22 Октябр, 2026, 11 Жумадул аввал, 1448
22 Октябр, 2026, 11 Жумадул аввал, 1448
“Дунё” сўзи луғатда “бойлик”, “давлат” деган маъноларни англатади. Биз дунёга келганимиздан то вояга етгунимизча унинг гўзаллигини кўрамиз катта бўлган сари дунёнинг ташвишларга, адолатсизликарига, ғам-ташвишларига гувоҳ бўламиз ва аста-секин бунга кўникамиз. Яқинларимиз ва дўстларимиз билан мулоқот қиламиз, ўз юмушларимиз билан банд бўламиз, оила-аъзоларимиз билан шоду-ҳуррамликда вақт ўтказамиз.
Кундалик режалар ва мақсадлар билан кунимиз қандай ўтканини ҳам сезмай қоламиз. Дунёга, унинг зийнатларига шунчалик берилб кетганимиздан бир-биримизнинг ўртмиздаги меҳр-оқибатни, ота-онага яхшилик қилишни, қариндошлик ришталарини унутганмиз, ҳатто, намозимиздаги ҳушуни ҳам ёқотиб қўйганмиз.
Бунга сабаб нима? Аллоҳ таоло ҳузурида ҳар бир сониямиз учун жавоб беришимизни ўйламаймизми? Бу дунёни Аллоҳ таоло нима учун гўзал ва ундаги нарсаларни зийнатли қилиб яратди? Бунга Аллоҳ таолонинг Ўзи “Каҳф” сурасининг 7 оятида бундай марҳамат қилади: “Биз ер юзидаги нарсаларни, уларнинг қайсилари гўзалроқ амал қилишини синаш учун, зебу зийнат қилиб қўйганмиз”.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай дедилар: “Дунё осмон билан Ер ўртасида қамалган бўлиб, Аллоҳ таоло яратгандан бери унга қарамайди. Дунё қиёмат куни келганда: “Ё Роббим, бугун мени энг паст мақомдаги дўстларингга бўлса ҳам насиба қилиб бергин”, деб илтижо қилади. Аллоҳ таоло унга: “Эй ҳақир ва тубан нарса, жим бўл, мен сени уларга дунйода раво кўрмаган бўлсам, қандай қилиб энди раво кўрайин?” дейди. Мана, кўриниб турибдики, “дунё”ни ва ундаги зеб-зийнатларни синов учун, қай биримиз бу синовдан ўтолсак,унинг гўзаллигига алданмасак, Аллоҳ таолонинг Ўзи гўзал ажру-мукофот билан мукофотлайди.
Дунёни яхши кўриш узун орзу-ҳаваслар қилиш билан янада мустаҳкамланади. Агар Холиқ Зот дунё ҳақида хабар бериб, мисолини келтирмаганда, албатта, дунё ухлаганни уйғотиб, ғофилни ҳушёр қиларди.Аллоҳ таоло наздида дунёнинг мисқолча қадри йўқ. Пашша қанотича камайтирилмай дунё хазиналари калитлари билан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга кўрстатилганда, уни олишдан бош тортдилар.
Аллоҳ таоло синов-имтиҳон учун солиҳ бандаларидан дунёни пинҳон тутди, алдаш учун душманларига дунёни кенг ва бемалол қилиб қўйди.
Аъло ибн Зиёд: “Тушимда дунёни ўзига оро бериб, афт-башараси буришган кампир қиёфасида кўрдим. Одамлар унга топиниб, ҳар томондан ҳайратланиб қарарди. Кампир олдига бориб, унга бунчалик ажабланиб қараётганларидан ҳайрон бўлдим. Шунда кампирга: “Сен кимсан?”, дедим. У: “Мени танимаяпсанми?”, деди. Мен: “Йўқ”, дедим. “Сен кимсан?”, деб сўрадим. “Мен дунёман”, деди. “Аллоҳдан сенинг ёмонлигингдан паноҳ сўрайман”, дедим. У: “Агар ёмонлигимдан паноҳ топишни истасанг, дирҳамни ёмон кўр!”, деди.
