад ибн Яҳё ибн Саъид, Ҳасан ибн Али ибн Аффон каби ровийлар шундай сифат билан таърифланган.
Ҳужжат [حجة] – “ҳужжат, далил”. Ҳадис матни ва санади ҳақидаги илмларни пухта эгаллаши билан, улардан фойдаланган ҳолда зарурий масалаларни ҳал қилишда ҳужжат келтира оладиган кишига берилган.
Муҳаддислар “ҳужжатга” бундай таъриф берадилар: “Уч юз минг ҳадис матни ва санадини йоддан биладиган, ровийларининг жарҳи, таъдили ва тарихини билган киши бўлиб, ҳадисларнинг умумий ҳамда хос жиҳатларини ажратиб бера олади”. Имом Шошийнинг “Муснадул кабир” асари ровийларидан Солиҳ ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳабиб ибн Ҳассон (Солиҳ Жазра) ҳофиз, сабт, ҳужжат даражасидаги муҳаддис саналади.
Шунингдек, ҳадисларнинг санад занжиридан жой олган ровийларнинг ҳадис шайхларидан қандай шаклда ҳадис олганларини белгилашлари (яъни самаъ ва ъада каби лафзларни қўллашлари) ҳадис илмининг энг муҳим мавзуларидан бирини ташкил этади.
Муҳаддислар “таҳаммул ҳадис” деб ном берган бу ривоят шаклларини алоҳида ифодалар қўллаб белгилайдилар. Чунки ҳадис саҳиҳ бўлишининг бешта шартларидан энг аввали – санаднинг муттасил бўлиши саналади.
Ҳадис уламоларининг наздида санаднинг муттасиллигидан мурод “Санад ровий ундан тушиб қолишидан саломат бўлишидир”.
Бунда ровийлардан ҳар бири ўзининг устозидан ривоят қилишда سمعتُ, حدثني, أخبرني (ахбароний, ҳаддасаний, самиъту) – “менга хабар берди”, “менга ҳадис айтди”, “эшитдим” каби эшитишликка очиқ далолат қиладиган сийғаларни келтиради ёки зоҳиридан қараганда эшитганини билдириб турувчи عن فلان (ʼан fulонин) – “фалончидан” ва أنَّ فلانا قال (анна fulонан қола) – “албатта фалончи айтди” каби сийғалар билан баён қилади.
Ҳайсам ибн Кулайб Шоший “Муснадул кабир”даги ҳадисларни устозларидан қай тартиб ва шаклда олганини, ҳадиснинг санадини белгилашда қуйидаги ифодаларни қўллаган:
Ушбу икки иборани бир-биридан фарқлашни таклиф этган олимлар ҳам мавжуд. Агар шогирдлар жамоасида ривоят қилувчи шогирднинг ўзи ҳадисларни ўқиган бўлса, أخْبَرَنا иборасини айтади. Агар шогирдлар халқасида ривоят қилувчи шогирддан бошқа шогирд ҳадисларни ўқиган, унинг ўзи ҳам устози каби эшитиб ўтирган бўлса, у ҳолда أنْبَأَنا иборасини айтади. Бу ҳолда أنْبَأَنا иборасининг ўрнигаقرات عليه “Унга ўқиб бердим” ва أنا أسمع “Эшитиб тургандим” ибораларини қўллаган маъқул (Абу Исо ат-Термизий, 2021:228-229).
Имом Шоший “Муснадул кабир” асарининг ривоятлар занжирида 22 та ҳадисдан 20 тасини сиқа муҳаддис Али ибн Абдулазиздан, қолган иккитасини эса сиқа ҳофиз Аҳмад ибн Зуҳайрдан келтирган.
Ҳаддасана – (қисқартма шакли [ثنا] сана) – ровийнинг шайхдан олган ҳадисларини ривоят қилиш истилоҳларидан бири бўлиб, луғатда “бизга нақл қилди, ривоят қилди, ҳадис айтди” маъносини англатади. Истилоҳда ҳадисни устозидан кўпчилик билан бирга ёдлаган ҳолда олишда қўлланилган ибора. Бу лафз фақатгина эшитиш (самаъ) йўли билан олинган ҳадисларнинг кетма-кетлиги давомида қўлланилади (Уğур, Mücteba, 1996:107).
