05 Март, 2026, 16 Рамазон, 1447
05 Март, 2026, 16 Рамазон, 1447
Пайғамбарлик даврида шариат асослари Қуръон ва суннатдан иборат бўлганлиги ҳамда фатво ва ҳукм чиқаришда асосан Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васалламга мурожаат қилиниши ҳақида билимга эга бўлдингиз. У зот Роббилари ҳузурига риҳлат қилиб, ваҳий келиши тўхтагандан сўнг, ўзларидан кейин умматлари учун иккита бебаҳо хазинани – Аллоҳнинг китоби ва Пайғамбарнинг суннати – қолдирдилар. Шундан сўнг катта саҳобалар ушбу вазифаларни ўз зиммаларига олдилар, натижада улар оғир қийинчилик ва муаммоларга дуч келдилар. Бунинг сабаби, исломий фатҳлар кўпайди, арабларнинг нуфузи араб ярим ороли ортига ҳам етиб бориб, Миср, Шом, Форс диёрлари ҳамда Ироқда ҳукмронлик қўлларига ўтди. Натижада, мусулмонлар ҳаётлари давомида учрамаган янги-янги воқеа ҳодисаларнинг шоҳиди бўлдилар.
Бундай ҳолатлар уларни Аллоҳнинг каломи ва Расулининг суннатидан ўшандай фавқулотда учраган нотаниш масалалар ҳақида ҳукм излашга мажбур қилди. Маълумки, Қуръон ва суннат мусулмонлар кўз ўнгида содир бўлаётган воқеаларнинг ҳар бири ҳақида аниқ далил келтирмаган. Шунинг учун уламолар ушбу жузъий воқеаларга китоб ва суннатдаги умумий қоидаларни татбиқ қилиш устида ижтиҳод қилишлари лозим эди. Дарҳақиқат, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам уларга ижтиҳод йўлларини кўрсатиб, уларни ҳам ижтиҳод қилишга ўргатиб, қилган ижтиҳодларидан рози бўлиб, тўғри топганга ҳам, хато қилганга ҳам савоб ваъда қилиб кетганлар. Шунинг учун ҳам улар ожизона ҳаракатларини ишга солиб, қийин масалаларга ҳукм топиш учун куч-ғайратларини сарф қилганлар.
Саҳобаларнинг ижтиҳодлари кенг маъноли ижтиҳод бўлган. Дарҳақиқат, улар оят ва ҳадисларнинг далолатига эътибор беришган, қиёсни кенг қўллашган ва истеҳсонга мурожаат қилишган.
Бу даврда фақат воқеъликда содир бўлиб турган ҳодисаларгагина ҳукм чиқариш билан чекланилган, воқеъ бўлмаган масалаларга фатво чиқаришдан сақланилган. Мутааххир уламоларга ўхшаб ҳали воқеъ бўлиб улгурмаган масалаларни ўйлаб топиб, воқеъ бўлиш вақтларини тахминан белгилаб, уларга олдиндан ҳукм ва фатволар ҳам чиқариб қўйиш саҳобалар даврида бўлмаган. Саҳобаларнинг бундай қилмасликларига асосан учта сабаб бор эди:
Хулафои рошидиннинг истинбот йўлларини Имом Бағовий Маймун ибн Меҳрондан келтирган қуйидаги ривоят яққол ифодалаб беради: Абу Бакр разияллоҳу анҳу бирор масала устида ҳукм чиқармоқчи бўлсалар Аллоҳнинг китобига қарар эдилар. Агар китобдан топсалар ўша бўйича ҳукм қилар эдилар, агар ундан топа олмасалар, Расулуллоҳнинг суннатларидан ахтарар ва ўша бўйича ҳукм чиқарар эдилар. Агар суннатдан ҳам топа олмасалар, мусулмонларни чақириб, улардан: мен фалон, фалон масалага дуч келиб қолдим. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васалламнинг шу масала бўйича бирорта ҳукм чиқарганларини эшитганмисизлар? – деб сўрар эдилар. Гоҳида баъзи бир кишилар Расулуллоҳнинг бундай масала устида ҳукм чиқарганларини эслаб, Абу Бакрга айтишар эди. Агар ҳеч қим Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васалламдан бундай масала устида ҳукм чиқарганларини эслай олишмаса, у ҳолда Абу Бакр илмли катта саҳобаларни жамлаб, улардан шу масала устида фикр билдиришларини сўрар эдилар. Агар фикрлари бирор ҳукм устида тўхтаса ўша бўйича ҳукм чиқарар эдилар. Умар разияллоҳу анҳу ҳам шундай қилар эдилар. Агар масаланинг ҳукмини Қуръондан ҳам, суннатдан ҳам топа олмасалар, Абу Бакр разияллоҳу анҳунинг бу масала устида ҳукм қилган ёки қилмаганлигига қарар эдилар. Агар Абу Бакр бирор ҳукм чиқарган бўлсалар, шу ҳукмни олар, агар ҳеч қандай ҳукм бўлмаса, у ҳолда олимларни тўплаб, улардан маслаҳат сўрар эдилар ва кўпчилик нима ҳукм чиқарса шу ҳукмни ижро қилар эдилар.