Исо алайҳиссалом: “Дунё-кўприк, унда машғул бўлмасдан ўтинглар”, дедилар. Ҳақиқатан, бу дунё ҳаёти охиратга олиб боришга очиқ ва ёрқин мисолдир. Бешик шу кўприк бошидаги дастлабки масофа бўлса, лаҳад-охирги масофадир. Шу иккови орасида қисқа бир масофа мавжуд. Одамлардан қанчаси шу кўприкнинг ярмига етиб борса, қанчаси учдан бирини ва қанчаси учдан бирининг бирини босиб ўтадилар. Қанчасига бир қадамдан ортиқ юриш насиб қилмади. Ҳар қанақасига кўприкдан ўтилиши шарт. Аммо шу кўприкдан ўтиб олиш ҳақида ўйламай, унинг устида иморат қуриб, турли зийнатларга чалғиб яшаш ғоят жоҳиллик ва ютқизишдир.
Али каррамаллоҳу важҳаҳу бундай дедилар: “Билингларки, сизлар ўликсизлар, ўлгандан сўнг тириласизлар. Амалларингиз олдида турғизилиб, у туфайли жазо(мукофот)ланасизлар. Сизларни дунё ҳаёти алдаб қўймасин. Албатта, у бало-офатлар билан ўраб қўйилган, фонийлиги билан танилган ва алдамчилги билан васф қилинган. Дунёдаги ҳар бир нарсани завол тутади. Дунё ўз аҳли ўртасида гоҳ буёқ, гоҳ буёққа айланади. Дунё ҳеч қачон бир хил турган эмас, унинг ёмонлигидан низо, кураш тўхтаган эмас. Дунё аҳли сурур ва лаззатдан сарҳуш бўлиб турганида, тўсатдан бало ва алдовга йўлиқади”.
Ҳар бир нарсанинг ўртаси, яъни меъёри яхшидир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Сизларнинг энг яхшиларингиз, дунёни деб охиратни, охиратни деб дунёни ташлаб қўймаганингиздир”, деганларидан кўриниб турибдики, бу дунёда Аллоҳ таоло бераётган неъматларга шукр қилиб, охиратимиз учун ажру-савоблар олиш, яхшиликлар қилиб олиш учун бу дунё айни муддаодир.
Барчамизга маълумки, дунё роҳати абадий эмас, у ажал сари етаклайди. Аллоҳнинг ҳузуридаги нарса эса боқийдир. Бизни бу дунё ташвишлари, тўплаётган молимиз, фарзандларимиз Аллоҳнинг зикридан, ибодатидан жалғитиб қўймаслиги зарур. Бу ҳақда Аллоҳ таоло “Мунофиқун” сураси, 9-оятида: “Эй иймон келтирганлар. Молларингиз ва болаларингиз сизни Аллоҳнинг зикридан чалғитмасин. Ким шундай қилса, бас, ана ўшалар ютқазувчилардир”.
Бу ҳаётда озгина баҳраманд бўлиб, йўқлик оламига кўчиб ўтишда беш кунлик дунёда ўйнаб-кулиб ажални кутиб олиб, охиратига ҳеч қандай заҳира тайёрламасдан ўзларига ерни макон тутган инсонлар қанча? Уларга энди ортга йўл йўқдир. Бунга далил эса Муминун сураси, 100-оятида: “Шоядки тарк қилган нарсамда солиҳ амал қилсам, дер. Йўқ! Албатта, бу (қуруқ) сўз бўлиб, у айтгувчи, холос. Уларнинг ортида қайта тириладиган кунларигача тўсиқ бордир”.
Агар амалларимиз гувоҳлик берса, қалбимиздаги нарсалар чиқарилса, диллардаги барча сир-асрорлар ошкор қилинса, Малик ва Жаббор бўлган Зот ҳузурига олиб боришимиз учун турғизилса, қалблар олдинги гуноҳларига раҳм-шавқат сўраб, қўрқиб титраса, пардалар кўтарилиб, айб ва сирларимиз очилса, ана шу вақтда ҳар бир жон ўзи қилиб ўтган амалига яраша жазо олади.