Яҳё ибн Саъид Қаттон: ““Ҳаддасана” ва “Ахбарана” бир маънони англатади”, деган (Абу Исо Муҳаммад Термизий, 2017:51) бўлса, Имом Аҳмад: “Истилоҳ илмида “ахбарона” ибораси қувватда “ҳаддасана”дан енгилроқ” деб ёзган (Саид Абдулмажид Ғовий, 2007:49).
Ҳайсам ибн Кулайб 1492 та ҳадисни айнан шу лафзда келтирган. Имом Шоший санадда бу ўтимли феълни ўзига ҳадис айтган ва ҳадис илмида ишончли бўлган устозлари (Аҳмад Асқалоний, Аббос Дурий каби)га нисбатан қўллаган. Ўнта ҳадиснинг ривоятида бу истилоҳ қисқартма ﺎﻧ ва ﺎﻨﺛ шаклда ишлатилган.
3. Ҳаддасаний (حدثني) – луғатда “менга сўзлаб берди” деган маънони англатиб, ҳаддасана истилоҳининг бирлик шаклидир. Имом Шоший муснадида ривоят занжирида 17 та ҳадисда ушбу истилоҳ ишлатилган.
Эшитиш услуби билан шайхга ўқиб бериш услубидан қайси бири афзалроқ экани борасида икки хил қараш мавжуд бўлиб, Имом Молик ва Имом Шофеъий эшитиш услубини афзал деганлар. Имом Аъзам Абу Ҳанифа эса, шайхга ўқиб бериш услубини афзал санаган. Чунки бу ҳолатда ҳадис ибора ва сўзларида эҳтиёткорлик ва мустаҳкамлик ҳосил бўлади. Шогирд хато ўқиса, устоз дарҳол уни тузатади. Тузатиш ва тўғрилаш эшитиш услубидан кўра устозга ўқиб бериш услубида кўпроқлиги ўз-ўзидан яхши маълум.
Муҳаддис ҳофиз Саховий икки ҳолатда ҳам хато ва янглишувнинг олдини олиш ва унга имкон қолдирмаслик мақсад қилинганини таъкидлаган (Абу Исо ат-Термизий, 2021:230).
Демак, шогирдларнинг зеҳни, ўткир хотираси, эҳтиёткорлиги, устознинг эътиборли бўлишига боғлиқ. Кимда бу ҳолат қайси услубда ҳосил бўлса, унинг учун ўша услуб афзал ҳисобланади. Кимдир эшитув йўли билан ҳадисларни хотирасида мустаҳкам сақлай олади. Бошқа биров эса ўқиш билан ҳадисларни қалбида асрай олади.
4. Қола (قال) – “айтди”, “деди” деган маънони билдирувчи, бирлик шахс сийғасидир. Одатда бу истилоҳ ҳадис ўрганувчининг устози билан мулоқотга киришиб, ундан эшитган ҳадисига нисбатан ишлатилади. Аммо айрим муҳаддислар самъа (эшитиш) йўли билан эшитган ҳадисларига ҳам ушбу истилоҳни қўллаганлар. Шу сабаб, баъзи муҳаддислар бу истилоҳни “ҳаддасана” лафзи билан тенг деб ҳисоблайдилар.
Имом Шоший устозидан эшитган фақатгина битта ҳадисни ушбу истилоҳ билан келтирган.
5. Қара`ту аъла (قرأت على) – бу истилоҳ “қарату аъла аш-шайх (шайхга ўқиб бериш)” шаклида ҳам қўлланилади. Ҳадис ривоят қилиш усулларидан бири. Бунда шогирд устозига ҳадисларни ўқиб беради, устоз эса уларни бевосита эшитиб, тўғрилайди. Бу ҳолатда устоз ўзи ривоят қилаётган ҳадисларни эшитиб, ҳақиқатдан ҳам ўзи ривоят қилганини тасдиқлайди. Имом Шоший битта ҳадисни шу ибора билан келтирган. Ушбу ҳадисни устози Али ибн Довуд Қанторий (ваф. 272/885. Бағдодлик сиқа (ишончли), ҳофиз муҳаддис. Ибн Можа ва яна кўплаб машҳур муҳаддислар ундан ҳадис ривоят қилишган)га ўқиб берганини ва шайхи уни тасдиқлаганини ёзган (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:97).