Ушбу ривоятдан кўринадики, хулафолар ўз фатволарида асосан тўрт нарсага суянар эдилар: Қуръон, суннат, ижмоъ, раъй. Демак, мана шу тўрт асос ўша асрда шариат манбаи ҳисобланган. Қуйида биз хулафоларнинг ушбу тўртала манба бўйича тутган йўллари ҳақида алоҳида-алоҳида сўз юритамиз.
1 – Қуръон
Қуръоннинг жамланиши ва унинг мусҳафларга кўчирилиши
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам ҳаётлик даврларида Қуръон мусҳаф шаклида жамланган эмас. Бунинг ҳикмати, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам модомики ҳаёт эканлар, у киши ўзларига ваҳий келиб қолишидан умидлари бор эди. Ваҳий келишининг тўхташи эса, фақатгина У зотнинг вафотларидан кейингина аниқ бўлди.
Аммо шуни билмоқ лозимки, Расулуллоҳ саллаллоҳу лайҳи васаллам бу дунёни тарк қилиб кетганларида Қуръон оятларининг ҳаммаси тери, суяк ва бошқа нарсаларга ёзиб қолинган эди.
Абу Бакр разияллоҳу анҳу халифаликка сайланганларидан сўнг, Ямома жанги бўлиб ўтди ва унда кўпгина қорилар ҳалок бўлишди. Шундан сўнг Умар ибн Хаттоб разияллоҳу анҳу жангларда қорилар ҳалок бўлавериб, Қуръонни ёд билган кишилар қолмаслигидан ташвишга тушиб Абу Бакр разияллоҳу анҳуга Қуръонни мусҳаф шаклида жамлашга маслаҳат бердилар. Аввалига, Абу Бакр разияллоҳу анҳу тараддуддланиб турдилар. Чунки, бу иш Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳаётлик вақтларида ҳам қилинган эмас эди. Сўнгра, қилинаётган иш хайрли мақсад учун амалга оширилаётганлиги сабабли Умар разияллоҳу анҳунинг фикридан қаноат ҳосил қилдилар. Шунданг сўнг, Зайд ибн Собитни ҳузурларига чақирдилар. Зайд ибн Собит разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васалламнинг мажлисларида доим иштирок этган, Қуръонни мукаммал ёд олган саҳобалардан эдилар. Шунинг учун Абу Бакр разияллоҳу анҳу Зайд ибн Собитга ушбу вазифани топширдилар ва ўз навбатида Зайд разияллоҳу анҳу бу ишни аъло даражада адо этдилар.