Аллоҳ таоло “Нажм” сураси, 31-оятида: “Осмонлару ердаги барча нарсалар Аллоҳникидир. У ёмонлик қилганларни амалига яраша жазолар ва яхшилик қилганларни гўзал (мукофот) ила мукофотлар” деб марҳамат қилган.
Агар бизга ҳар бир кун шайланган амаллар ошкор қилинса, олдинда келаётган кунимиздан юз буриб қочардик, бой берган вақтимизни ўйлаб, ғам-қайғуга ботардик. Лекин Аллоҳ таоло ажойиб тадбир қўллаб, уларни кўришдан маҳрум қилди. Тасалли ва таскин бўлиши учун дунёнинг бало-офатлари қатига лаззат ва завқни жойлаб, ана шу таъмга машғул-овора қилиб қўйди. Дунёни ва охиратни ҳеч қачон бир-бирига тенглаштириб бўлмайди.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай дедилар: “Дунёнинг охиратга нисбати биронтангиз бармоғини денгизга теккизишига ўхшайди. Бундан ўзига нима қайтиб келишига қарсин”, дедилар.
Али каррамаллоҳу важҳаҳу айтадилар: “Сизларга Аллоҳдан қўрқишни, гарчанд алсо ҳоҳламасангиз ҳам, дунё меросини тарк этишни васият қиламан. Танангиз қариб-қартайиб бораётир, сизлар тетик ва бақувват бўлишни ҳоҳлайсизлар. Сизлар ва дунё мисоли бир йўлда сафарга чиққан қавмга ўхшайди. Гўё улар шу йўлни босиб ўтадигандек, сафарга чиқадилар, гўёки, етиб борадигандек, йўл белгисига қараб юрадилар. Охирига қадар етиб бориш учун йўл масофаси қанча деб ўйлайсиз?
Дунёда бир кун қолиш эҳтимолини қанча деб ўйлайсиз? Дунёнинг зарари ва ғам-қайғуси деб ташвиш чекманг, барибир шу дунёда интиҳо топади. Дунё матоси ва неъматларидан ортиқча ҳурсанд бўлманг, у барибир заволга юз тутади. Дунёни излагувчини ўлим таъқиб эта туриб, дунёни излаши ва ўлим ҳар қадамда пойлаб юрганини била туриб, ғофил бўлганига ҳайронман”.
Дунёда охират учун озуқа еғиб, мусофирлар қарз нарсадан фойдаланганидек, дунёдан баҳраманд бўлсак, ундан ажралган вақтда мусибатларимиз оғир бўлмаслиги учун қалбларимизни тўлиқ бермасак, дунёни муқим қолувчилар учун эмас, ундан ўтгувчиларга берилган зиёфат деб қарасак, дунёю-охиратимиз обод бўлади, инша Аллоҳ.
Дунёга ва унинг зийнатларига чалғиб қолмаслигимиз учун, ибодатларимизда бардавом бўлишимиз ва бу дунёдаги мусибатларга сабр қилиб, карам ва ҳилм билан гўзал тарзда бизга ёрдам беришини меҳрибон Зот Аллоҳ таолодан сўраб қоламиз.
Нодирабегим ФАҲРУТДИНОВА,
“Янги аср” университети “Филология ва тилларни ўқитиш (мумтоз тиллар бўйича)” факультети 1-курс талабаси.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг халқаро илмий-маърифий платформасида илмий-тадқиқот ишлари қизғин давом этмоқда. Айни пайтда тайёрланаётган қатор илмий-оммабоп китоблар орасида Марказий Осиё халқларининг хориждаги тарихий-маданий мероси ва кўп асрлик алоқаларини ёритишга бағишланган тадқиқотлар ҳам бор. Шундай нашрлардан бири Истанбул шаҳрининг Ускудар тумани, Султонтепа ҳудудида жойлашган Ўзбеклар даргоҳи — “Ўзбеклар хонақоҳи” тарихига бағишланган илмий мақолалар тўплами, хабар бермоқда iccu.uz.