Шунингдек, Ҳайсам ибн Кулайб Шоший ҳадисларни ривоят қилишда (حدثنا إملاءً) “ҳаддасана имла`ан” иборасини қўллаши муҳаддиснинг имло мажлисларида қатнашиб, ҳадис ёзганини кўрсатади (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:341).
Имом Шоший “Муснад”даги 1452-рақам остидаги ҳадисни “имом”, “ҳужжат” табақасидаги машҳур муҳаддис, Абу Ҳасан куняси билан танилган Али бин Саҳл (ваф. 261)дан айнан ушбу услубда келтирган.
МУҲОКАМА
Имом Шоший “Муснадул кабир” асарининг айрим ўринларида қайси сана ва шаҳарларда ҳадис тинглагани, ривоят қилгани ҳақида маълумотлар учрайди. Хусусан, қўлёзманинг турли саҳифаларида 487/1094, 488/1095 ва 490/1097-йилларда “Муснадул кабир” асарининг ровийлар занжирининг иккинчи халқаси бўлган Халилий “Муснадул кабир”дан дарс бергани, ҳадис мажлисларида “Муснадул кабир”ни талабалар ўқиб беришгани, баъзан Халилийдан ҳадис тинглашгани келтирилган. Илм мажлисларида Абу Шижў Бистомий, Абу Ҳафс Балхий, Абу Бакр Асбаҳоний, Абул Қосим Тамимий, Абу Абдуллоҳ Ҳасаний, Абу Абдуллоҳ Манадилий, Абу Наср Юноритий, Иброҳим ибн Муборак Ваҳший ва Абул Ҳасан Тусий мунтазам қатнашишган. Улардан Юноритий, Манадилий, Бистомий, Ваҳший ва Тусий кўпинча “Муснадул кабир”нинг маълум қисмларини Халилий ҳузурида овоз чиқариб ўқиганлар.
Маълумотларга кўра, Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асарини Халилийдан ўрганган бошқа бир олим Абу Саъид Ғазнавий (ваф. 536/1141) бўлиб, Халилий билан Балхда учрашиб, ҳадис тинглаган ва унга “Муснад”ни ўқиб берган (Абу Саъд Абдулкарим ибн Муҳаммад Самъоний, 1988:548).
Яна бир муҳаддис Абу Маолий Марваррузий (ваф. 545/1150) Балхда Халилийдан “Муснад”ни тинглаган. Асли ҳиротлик муҳаддис Абу Маҳосин Ғанимий (ваф. 553/1158) Балхда Халилийдан ҳадис келтирган. Халилийдан таълим олган китоблари орасида имом Шошийнинг “Муснад”идан ташқари, имом Термизийнинг “Шамоил” асари ҳам бор эди.
Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асари Халилий ва унинг шогирдлари орқали самъа ҳамда ижоза усули билан турли минтақаларга кенг тарқалди. Жумладан, илм ўрганиш учун бутун Ислом оламини кезган, етти минг устоздан ҳадис тинглаган улуғ муҳаддис Абу Саъид Абдулкарим Самъоний (ваф. 562/1166) “Муснадул кабир” асарини таҳаммул (шайхлардан ҳадисни қабул қилиб олиш йўллари) қилган шогирдларидан саналади. Муҳаддис Самъоний Абу Маҳосин Ғанимий ва Абу Саид Ғазнавийдан ривоят қилган ҳамда шу икки силсила орқали санадга боғланган.
Шунингдек, “Муснадул кабир” қўлёзмасидаги самъа (ҳадис тинглаш) ёзувлари китобнинг Ҳиротда 558/1163-йилда Халилийдан ижоза олган Абу Ҳасан Мусавий томонидан ўқитилганини кўрсатади (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:35-36).