Имом Бухорий раҳматуллоҳи алайҳи ўзларининг Саҳиҳул Бухорий асарларида Зайд ибн Собит разияллоҳу анҳудан шундай ривоят келтирадилар: Зайд дедилар: Абу Бакр разияллоҳу анҳу менга Ямома жангида вафот этганлар ҳақида хабар юбордилар. Мен келсам, у кишининг ҳузурларида Умар ибн Хаттоб ҳам бор эканлар. Абу Бакр менга: Умар менинг олдимга келиб уруш кўпгина қориларнинг бошига етди. Мен энди бундан кейинги жангларда ҳам қорилар қирилиб кетса, Қуръонга путур етиб қолмасмикан деган қўрқинчдаман. Шунинг учун Қуръонни жамлашга буйруқ берсангиз яхши бўлар эди, деган фикрдаман – деди. Мен эса, унга: Қандай қилиб биз Расулуллоҳ салаллоҳу алайҳи васаллам қилмаган ишни қиламиз? – дедим. У менга: Аллоҳга қасамки, бу хайрли иш, деди. У шу гапни такрорлайвергач, Аллоҳ таоло қалбимни очди, Умарнинг фикри тўғри эканлигига амин бўлдим. Эй, Зайд! Сен ақлли йигитсан. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васалламга нозил бўлган ваҳийларни ёзиб борар эдинг. Энди, сен Қуръон оятларини тўплаб, бир ерга жамлагин – дедилар. Зайд айтади: Аллоҳга қасамки, агар менга бир тоғни ўз жойидан бошқа жойга кўчиришни буюришганда Қуръонни жамлашчалик оғир бўлмасди. Мен Абу Бакрга: қандай қилиб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам қилмаган ишни қилмоқчисизлар? – дедим. У эса, менга: Аллоҳга қасамки, бу хайрли иш, деди. Менга қайта-қайта шу ишни буюравергач Аллоҳ таоло Абу Бакр ва Умарнинг қалбини очган нарсага менинг ҳам қалбимни очди. Шундан кейин Қуръоннинг тери, тош, суяк каби нарсаларга ёзилган, одамлар дилида ёд тутганларини тўплаб жамладим. Тавба сурасининг охиридаги иккита оятни фақат бир ансорий кишидагина топдим. Ундан бошқа ҳеч кимда йўқ экан. Шу тариқа Қуръон жамланди ва у Абу Бакрнинг уйида то у вафот этгунича сақланди. Ундан кейин Умар разияллоҳу анҳуда, сўнгра унинг қизи мўминларнинг онаси Ҳафса разияллоҳу анҳонинг уйида сақланди.
Абу Бакр даврида Қуръон махсус саҳифаларга кўчирилиб, уни тахтлаб, белидан ип ўтказиб боғлаб қўйилган эди.
Қуръонни жамлашда фақат дилда ёд бўлгани билан кифояланмай, балки бирор нарсага ёзилганига кўпроқ суянилди. Ривоятларга қараганда Пайғамбар алайҳиссаломнинг уйларидан чиққан турли нарсаларга ёзилган Қуръон оятлари ичида Тавба сурасининг 128-129-оятлари ҳамда Аҳзоб сурасининг 23-ояти топилмади. Зайд бу оятларни ўзи ёд олган бўлсада, мутавотир даражасига етадиган кўп сонли саҳобалар ёдлаган бўлсалар ҳам бундан қаноатланмай, қўлёзмасини излашда давом этаверди. Ниҳоят, Тавба сурасидаги оятларни бир ансорийдан, Аҳзоб сурасидаги оятни эса, Абу Ҳузаймадан топди.
Шундай қилиб, Қуръони карим мукаммал ҳолатда жамланди, унинг тўғри ва бехато эканлигини барча муҳожир ва ансорий саҳобалар тасдиқладилар ва Аллоҳнинг: “Зикрни (Қуръонни) биз нозил қилдик ва уни Ўзимиз сақлаймиз” (Ҳижр сураси, 9-оят)ояти ҳам ўз тасдиғини топди.