Мазкур китобда қарийб икки аср давомида Марказий Осиёдан Истанбул орқали ҳаж сафарига чиққан зиёратчилар, Нақшбандия тариқати вакиллари, шоир ва ёзувчилар, зиёлилар ҳамда турли мақсадларда сафар қилган ватандошларимиз учун муҳим қўнaлға ва манзилгоҳ бўлиб хизмат қилган даргоҳнинг тарихи кенг ёритилган.
Ҳаж сафаридаги муҳим манзилгоҳ
Ўзбеклар даргоҳининг шаклланиш тарихини Истанбулнинг Усмонийлар даврида Марказий Осиё билан олиб борган алоқаларидан айри ҳолда тасаввур этиб бўлмайди. Ўша даврда Марказий Осиёдан Макка ва Мадинага ҳаж сафарига чиққан зиёратчиларнинг йўналишларидан бири Истанбул орқали ўтар, сафарнинг кейинги босқичига тайёргарлик кўриш учун улар шаҳарда муайян муддат тўхтаб ўтар эдилар.
1752–1753 йилларда барпо этилган Ўзбеклар даргоҳи ана шундай зиёратчилар учун муҳим масканга айланган. Бу ерда мусофирлар дам олган, ибодат қилган, сафарга тайёргарлик кўрган. Кейинчалик даргоҳнинг вазифаси кенгайиб, Истанбулда истиқомат қилган ўзбеклар ва Марказий Осиёдан келган Нақшбандия тариқати вакилларининг доимий масканига айланган.
Тарихий манбаларда даргоҳнинг нафақат ҳаж зиёратчилари, балки илм ва маърифат аҳли учун ҳам очиқ маскан бўлгани қайд этилади. Бу ерда турли суҳбатлар, илмий-маърифий мулоқотлар, мушоира ва маданий тадбирлар ўтказилган, меҳмонлар қабул қилинган. Истанбулдаги ўзбек хонақоҳлари, умуман, Марказий Осиёдан келган зиёратчилар учун қўноқ, диний таълим ва маърифат маскани, маданий ҳамда ижтимоий марказ вазифаларини бажарган.
Нақшбандия тариқати ва маърифий муҳит
Ўзбеклар даргоҳи тарихида Нақшбандия тариқати алоҳида ўрин тутади. Китобда даргоҳдаги тасаввуфий фаолият, шайхлар ҳаёти ва уларнинг жамоатчилик ҳамда маърифий ҳаётдаги иштироки архив манбалари асосида тадқиқ этилган.
Даргоҳ нафақат зикр ва ибодат маскани, балки Марказий Осиёдан келган зиёлилар, шоирлар ва уламолар ўзаро мулоқот қиладиган маърифий муҳит сифатида ҳам шаклланган. Бу ерда турли мавзуларда суҳбат ва баҳс-мунозаралар ўтказилган, адабий-маърифий анъаналар давом эттирилган.
Даргоҳдаги маърифий муҳитнинг кўламини унда сақланган ёзма манбалар ҳам кўрсатади. Жумладан, хонақоҳ айвонида ҳижрий 1182 йил — милодий 1769 йилда эски ўзбек тилида арабий ёзувда битилган китобада унинг Нақшбандия даргоҳи сифатидаги мақоми акс этган.
Даргоҳнинг вақф тарихига доир янги маълумотлар
Китобнинг муҳим илмий янгиликларидан бири Ўзбеклар даргоҳининг вақф тарихи ва ҳуқуқий мақомига оид маълумотларни архив ҳужжатлари асосида қайта кўриб чиқиш билан боғлиқ.
Тадқиқотлар натижасида илмий адабиётларда илгари келтирилган айрим маълумотларга аниқлик киритилган. Хусусан, даргоҳнинг биринчи шайхи сифатида тилга олинган Шайх Абдуллоҳнинг тўлиқ исми — Саййид Шайх Абдуллоҳ Акбар Афанди ибн Асадуллоҳ ал-Ўзбекий экани аниқланган.
