27 Январ, 2026, 8 Шаъбон, 1447
27 Январ, 2026, 8 Шаъбон, 1447
Сафарни ихтиёр қилиб йўлга ҳозирлик кўрган кишини йўлдан қайтармоқ кейинчалик ўша одамнинг маломатларига дуч бўлмоқ демакдир. Зотан, динимизда ҳам ўз маконида иши юришмаган кишиларнинг сафарга чиқиши тавсия этилган. Бизнинг ватандошларимиз мусофирчиликка асосан ризқ-насиба талабида чиқаётир. Уларнинг баъзилари мусофирчилик заҳматини тортгани бесамар кетмай уч-тўрт сўм орттириб келяпти, баъзилари эса қуруқ қўл билан қайтиб келаётир.
“Бисмиллаҳ” деб юртидан чиққан одамнинг Худодан бошқа ёри йўқ. Шундай экан, ундай одам Аллоҳ таолонинг ҳимоясида бўлишни истаса, аввало хулқини гўзал тутмоғи даркор. Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳумо айтади:
“Мусофирнинг зоди роҳиласи ҳалол, покиза бўлиши, сафар мобайнида (ён-атрофдагиларга) ширинсуханлиги, сафардошларига хушмуомалалиги, еб-ичиш ва харажатларда қўлидан келганича уларга ёрдам бериши улуғ инсон эканининг аломатидир”.
Ана шу фазилатлари мусофирчиликда уни бошқаларнинг кўзига яхши кўрсатади. Албатта, танимаган-билмаган жойларига бориш кишини бир оз ҳаяжонлантиради, уйида қолаётган фарзандларидан хавотир олишига ҳам сабаб бўлади.
عن عثمان بن عفان، قال : قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : "مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ يُرِيدُ سَفَرًا فَقَالَ حِيْنَ يَخْرُجُ: بِسْمِ اللهِ وَ اعْتَصَمْتُ بِاللهِ تَوَكَّلْتُ عَلَى اللهِ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إَلا بِاللهِ رُزِقَ خَيرَ ذَلِكَ المَخرَجِ وَصُرِفَ عَنهُ شَرَّ ذَلِكَ المَخرَجِ".
Усмон ибн Аффон розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
“Расулуллоҳ соллоллоҳу алайҳи васаллам:
“Кимки сафарни ирода қилиб уйидан чиқса ва чиқаётган пайтида: “Бисмиллаҳи ваътасомту биллаҳи таваккалту алаллоҳи ла ҳавла вала қуввата илла биллаҳ” (Аллоҳнинг номи билан сафар қилишни бошлайман. Аллоҳнинг ёрдамига боғландим, Аллоҳга таваккул қилдим ва тоатга қувват ҳам, гуноҳдан сақланишга бўлган қувват ҳам ёлғиз Аллоҳдандир) деса, ўша чиқишлигида яхшилик билан ризқланиб, ўша чиқишлигининг ёмонлиги ундан дафъ қилинади”, дедилар”.
Мусофирчиликнинг тўрли кўринишлари ва шартлари ҳақида муфассир олимларимиз кўп ва хўб ёзган. Уларнинг асарлари билан ҳам вақти билан таништириб борамиз. Ҳозирги мақоламизда эса муҳожирликнинг, замонавий ифодада айтганда, мигрантлик ёки гастарбайтерликнинг инсоннинг руҳиятига қанчалик таъсир кўрсатишига биргина мисол келтирмоқчимиз.
Қўлида дипломи бор, кўп йиллар шифохонада ишлаган врач аёл озгина пул топайлик, уйимизнинг кам-кўстини бутлайлик, болаларни ўқитайлик, тўйлар қилайлик деган ниятда Уммон Орти давлатига ишлагани кетибди. У ерда бир инсофли оилага учраб қолибди. Кекса кампирга қарай бошлабди. Хонадон эгалари унга чиройли муомала қилар, яхшигина ойлик маош ҳам тўлар экан. Кўп йил ишлабди. Бу ердан ният қилиб чиққанларининг деярли ҳаммасини ҳал қилишга ўша ёқда ишлаган дастмояси асқатибди.