Усмон ибн Аффон разияллоҳу анҳу даврига келиб Қуръондан нусхалар кўчириб, уларни бир нечта шаҳарларга тарқатиш лозим бўлди. Имом Бухорий раҳимаҳуллоҳ Анас ибн Молик разияллоҳу анҳудан ривоят қилишича: Ҳузайфа ибн Ямон Усмон разияллоҳу анҳунинг ҳузурларига келиб, одамлар Қуръон ўқишда ўзаро ихтилоф қилаётганликлари, ҳар ким ўз билганича ўқиётганлиги ҳақида шикоят қилди. Бундай ҳолатлар янги фатҳ қилинаётган Арманистон ва Озарбайжон каби ажам диёрларида юз бераётган эди. Шунинг учун Ҳузайфа разияллоҳу анҳу Усмон ибн Аффонга: Ислом уммати яҳудий ва насронийларга ўхшаб ихтилофга берилмасликларидан олдин сиз уларни тўхтатиб қолинг, деди. Шундан сўнг Усмон разияллоҳу анҳу Ҳафса разияллоҳу анҳонинг уйига одам юбориб, унга: Уйингиздаги Қуръон битикларини бизларга юборинг. Биз ундан нусхалар кўчириб олиб, сўнгра ўзингизга қайтарамиз, дедилар. Ҳафса разияллоҳу анҳо Қуръон битикларини Усмон разияллоҳу анҳуга бериб юборди. Усмон разияллоҳу анҳу Қуръонни олгач, уни кўчириш вазифасини Зайд ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Зубайр, Саъийд ибн Ос ва Абдурраҳмон ибн Ҳорис ибн Ҳишом разияллоҳу анҳумга топширдилар. Улар Қуръонни мусҳафларга кўчиришди. Усмон разияллоҳу анҳу учала Қурайшдан бўлган котибларга қараб: Агар Қуръоннинг бирор жойида Зайд билан тортишиб қолсангизлар у ҳолда ўша сўзни Қурайш тилида ёзинглар, чунки Қуръон Қурайш тилида нозил бўлган, дедилар.
Ниҳоят улар Қуръонни бир нечта мусҳафларга кўчириб бўлишди. Усмон разияллоҳу анҳу Қуръон битикларини Ҳафса разияллоҳу анҳога қайтариб бердилар. Кўчирилган Қуръонлардан турли шаҳарларга юбордилар ва бундан бошқа Қуръон оятлари ёзилган саҳифалар бўлса, барчасини ёқиб юборишга фармон бердилар.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
раисининг биринчи ўринбосари
Ҳомиджон Ишматбеков
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Қуръони Каримнинг учинчи сураси Оли Имрон бўлиб, у Мадинада нозил бўлган, икки юз оятдан иборат. Сура Оли Имрон деб номланишига сабаб унда Имрон ва унинг шарафли оиласи ҳақидаги қисса келган. Оли Имрон – «Имроннинг оиласи» деганидир. Имрон – Марямнинг отаси (Исо алайҳиссаломнинг бобоси)дир.
Қуръони Карим сура ва оятлари мавзу жиҳатидан учга бўлинади: тавҳид – Аллоҳнинг ягона илоҳлиги, шариат ҳукмлари ва тарихий қиссалар. Бу сурада барча мавзулар баён қилинади.
Сура аввалида Аллоҳ таолодан ўзга илоҳ йўқлиги, У абадий тирик ва қаййум зотлиги зикр қилиниб, Қуръони Каримни ҳақиқатан ўзидан олдинги илоҳий китобларни тасдиқловчи китоб этиб нозил қилингани, осмонлару ердаги барча нарсалар Аллоҳнинг мулки эканлиги ва уларнинг ҳаракати яратганнинг изнида эканлиги баён қилинади.
Сурада диннинг асосларидан бўлган ақида масаласига алоҳида урғу берилиб, Аллоҳнинг бирлиги ва ягона илоҳ эканлигига, фаришталарига, пайғамбарлар ва уларга юборилган китобларга иймон келтириш, Аллоҳнинг ўзигагина ибодат қилиш лозимлиги, Аллоҳнинг ҳақ динидан бошқа дин йўқлиги, ким ислом динидан ўзга динни танласа, унинг қилган барча амал ва ибодатлари қабул қилинмаслиги, охиратда эса зиён кўрувчилардан бўлиши айтилади.