597/1201 ва 598/1202-йиллардаги мажлисларда ҳиротлик муҳаддис Абдулбоқий ибн Абдужаббор Ҳурдий Халилийнинг шогирдлари Абу Шижў Бистомий ва Абу Ҳасан Мусавийдан “Муснад”нинг баъзи қисмларини тинглаган (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:36-38).
600/1204йили Бағдодда вафот этган Ҳурдийнинг маъруза мажлисларига оид самъа ёзувларидан бирида жой маълумоти сифатида “Мадина ас-салом” (Тинчлик шаҳри) яъни Бағдод номи тилга олинган (Зекиййüддîн Abdülazîm b. Abdülkavî el-Мüнзирî, 1984:45). Бу имом Шошийнинг “Муснад” асари Бағдод илмий муҳитида ҳам муомалада бўлганини кўрсатади.
Мовароуннаҳр ҳудудидан ташқарида, турли илм марказларига етиб борган ва муҳаддислар орасида шуҳрат қозонган имом Шошийнинг “Муснадул кабир” асари мадрасаларда ҳам ўқитилган. Масалан, Дамашқдаги Қосиюн тоғи этагида қурилган Зиёия мадрасаси ҳижрий VII асрда Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асари ўқитилган муассаса сифатида эътиборни тортади. “Муснад”нинг ижозасини Абдулбоқий ибн Абдужаббор Ҳурдийдан олган Ибн Бухорий куняли Фахриддин Али ибн Аҳмад Мақдисий (ваф. 690/1291) 679 йилда “Зиёийя” мадрасасида ҳадис мажлисларини ўтказган, маърузага келганлар “Муснадул кабир”ни тинглашган (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:38-45).
“Муҳаддис Шом”, “Шайх ас-сунна” дея эътироф этилган дамашқлик муҳаддис Зиёуддин Муҳаммад ибн Абдулвоҳид Мақдисий (ваф. 643/1245) томонидан 620-1223-йилда қурилган “Дор ал-ҳадис” (Ҳадис уйи) сифатида танилган “Зиёийя” мадрасасида “Муснадул кабир” ўқитилган ва ижоза берилган (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:38-45).
Қолаверса, юқорида зикр этилган мадраса асосчиси Зиёуддин Мақдисий ҳам Абдулбоқий ибн Абдулжаббор Ҳурдийдан “Муснадул кабир”дан таҳсил олган ва асарнинг кейинги авлодларга ўтишини таъминлаган (Ибн Ҳажар, 1998:139).
ТАҲЛИЛ
Юқоридаги маълумотлар имом Шошийнинг “Муснадул кабир” асари ҳижрий VII-VIII асрларда яшаган муҳаддислар орасида муомалада бўлганини кўрсатади. Бу даврда ҳадис илмига оид асарларни тадқиқ қилган, ўз асрининг машҳур муҳаддиси, замонасининг ҳофизи, Шом муҳаддисларининг имоми сифатида танилган олимлардан бири Абул Ҳажжож Жамолиддин Юсуф ибн Абдураҳмон Миззий (ваф. 742/1341. Жамолиддин Миззий ҳижрий VIII аср уламолари орасида Ҳадис ва унга тегишли илмлар бўйича ўз ўрнига эга бўлди. Ҳадис илмида “Туҳфатул ашроф” ва “Таҳзибул камол” асарларини таълиф қилган. Миззий ҳақида муҳаддис Яъмарий бундай деган: “Дамашқда аввалгилар ва охиргилар илмини тўплаган, ҳадис илмининг денгизи, ровийлар ва таржималар билимдони Абул Ҳажжож Миззийни топдим”. Муҳаддис ҳақида Заҳабий, Сафадий, Шамсиддин Ҳусайний, Абдулваҳҳоб Субкий каби алломалар мақтов гаплар айтишган. Хусусан, Субкий бундай деган: “Шайхимиз, устозимиз Жамолиддин Миззий замонамиз ҳофизи, аҳли суннат байроғини кўтарувчиси, бил ижмў ўз асрининг ягонаси, дунё муҳаддислари раислиги унда ниҳояланади”) ҳадис илмига оид “Туҳфатул ашроф” ва “Таҳзибул камол” китобларига Фахриддин Али ибн Аҳмад Мақдисий ва Аҳмад ибн Шайбон Тағлиб Шайбонийдан (ваф. 685/1286) тинглаган ҳадисларини киритган.