Ниҳоят энг кенжа қизини чиқарадиган бўлишибди. Уйнинг эгаларидан рухсат олиб йўлга шайланибди. Кейин яна бунча жойга бориб-келишга озгина пул керакми, яхшиси, яна бир йил сабр қилсам, биратўла кета қоламан, деб ўйлабди. Йўлларига кўз тикиб ўтирган фарзандларига қўнғироқ қилиб шу қарорини айтибди. Ҳамманинг ҳафсаласи пир бўлибди. Лекин тўйни тўхтатиб бўлмайди-ку!
Ҳосили калом, яна бир йил ишлаб энди қайтмоқчиман деб қўнғирогқ қилса, эри ҳам, болалари ҳам ишингиз яхши бўлса, ишлайверганингиз маъқулми, яна бундай яхши хонадон топиладими, йўқми, деятган эмиш...
Бу гапларни эшитиб унинг бошидан совуқ сув қўйгандек бўлибди. Мусофирчиликда ўтган йиллари кўз ўнгида бирма-бир ўтаверибди. Деярли ҳар куни боғланиб “Сизни соғиндик, ойижон”, “Қачон қайтасиз, ойижон” дея мўлтираган фарзандлари наҳотки усиз яшашга ўрганиб қолган бўлса! Унинг ўзичи? Ўзи эрисиз, фарзандларисиз яшашга кўникмадими?.. Қайтиб борганда уларга эл бўлиб кетармикан!..
Дамин ЖУМАҚУЛ
ЎМИ Матбуот хизмати
Бу ҳадиси шарифда одобнинг улуғ асосларидан бири баён этилган.
Баъзи олимлар бу ҳадисни илмнинг учдан бири дейишган, бошқалари эса илмнинг тўртдан бири ёки Исломнинг тўртдан бири деганлар.
Абдуллоҳ ибн Абу Зайд айтади: «Барча яхши одоблар тўртта ҳадисдан ўрганилади, улардан бири Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг шу ҳадисларидир: “Кишининг ўзига фойдаси йўқ ишни қилмаслиги унинг Исломи гўзаллигидандир”».
Имом Абу Довуд айтади: «Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қилинган беш юз мингта ҳадисни ёзиб олдим, уларнинг тўрт минги собит (ишончли) бўлиб, улар бу тўртта ҳадисда ифодаланган:
“Амаллар ниятларга боғлиқ”;
“Кишининг фойдаси йўқ шни қилмаслиги унинг Исломи гўзаллигидандир”;
“Ҳалол аниқ ва ойдиндир, ҳаром ҳам аниқ ва ойдиндир”;
“Киши ўзи учун яхши кўрган нарсани биродари учун ҳам яхши кўрмагунча мўмин бўлмайди” (Баъзи ривоятларда унинг ўрнига “Дунёга кўнгил берма, Аллоҳ сени севади” ҳадиси келган)».
Биз ўрганаётганимиз ҳадис мусулмонни ўзига аҳамиятли бўлмаган нарсалар ҳақида гапиришдан, фойдасиз ишларни қилишдан қайтаради.
“Фойдасиз ишларни қилмаслиги”, дегани кишига тааллуқли бўлмаган гап, иш ва ҳамма нарсалардир, яъни унинг дини ва дунёсида фойдаси бўлмаган, Аллоҳ таолонинг розилигини топишда тўсиқ бўладиган нарсалардир.
Ибн Ражаб раҳматуллоҳи алайҳ айтган: “Фойдасиз ишни қилмасликдан мурод тилни беҳуда гаплардан сақлашдир”.
Мусулмоннинг ўзига фойдаси бўлмаган ишни қилиши Исломининг гўзаллигини камайтиради ва салбий натижаларга сабаб бўлади.
Қалбинг қаттиқлашишига, танасининг заифлашишига ва ризқнинг танг бўлишига олиб келади.