Сурада Аллоҳ таоло “Ҳаммангиз Аллоҳнинг арқони (Қуръони)ни маҳкам тутинг ва фирқаларга бўлинманг...” каби оятлари орқали мумулмонларга Қуръони каримни маҳкам тутишни, унга амал қилишни, сабрли ва бағрикенг бўлишни, барчани яхшиликка буюриб ёмонликдан қайтаришни, яхшилик йўлида бирлашишни, турли фирқаларга бўлинмаслик ва ихтилофларга сабабчи бўлмасликни амр қилади. Аллоҳнинг берган неъматларини доимо ёдда тутиш ва Унга шукр қилиш зарурлигини, осмонлар ва ердаги яратилган нарсаларни кўриб тафаккур қилишликни таълим беради.
Ушбу сурада одамларга аёллар, фарзандлар, уюм-уюм олтин-кумушлар, саман отлар, чорва моллари, экинлар, умуман дунёга нисбатан меҳр қўйиш зийнатли қилиб қўйилгани, аслида булар дунё ҳаётининг ўткинчи матоҳи эканлиги, Аллоҳнинг ҳузурида эса бунданда чиройли жой - жаннат борлиги, тақводорлар учун Аллоҳнинг ҳузурида остидан анҳорлар оқиб турадиган, абадий яшаладиган жаннат боғлари, пок жуфтлар ва Аллоҳ тарафидан ризолик каби улкан мукофотлар борлиги баён қилинади.
Шунингдек, сурада Аллоҳ таоло тақводорларни шундай сифатлар билан мадҳ этади: «Улар фаровонлик ва танглик кунларида ҳам хайр-cадақа қиладиган, ғазабларини ютадиган, одамларни (хато ва камчиликларини) афв этадиганлардир. Аллоҳ эзгулик қилувчиларни севар» (134-оят).
«Улар туриб ҳам, ўтириб ҳам, ётиб ҳам Аллоҳни зикр этадилар ва осмонлару ернинг яратилиши ҳақида фикр юритадилар (ва дуо қиладилар:) «Эй, Раббимиз! Бу (коинот)ни беҳуда яратмагансан. Сен (айблардан) пок зотдирсан. Бас, бизни дўзах азобидан сақлагин!» (191-оят).
Ушбу сурада осмонлару ердаги бор нарсалар Аллоҳ таолонинг мулки эканлигини бир неча бор такрорлаб, Ўзи хоҳлаган кишига мулк бериши, ҳоҳлаган кишидан мулкни тортиб олиши, Ўзи ҳоҳлаган кишини ҳидоятга бошлаб мағфират қилиши, хоҳлаган кишини золимлардан қилиб жазолашини баён қилиб, кофирлар учун тайёрлаб қўйилган дўзах азобидан паноҳ сўрашликни таъкидлайди ва бизга чиройли дуолар қилишни ўз оятлари ила ўргатади:
«Эй, Раббимиз, бизни ҳидоят йўлига солганингдан кейин дилларимизни (тўғри йўлдан) оғдирма ва бизга ҳузурингдан раҳмат ато эт! Албатта, Сен Ваҳҳоб (барча неъматларни текин ато этувчи)дирсан» (8-оят).
«Эй, Роббимиз, бизлар Сенга имон келтирганмиз, бизнинг гуноҳларимизни кечир ва бизни дўзах азобидан асра!» (16-оят).
«Эй, Раббимиз! Биз «Раббингизга имон келтиринг!» деб, имонга чорлаган жарчи (Муҳаммад)ни эшитдик ва дарҳол унга имон келтирдик. Эй, Раббимиз! Бизнинг гуноҳларимизни кечир, хатоларимизни ўчир ва бизларни солиҳ кишилар қаторида вафот эттир!» (193-оят).
Сурада Имрон оиласи ҳақидаги қисса шундай келтирилади:
Имрон Бани Исроил қавми ичида энг обрўли ва тақводор кишилардан бири бўлган. Унинг хотини Ҳанна ҳам тақводор ва ибодатгўй аёл бўлиб Аллоҳ таолодан доимо фарзанд беришини сўраб дуо ва илтижолар қиларди. Аллоҳ таоло уларга фарзанд неъматини бергач, у ҳомиладорлик вақтида: «Эй, Раббим, мен қорнимдаги ҳомилани дунё ишларидан озод этиб, Сенга назр қилдим, назримни қабул айла! Албатта сен эшитгувчи, билгувчисан», деб дуо қилади. Чақалоқ туғилгач: «Парвардигор, мен қиз туғдим, унга Марям деб исм қўйдим. Мен Сендан бу қиз ва унинг зурриётига даргоҳингдан қувилган шайтоннинг ёмонлигидан паноҳ беришингни сўрайман», деб дуо қилади.