Шу билан бирга, 1752–1753 йилларда барпо этилган даргоҳ учун айнан дастлабки даврда алоҳида вақф ташкил этилгани ҳақидаги қараш архив ҳужжатлари асосида қайта кўриб чиқилган. Тадқиқотларга кўра, Ўзбеклар даргоҳи учун алоҳида вақф 1788 йилда ал-Ҳож Халил Оға ибн Аҳмад Афанди томонидан ташкил этилган ва шу орқали даргоҳнинг ҳуқуқий мақоми расмийлаштирилган. Вақф ҳужжатида даргоҳ Нақшбандия хонақоҳи сифатида қайд этилиб, дастлаб Самарқанд шаҳрининг Қаландархона маҳалласидан келган дарвешларга хизмат кўрсатгани кўрсатилган. Кейинчалик вақф шартларига ўзгартиш киритилиб, бошқа Нақшбандия дарвешларининг ҳам даргоҳда тунаб қолишига рухсат берилган.
Бу маълумотлар Ўзбеклар даргоҳининг фақат диний иншоот эмас, балки муайян ҳуқуқий, иқтисодий ва ижтимоий тизим асосида фаолият юритган тарихий муассаса бўлганини англаш имконини беради.
Шайхлар ва даргоҳнинг жамоат ҳаётидаги ўрни
Китобда даргоҳ шайхлари ҳақидаги архив маълумотлари ҳам алоҳида тадқиқ этилган. Уларда шайхларнинг нафақат даргоҳ ҳаёти, балки Истанбулдаги Марказий Осиёликлар ўртасидаги алоқаларда тутган ўрни ҳам кўринади.
Архив ҳужжатларида 1797 йилда Усмоний давлатидан паноҳ сўраган Мовароуннаҳр уламолари — Шайх Абдураҳим, Шайх Ҳамза, Шайх Муҳаммад Салим ва Шайх Абдукарим ҳамроҳлари билан Ускудардаги Ўзбек такясида меҳмон бўлгани қайд этилган. Шунингдек, XIX асрда даргоҳ шайхи Сулоймон Афандининг Марказий Осиёдан келган шахсларни қўллаб-қувватлашдаги ролига ишора қилувчи ҳужжатлар ҳам мавжуд.
Бу каби ҳужжатлар Ўзбеклар даргоҳи Марказий Осиёдан Истанбулга келган кишилар учун оддий қўналға эмас, балки уларни бирлаштирувчи ижтимоий ва маърифий марказ вазифасини ҳам бажарганини кўрсатади.
Иқтисодий ва маданий фаолият
Тадқиқотда даргоҳнинг ички ҳаётининг иқтисодий томонлари ҳам четлаб ўтилмаган. Хусусан, ундаги ишлаб чиқариш жараёнлари, ҳисоб-китоб дафтарлари ва иқтисодий фаолият алоҳида илмий мақолаларда таҳлил қилинган.
Шунингдек, даргоҳдаги меъморий ёзувлар, китобалар, мусиқий мерос ва санъат намуналари ҳам ўрганилган. Бу эса Ўзбеклар даргоҳи тарихини фақат диний иншоот тарихи сифатида эмас, балки ўз давридаги ижтимоий, маданий ва иқтисодий ҳаётни ўзида акс эттирган кўп қиррали маскан сифатида тадқиқ этиш имконини беради.
Айрим архив ҳужжатларида даргоҳ шайхи Сулоймон Афандининг матбаа таълими учун зарур ҳарф териш ускуналари ва бошқа материалларни сўраб қилган мурожаати, шунингдек, Балх, Бухоро, Қўқон ва Қошғар ҳожилари фойдаланиши учун Жиддада барпо этилган завия билан боғлиқ ишлар ҳақидаги маълумотлар ҳам учрайди.
Миллий озодлик ҳаракатидаги ўрни
Ўзбеклар даргоҳи тарихининг яна бир муҳим қирраси унинг Туркия миллий озодлик ҳаракати давридаги фаолияти билан боғлиқ.
Китобда келтирилган тадқиқотларда даргоҳнинг Усмонийлар империясининг сўнгги йилларида ва Туркия миллий озодлик уруши даврида тутган ўрни ҳам ёритилган. Жумладан, 1919 йилда даргоҳда Туркия миллий армияси аскарлари учун госпиталь жойлаштирилгани ҳақида маълумотлар келтирилади.