Луқмони Ҳакимдан: “Қайси амалингизни ишончлироқ деб биласиз?” деб сўраганларида, у: “Менга фойдаси бўлмаган ишни қилмадим”, деб жавоб берганлар.
Молик ибн Динор айтганлар: “Агар қалбингда қаттиқлик, танангда заифлик ва ризқингда тангликни кўрсанг, билгинки, сен ўзингга фойдаси бўлмаган гапларни гапиргансан”.
Киши ёқтирмайдиган нарсаларни эшитишига сабаб бўлиши мумкин.
Бир киши Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳунинг ёнига кирганида, у оёқ кийимини ямаётган эдилар. У киши: “Эй Абу Абдурраҳмон, шу оёқ кийимни ташлаб, янгисини олсангиз-чи!” деди. Ибн Умар унга: “Оёқ кийимим билан нима ишинг бор? Ўз ишингга қара”, дедилар.
Фойдасиз нарсалар вақтни зое қилади.
Бугунги кунда кўп одамлар ижтимоий тармоқларда тарқалган ўзларига тегишли бўлмаган, ҳатто уларнинг қизиқиш доирасига кирмайдиган хабарларни кузатиш билан машғулдирлар. Агар улар Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу ҳадисларига амал қилганларида, вақтларини динлари ёки дунёларида фойда келтирадиган нарсаларга сарфлаган бўлар эдилар.
Кўп савобдан қуруқ қолишга сабаб бўлиши мумкин.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Агар бирингиз Исломини гўзал қилса, оламдан ўтгач, унинг қилган ҳар бир яхши ишига ўн баробаридан етти юз баробаргача ёзилади. Ҳар бир гуноҳ фақат ўзича ёзилади” (Муттафақун алайҳ). Мусулмон ўзига тегишли бўлмаган гапни гапирса, жавобгар бўлади.
Имом Абу Яъло ва Имом Байҳақий Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам замонларида бир киши шаҳид бўлди. Бир йиғловчи аёл йиғлаб, унга: “Вой, шаҳидим!” деди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: “Унинг шаҳид эканини қаердан биласан? Эҳтимол, у ўзига фойдасиз нарсани гапирган ёки молини камайтирмайдиган нарсада бахиллик қилган бўлиши мумкин”.
Одамлар орасидаги тотувликни бузувчи ва меҳрни йўқотувчи сабаблардан биридир.
Ўзгаларнинг шахсий ишларига аралашиш ва алоқаси бўлмаган ишларга бош суқиш ана шуларга сабаб бўлади. Агар у Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг тавсияларига амал қилганида, ундай қилмаган бўлар эди.
Аллоҳ бир бандага ғазаб қилса, уни ўзига фойдаси бўлмаган нарсалар билан машғул қилиб қўяди.
Абу Дужона розияллоҳу анҳунинг таржимаи ҳолида айтилишича, у киши касал бўлганида дўстларидан бири унинг ёнига кирди. Юзи ялтираётган эди. “Нега юзингиз ялтираяпти?” деб сўраганида, у киши: “Мен учун энг ишончли амалим икки нарса: ўзимга фойдаси бўлмаган нарсани гапирмас эдим ва қалбимда мусулмонларга нисбатан ғараз йўқ эди”, деди (“Сиярул аълом ан-нубало”).
Имом Молик айтганлар: “Киши ўзига фойдаси бўлмаган нарсани қилмай, ўзига фойдали нарса билан машғул бўлмагунча нажот топмайди”.
Мусулмон ўзига фойдаси бўлмаган нарсалардан йироқ бўлиб, Исломини гўзаллаштириши керак. Ким беҳуда ишлар билан машғул бўлса, демак, унинг тоат-ибодатларида қусур бор.
Ҳакимлар: “Ўзингни тоат билан машғул қилмасанг, у сени маъсият билан машғул қилади”, деганлар.
Тошкент ислом институти проректори
Ҳошимхон АМАНОВ
тайёрлади.
(Ж. Шодиев уюштирди).
“Ҳидоят” журналининг 2025 йил 12-сонидан
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 