Ҳанна Марямни ибодатхонага олиб бориб беради ва уни тарбиялаш учун ўша ибодатхона роҳибларидан бири бўлган Закариё пайғамбарга топширади. Закариё Марям тарбиясини ўз зиммасига олади, ибодатхонада алоҳида махсус жой тайёрлаб беради ва хабар олиш учун унинг олдига тез-тез келиб туради. Закариё ҳар сафар Марямнинг хонасига кирганда, Марям олдида қишда ёз меваларини, ёзда қишда бўладиган ноз-неъматларни кўрар эди. Закариё: «Эй, Марям, бу нарсалар сенга қаёқдан келди?» – деб сўраса, Марям: «Булар Аллоҳ ҳузуридан. Албатта, Аллоҳ Ўзи хоҳлаган кишиларга беҳисоб ризқ берур», – деб жавоб берар эди.
Закариё Марям ҳаётидаги мўжизаларни кўриб Аллоҳ таолога дуо қилиб деди: «Парвардигорим, менга ҳам ўз ҳузурингдан покиза зурриёт - фарзанд ҳадя этгин! Албатта сен дуо-илтижоларимни эшитгувчисан». Аллоҳ таоло унинг дуосини ижобат қилди. Закариё ва хотини кекса бўлишига қарамасдан Аллоҳ таоло уларга Яҳё исмли солиҳ пайғамбарни ўғил қилиб берди. Яҳё алайҳиссалом ўз халқини ҳидоятга чорловчи пайғамбарлардан бири бўлди.
Марям Аллоҳ таолога жуда кўп ибодат қилар эди. Шу сабабдан ҳам Аллоҳ таоло уни аёлларнинг энг афзалларидан бири қилиб танлаб олди ва унга Исо Масих ибни Марям исмли солиҳ пайғамбарни ўғил қилиб берди.
Шунингдек, сурада Исо алайҳиссаломнинг Марям онамиздан Аллоҳнинг амри билан отасиз дунёга келиши, Марям онамизнинг поклигини исботлаш учун у одамларга гўдаклик чоғида гапириб гувоҳлик бериши, Аллоҳ таоло изни билан ўликларни тирилтириши, лойдан қуш ясаб унга дам урса қушга жон кириб учиб кетиши, туғма кўр одамни кўзини силаса кўриши, пес касаллигини тузатиши каби мўжизаларни берилгани келтирилади. Аллоҳ таоло Исо алайҳиссаломга ёзишни, илму-ҳикматни, Таврот ва Инжилни таълим бергани келтирилади.
Ушбу сурада аҳли китобларнинг насоро тоифаси ҳақида кенг сўз юритилиб, уларнинг Марям онамиз ва Исо алайҳиссалом ҳақидаги нотўғри ақийдаси ва гумонларига раддиялар берилади. Улар муқаддас илоҳ эмас, балки Аллоҳ таоло макаррам қилиб яратган бандаларидан бири эканлигини таъкидлайди.
Шунингдек, Сурада ҳижратнинг иккинчи йилида бўлиб ўтган Бадр жанги, учинчи йилидаги Уҳуд жанги ва ундан кейинги даврдаги мусулмонлар ҳаётидан лавҳалар келтирилиб, ушбу воқеаларга муносабат билдирилади ҳамда ҳукмлар баён қилинади.
“Бадр” Мадина шаҳрининг жануби-ғарбий ҳудудидаги жой номи бўлиб, ҳижратнинг иккинчи йили Макка мушриклари билан мусулмонлар ўртасида жанг бўлган. Бадр жангида мушриклар сони мингга яқин бўлган, мусулмонлар сони эса уч юздан ортиқ бўлишига қарамасдан Аллоҳ таоло уларга нусрат бериб мушриклар устидан ғалаба қозонади.