Шу тариқа, бир вақтлар ҳаж зиёратчилари ва мусофирлар учун қўналға бўлган маскан кейинчалик минтақа тарихидаги мураккаб ижтимоий-сиёсий жараёнларнинг бевосита гувоҳи бўлган.
Аждодлар меросининг бугунги аҳамияти
Бугунги кунда Султонтепадаги Ўзбеклар даргоҳи Туркияга ташриф буюраётган ватандошларимиз учун яқин ўтмишдаги аждодларимиздан қолган ноёб маданий мерос сифатида алоҳида аҳамият касб этади.
Даргоҳ тарихи Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги муносабатларнинг замонавий босқичидан анча олдин шаклланган кўп асрлик маданий-маърифий алоқалар мавжуд бўлганини кўрсатади. Марказий Осиёдан Истанбулга келган зиёратчилар, уламолар, шайхлар, шоир ва зиёлилар орқали шаклланган бу алоқалар диний ҳаёт билан бир қаторда адабиёт, илм-фан, санъат, савдо ва ижтимоий муносабатларни ҳам қамраб олган.
Шу нуқтаи назардан, Ўзбеклар даргоҳи тарихини ўрганиш нафақат бир тарихий обида тақдирини тадқиқ этиш, балки Марказий Осиё ва Усмонийлар дунёси ўртасидаги узоқ давом этган цивилизацион алоқаларни англаш учун ҳам муҳимдир.
Китобда қамраб олинган тадқиқотлар
Тайёрланаётган китобда Ўзбеклар даргоҳи тарихининг турли йўналишларига бағишланган илмий мақолалар жамланган. Жумладан, Ҳасан Демиртошнинг «Ускудар Ўзбеклар даргоҳи вақф низомининг дипломатик ва тузилмавий таҳлили», Эркан Овучнинг «Ўзбеклар даргоҳи шайхлари ҳақида архив маълумотлари», Серпил Ўзжаннинг «Сайёҳлар қўнимгоҳи: Султонтепа Ўзбеклар даргоҳи», Умар Фаруқ Жаннинг даргоҳдаги ишлаб чиқариш ва иқтисодий фаолиятга бағишланган тадқиқоти, Умар Кўчйиғитнинг даргоҳ китобалари ҳақидаги мақоласи ўрин олган.
Шунингдек, Марва Кубро Инжанинг миллий озодлик ҳаракатлари пайтида Ўзбеклар даргоҳининг тутган ўрни, Мелиҳ Содиқ Кучукернинг Шайх Ато ва Шайх Нажмиддинларнинг даргоҳдаги фаолиятига оид оилавий архив ҳужжатлари таҳлили ҳамда Сулаймон Эргўнарнинг Ўзбеклар даргоҳининг мусиқий меросига бағишланган тадқиқоти китоб мазмунини бойитган.
Нашрда Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази илмий котиби Рустам Жабборовнинг «Истанбулнинг ўзбекона обидаси» номли мақоласи ҳам жой олган. Унда даргоҳнинг тарихий аҳамияти, унинг ҳаж зиёратчилари ва Нақшбандия тариқати вакиллари ҳаётидаги ўрни, Марказий Осиё билан алоқалари ҳамда бугунги маданий мерос сифатидаги аҳамияти ҳақида сўз юритилади.
Умуман, мазкур китобда жамланган тадқиқотлар Ўзбеклар даргоҳи тарихини турли манбалар — архив ҳужжатлари, вақфномалар, хатлар, қайдномалар ва шахсий архив материаллари асосида қайта кўриб чиқиш, илмий жиҳатдан бойитиш ва янги маълумотларни илмий муомалага киритишга қаратилган.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида ушбу каби тадқиқотларнинг тайёрланиши Марказнинг халқаро илмий-маърифий платформаси доирасида Ўзбекистон тарихига, аждодлар меросига ва хорижда сақланиб келаётган тарихий-маданий манбаларга янгича илмий ёндашув асосида эътибор қаратилаётганини кўрсатади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 