Қирқ йилдан ортиқ ҳадис ривоят қилган муҳаддислардан Аҳмад ибн Шайбон (597-685) Дамашқнинг Солиҳийя маҳалласида жойлашган “Жомеʼ ал-Музаффарий” мадрасасида ҳадис илмидан дарс берган олимдир. Муҳаддис Миззий эса ана шу “Жомеʼ ал-Музаффарий”даги маърузаларда қатнашган ва ҳадис тинглаган. Муҳаддислардан Аҳмад ибн Шайбондан ушбу мадрасада “Муснадул кабир” асарини эшитган. Бу Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснад” асари Дамашқдаги ҳадис таълими муассасаларида ҳам ўқитилган ишончли асар эканидан далолат беради.
Муҳаддис Миззий “Муснадул кабир” асарини ривоят қилиш ижозаси орқали асар ҳижрий IX асрда Ибн Ҳажар Асқалонийга ҳам етиб келган (Ибн Ҳажар, 1998:139). Бу ҳақда Ибн Ҳажар бундай деган: “Муснадул кабир” асаридаги ҳадисларни ушбу санад орқали ривоят этганман: Абдулбоқий ибн Абдужаббор Ҳарозий Суфий, Умар ибн Муҳаммад Бистомий, Абу Қосим Аҳмад ибн Муҳаммад Халилий, Абу Қосим Али ибн Аҳмад Хузоий. Шунингдек, “Муснад”нинг тўлиқ биринчи жузини Аҳмад ибн Али ибн Абдулҳақдан оғзаки тарзда, ҳофиз Абу Ҳажжож Миззийдан ижоза орқали, Фахр Али ибн Аҳмад ибн Абдулвоҳид, Аҳмад ибн Шайбон, Умар бин Муҳаммад ибн Тобарзид, Абу Бакр Муҳаммад ибн Қосим Шаҳразавий, Абу Қосим Халилийдан тинглаганман (Ҳамид Абдуллоҳ Маҳаллавий, 2012:14).
Демак, Ибн Ҳажар Асқалоний “Муснадул кабир” асарини ривоят қилиш ижозасини бир неча хил услуб ва устозлар орқали олгани маълум бўлади. Масалан, Миззийдан ижоза олган Камол Аҳмад ибн Али ибн Абдулҳақдан (ваф. 802/1400) оғзаки ижоза олганини кўриш мумкин.
Бошқа томондан, Уммул Ҳасан бинти Мунажжа (ваф. 803/1400) номи билан танилган (асли дамашқлик аёл ровий Фотима бинти Муҳаммад Тануҳийя) устозига “Муснадул кабир”нинг кўп қисмини ўқиб берган ва асарнинг қолган қисмларига ижоза олган. Уммул Ҳасан бинти Мунажжанинг “Муснад”даги силсиласи Сулаймон ибн Ҳамза орқали Зиёуддин Мақдисийга боғланади. Мақдисий эса бу асарни Абдулбоқий ибн Абдулжаббор Ҳурдийдан эшитган (Ибн Ҳажар, 1998:139).
ХУЛОСА
Мовароуннаҳр ҳадис илми ривожига катта ҳисса қўшган муҳаддис Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асари ҳижрий IX асрга қадар асар самаъ, қироат ва ижоза усули билан нақл қилиниб, кенг тарқалгани, Аблулкарим Самъоний, Зиёуддин Мақдисий, Миззий, Ибн Ҳажар каби машҳур муҳаддислар томонидан ўрганилгани ва ўргатилгани, Балх, Ҳирот, Бағдод ва Дамашқ каби йирик илм марказларида ҳам ривоят қилингани, илмий мажлис ҳамда мадрасаларда ўқитилгани, ҳижрий VII асрда ҳадис илмининг бир бўлагига айлангани асарнинг муҳаддислар наздида қанчалик ишончли эканини кўрсатади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 