Уҳуд жангида дастлаб ғалаба мусулмонлар томонда бўлади, аммо жанг якунига етай деганда камончи мусулмонлар пайғамбар алайҳиссалом буйруғига итоат этмай ўлжа илинжида жанг охиригача туриши лозим бўлган жойларини тарк этади. Ушбу бўш қолган жойдан отлиқ мушриклар кириб келиб мусулмонларни қуршовга олади, уларга катта талофат етказиб мағлуб этишади. Ушбу қиссалардан ибрат олган ҳолда Аллоҳ таолога ибодат қилиш ва унинг пайғамбари Муҳаммад алайҳиссаломга эргашиш фақат яхшиликларга эришишимизга сабаб бўлиши, аксинча, уларга итоат этмаслик дунё ва охират азобларига дучор бўлишимиздан огоҳлантиради.
Ушбу сура фазилати ҳақида ҳадисларда қуйидагилар баён этилган:
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Қуръон ўқинглар. Чунки у қиёмат куни ўз аҳлига шафоатчи бўлади. Икки ёритувчи нур – Бақара билан Оли Имрон сурасини ўқинглар. Иккиси қиёмат куни икки булут (икки соябон) ёки бир гуруҳ қушлар шаклида келиб соҳиблари ҳожатини чиқаради (ёки соясига олади). Бақара сурасини ўқинглар. Уни олиш (ўқиш, ёд олиш, амал қилиш) барака, тарк этиш ҳасратдир. Унга сеҳргарлар қодир бўла олмайди», деганлар (Имом Муслим, Имом Доримий, Имом Аҳмад, Имом Ҳоким, Имом Ибн Ҳиббон ривояти).
Уламолар тавсиясига кўра, мана шу икки сурани ўқиш ва унга амал қилишдан ҳосил бўладиган ажр-савоб қиёмат куни булут шаклида келиб бандага соябон бўлади ва жаннатга киришига сабаб бўлади.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким жума куни Оли Имрон сурасини ўқиса, Аллоҳ ва фаришталари кун ботгунича унга салавот айтадилар», деганлар (Имом Табароний ривояти).
Язид ибн Асвад айтадилар: «Ким кундузи Бақара ва Оли Имрон сурасини ўқиса, кеч киргунча нифоқдан саломат бўлади. Ким уларни кечаси ўқиса, тонг отгунча нифоқдан сақланади» (Саъийд ибн Мансур, Байҳақий ва Абу Убайд ривояти).
Каъб ибн Моликдан ривоят қилинади: «Ким Бақара ва Оли Имрон сураларини ўқиса, иккиси қиёмат куни келиб: «Парвардигоро, бу банда учун азоб-уқубатга йўл йўқ!» дейди.
Оиша онамиздан ривоят қилинади: «Ким еттита узун сураларни ёдласа, у олимдир» (Имом Аҳмад ва имом Ҳоким ривояти).
Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллаҳу анҳудан ривоят қилинади: «Ким Оли Имрон сурасини ўқиса у бойдир» (Доримий ва Абу Убайд ривояти).
«Ким Оли Имрон сурасининг 190-200 оятларини кечқурун ўқиса, ушбу оятларни тафаккур ва тадаббур қилса, унга бутун тунни ибодат билан ўтказганлик савоби берилади» (Доримий ривояти).
Қуръони карим тақводорлар учун ҳидоят ва насиҳат манбайидир. Уни ўрганган инсон илм билан бойийди, гўзал хулқ билан зийнатланади, Аллоҳнинг махлуқотларини кўриб тафаккур қилади, беҳисоб берилган неъматларга шукр қилади. Ушбу сурани ўқиш, тафсирини ўрганиш, унинг оятлари маъносини тафаккур ва тадаббур қилиш, унга ихлос билан амал қилиш ҳамда суранинг улуғ фазилатларига эга бўлишни Аллоҳ таоло барчамизга насиб қилсин.
“Тафсири ҳилол”, “Қуръони карим маъноларининг таржима ва тафсири”
ва бошқа манабалар асосида Дилшоджон МАМАДАЛИЕВ тайёрлади.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа