02 Октябр, 2026, 21 Рабиъус сони, 1448
02 Октябр, 2026, 21 Рабиъус сони, 1448
“Мазҳаб” сўзи арабча сўз бўлиб, “йўл”, “йўналиш” маъноларини билдиради. Шаръий истилоҳда эса, “бирор диний масала, муаммо бўйича муайян мужтаҳид олимнинг фатво чиқариш йўлидир”. Саҳоба ва тобеъинлар даврида мазҳаблар кўп бўлган. Аммо вақт ўтиши билан улар орасида тўрт йирик: ҳанафий, моликий, шофеий, ҳанбалий мазҳаблари ривож топган. Мазкур тўрт мазҳаб вужудга келишининг асосий омили – булар қолган мазҳабларнинг таълимотини ҳам тадқиқ қилиб, қамраб олганидир.
Бу ҳақда аллома Ибн Ражаб ўзининг “Тўрт мазҳабдан бошқага эргашганга раддия” асарида қуйидаги сўзни айтганлар: “Кўплаб мазҳаблар орасидан айнан тўрт мазҳаб сақланиб қолиши худди Қуръони каримнинг етти қироатидан фақат биттаси қолганига ўхшайди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи васалламга Қуръони карим етти хил лаҳжада нозил бўлган. Кейинчалик ислом дини атрофга кенг ёйилиб, мусулмонларнинг сони ортиб борди ва қироат борасида улар ўртасида баъзи ихтилофлар келиб чиққач, Усмон ибн Аффон разияллоҳу анҳу мусҳафни етти қироатдан фақат биттасининг лаҳжасида ёздиришга қарор қилди. Оқибатда бугун ер юзи мусулмонлари Қуръонни фақат битта мусҳафдан яъни, Усмон мусҳафида ёзилган хатидан ўқийдиган бўлди. Демак, кўплаб мазҳаблар орасидан фақат тўрттасининг сақланиб қолгани асрлар давомида инсонларни турли зиддиятлар ва ихтилофлардан ҳимоя этишда асос бўлган”.
Мазкур тўрт мазҳабнинг тўғрилиги ва ҳақ эканлиги ҳақида барча мусулмон уммати ижмо, иттифоқ қилганлар.
Аллома Ибн Ражаб раҳматуллоҳи алайҳ яна шундай дейди: “Аллоҳ таоло шариатни сақлаш ва динни муҳофаза қилиш учун ўз ҳикмати билан одамлар ичидан тўрт забардаст имомларни чиқариб берди. Уларнинг илму маърифатда бир мартабага эришганларини ва чиқарган фатво ва ҳукмларини ҳақиқатга ўта яқинлигини барча уламолар бир овоздан эътироф қилганлар. Барча ҳукмлар ўшалар орқали чиқариладиган бўлди. Бу нарса мўмин бандалар учун Аллоҳ таолонинг лутфу карами ва марҳамати бўлди”.
Уламоларимиз фиқҳий мазҳаблар имомларини ва уларнинг ишларини қуйидаги мисол билан тушунтирадилар: “Аллоҳнинг розилигига эришиб, жаннатий бўлиш худди тоғнинг чўққисига чиқишдек бўлса, мазҳаб имомлари – Қуръон, ҳадис ва шуларга асосланган манбалардан фойдаланиб, чўққига чиқишнинг энг осон ва бехатар йўлини топиб, белги қўйиб, осонлаштириб қўйган кишилардир. Чўққига чиқувчилар мазкур буюк тўрт имом кўрсатган йўлдан бирини тутсалар осонгина, қийналмасдан мақсадига эришади”.
Имом Бадруддин Заркаший “Баҳрул муҳит” китобида шундай ёзади: “Мусулмонларнинг эътироф қилинган тўрт мазҳаби ҳақдир ва ундан бошқасига амал қилиш жоиз эмас”.
Имом Али ибн Абдуллоҳ Самҳудий ўзларининг “Иқдул фарид фи аҳкомит-тақлид” номли асарларида шундай деганлар: “Билингки, ушбу тўрт мазҳабдан бирини ушлашда катта фойда бор. Ундан юз ўгиришда эса, катта муаммо ва ихтилофлар бор. Бир мазҳабда юришдаги фойдалардан бири – саҳоба ва тобеъинларнинг шариат илмини ўрганишдаги одатларига эргашишдир. Чунки, тобеъинлар шариат ишида бир-бирларига ёки саҳобаларга эргашар эди, саҳобалар эса, бир-бирларига ёки Расулуллоҳга эргашганлар”.
У зот яна шундай деганлар: “Бир мазҳабда юришдаги фойдалардан яна бири – Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи васаллам марҳамат қилган қуйидаги ҳадисга амал қилиш бор: яъни: “Агар ихтилофни кўрсангиз, ўзингизга кўпчилик томонини лозим тутинг” (Имом Ибн Можа ривояти).
Тўғри мазҳаблардан фақат мана шу тўрттаси қолган экан, уларга эргашиш катта жамоага эргашиш ҳисобланади.
Шамсуддин Хапизов,
Наманган тумани "Ҳалил ҳожи" жоме масжиди имом-хатиби
Манба: @Softalimotlar
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Бугунги глобаллашув ва ахборот алмашинуви ниҳоятда тезлашган шароитда жамиятнинг барқарорлиги нафақат иқтисодий ёки сиёсий омиллар, балки инсонлар ўртасидаги ўзаро ҳурмат, ҳамжиҳатлик ва ишончга ҳам бевосита боғлиқ. Айниқса, турли миллат, элат ва диний конфессиялар вакиллари истиқомат қиладиган жамиятларда тотувликни таъминлаш ижтимоий барқарорликнинг муҳим шартларидан биридир.
Ўзбекистон учун миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенглик тарихий тажриба билан бирга, бугунги тараққиёт жараёнининг ҳам муҳим омилидир. Шу боис ушбу йўналишдаги сиёсат фақат маънавий-маърифий тадбирлар билан чекланмай, ҳуқуқий кафолатлар, институционал механизмлар, таълим, маҳалла ва фуқаролик жамияти билан ҳамкорликни қамраб олмоқда.
Тотувликнинг ҳуқуқий асоси. Миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенгликнинг энг муҳим кафолати Конституцияда белгиланган инсон ҳуқуқлари ва тенглик тамойилларидир. Янги таҳрирдаги Конституцияда давлат барча миллат ва элатларнинг тиллари, урф-одатлари ва анъаналарига ҳурмат билан муносабатда бўлишни таъминлаши ҳамда уларнинг ривожланиши учун шароит яратиши белгиланган. Шунингдек, виждон эркинлиги кафолатланиб, инсоннинг исталган динга эътиқод қилиш ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслик ҳуқуқи эътироф этилган.
Бу нормаларнинг аҳамияти шундаки, миллий ёки диний мансублик инсоннинг жамиятдаги ҳуқуқий мақомини белгиловчи мезонга айланишига йўл қўйилмайди. Демак, бағрикенглик фақат ахлоқий фазилат эмас, балки фуқароларнинг тенг ҳуқуқлилигига асосланган конституциявий тамойилдир.
Миллатлараро муносабатларда янги институционал ёндашув. 2025-йил 19-мартдаги ПФ-52-сон Фармон билан умуммиллий тотувлик, бирдамлик ва ҳамжиҳатликни мустаҳкамлаш, барча фуқароларга тенг ҳуқуқ ва имкониятлар яратиш, миллатлараро муносабатларни уйғунлаштириш ҳамда ягона фуқаровий ўзликни шакллантиришга қаратилган вазифалар белгиланди. Ҳужжат асосида Миллатлараро муносабатлар ва хориждаги ватандошлар масалалари бўйича қўмита ташкил этилди.
Мазкур ёндашув миллатлараро муносабатларни фақат маданий тадбирлар доирасида эмас, балки жамиятнинг умумий тараққиёти, фуқароларнинг дахлдорлиги ва тенг имкониятлари билан боғлиқ масала сифатида кўриш зарурлигини кўрсатади.
Миллий маданий марказлар, таълим муассасалари, маҳалла ва фуқаролик жамияти институтларининг фаолияти ҳам шу жараённинг амалий таркибий қисмидир. Турли миллат ва элатларнинг тили, маданияти ва анъаналарига ҳурматни сақлаш эса умумий фуқаролик бирдамлигини мустаҳкамлаш билан уйғунлашади.
Диний бағрикенглик — виждон эркинлиги ва ўзаро ҳурмат. Диний бағрикенгликнинг мазмуни фақат турли эътиқод вакилларига сабр-тоқат билан муносабатда бўлишдан иборат эмас. У виждон эркинлигини ҳурмат қилиш, фуқароларнинг диний мансублигидан қатъи назар тенг ҳуқуқлилигини таъминлаш, диний камситиш ва адоватнинг олдини олиш каби тамойилларни ҳам қамраб олади.
2025-йилда диний-маърифий соҳадаги ислоҳотларни янги босқичга олиб чиқишга қаратилган ҳужжатда диний бағрикенглик ва конфессиялараро тотувликни мустаҳкамлаш, аҳоли орасида бирдамлик ва ўзаро ҳурматни кучайтириш устувор йўналиш сифатида белгиланди. Унда “Бағрикенг жамият — барқарор давлат” тамойили асосида давлат ва жамоат ташкилотлари ҳамкорлигини кучайтириш механизми ҳам назарда тутилган.
Бу ёндашувнинг муҳим жиҳати — диний бағрикенгликни фақат диний ташкилотларнинг вазифаси сифатида эмас, балки давлат идоралари, маҳалла, ёшлар ташкилотлари, оила ва фуқаролик жамияти институтларининг ҳамкорлигини талаб қиладиган ижтимоий жараён сифатида кўришдир.
2026-йил: маърифат ва амалий профилактика. Диний бағрикенглик ва ижтимоий тотувликни таъминлашда амалий маърифий ишлар муҳим ўрин тутади. Дин ишлари бўйича қўмитанинг 2026-йил 16-июлдаги расмий брифингида қайд этилишича, йилнинг биринчи ярим йиллигида республика бўйича 223 мингдан ортиқ маърифий ва профилактик тадбир ўтказилган.
Уларнинг 32 873 таси “Жаҳолатга қарши маърифат” йўналишида, 22 571 таси ёшлар билан очиқ мулоқот, 35 072 таси ижтимоий ҳимояга муҳтож оилалар, 21 706 таси нотинч ва ажрим ёқасидаги оилалар, 35 295 таси эса меҳнат мигрантлари ва уларнинг оила аъзолари билан боғлиқ тадбирларни ташкил этган. Шу даврда диний-маърифий соҳа ходимларидан 3 575 нафари малака ошириш курсларини тамомлаган.
Бу рақамлар диний-маърифий фаолиятнинг тобора кўпроқ бевосита мулоқот, профилактика ва ижтимоий муаммолар билан ишлашга йўналтирилаётганини кўрсатади.
Шунингдек, расмий маълумотларда Ўзбекистонда 199 та ноисломий диний ташкилот фаолият юритаётгани қайд этилган. 2026-йилнинг биринчи ярмида турли конфессиялар вакилларининг илмий-амалий ва маданий тадбирлардаги иштироки ҳам таъминланган. Бу конфессиялараро мулоқотнинг амалий шаклларидан биридир.
Бағрикенглик ва рақамли ахборот макони. Бугунги кунда миллатлараро ва диний муносабатларга таъсир қилувчи омиллардан бири — рақамли ахборот маконидир. Ижтимоий тармоқларда фойдали маърифий материаллар билан бир қаторда нотўғри, контекстдан узилган ёки манипулятив ахборотлар ҳам тез тарқалиши мумкин.
Шу сабабли бағрикенглик маданиятини шакллантириш медиа саводхонлик билан ҳам чамбарчас боғлиқ. Фуқаро ахборотнинг манбасини текшира олиши, фактни фикрдан ажрата билиши, ҳиссий ва провокацион материалларга танқидий ёндашиши зарур.
Бу масаланинг долзарблиги 2026-йил 8-июлда ўтказилган “Рақамли дунёда диний бағрикенглик ва миллатлараро тотувлик барқарорлигининг долзарб масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференсияда ҳам алоҳида муҳокама қилинган. Унда рақамли макондаги замонавий таҳдидлар, медиа саводхонликни ошириш, ёшларни бузғунчи ғоялар таъсиридан ҳимоя қилиш ва ижтимоий тармоқларда бағрикенглик маданиятини ривожлантириш масалалари кўриб чиқилган.
Демак, бугунги шароитда бағрикенгликни таъминлаш масаласи маҳалла ёки реал ижтимоий муҳит билангина чегараланмайди. У интернетдаги мулоқот маданиятини ҳам қамраб олади.
Хулоса сифатида шуни айтиш мумкинки, миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенглик Ўзбекистон жамиятининг тарихий тажрибасига таянган ҳолда, бугунги тараққиёт жараёнида ҳам муҳим ижтимоий қадрият сифатида намоён бўлмоқда. 2025–2026-йилларда қабул қилинган ҳужжатлар ва амалга оширилаётган амалий ишлар бу йўналишда ҳуқуқий, институционал ва маърифий механизмларнинг такомиллашиб бораётганини кўрсатади.
Шу билан бирга, бағрикенгликни фақат давлат сиёсати ёки алоҳида тадбирлар натижаси сифатида эмас, балки ҳар бир фуқаронинг кундалик мулоқот маданияти билан боғлиқ жараён сифатида тушуниш муҳим. Қўшнига ҳурмат, бошқа миллат вакилининг тили ва маданиятига эътибор, турли эътиқодларга нисбатан қонуний ва холис муносабат, интернетдаги ахборотни текшириб қабул қилиш — буларнинг барчаси жамиятдаги тотувликнинг амалий кўринишларидир.
Бугунги вазифа миллатлараро ва конфессиялараро муносабатларда мавжуд ижобий тажрибани сақлаш билан бирга, янги ахборот муҳити ва глобаллашув шароитида юзага келаётган муаммоларга ҳам замонавий ёндашувларни ишлаб чиқишдан иборат. Зеро, жамиятдаги ўзаро ҳурмат ва ишонч қанчалик мустаҳкам бўлса, фуқароларнинг умумий тараққиёт жараёнидаги иштироки ва дахлдорлиги учун шунчалик кенг имкониятлар яратилади.
Шу маънода миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенглик — нафақат маънавий қадрият, балки барқарор ижтимоий тараққиётнинг муҳим шартидир.
Султонов Лочинбек Жалолиддин ўғли
Дин ишлари бўйича қўмита ҳузуридаги
Диний-маърифий соҳада малака ошириш ва қайта тайёрлаш институти
Наманган минтақавий филиали
2026-2027- ўқув йили
имом-хатиб ва имом-ноиблари учун
ташкил этилган малака ошириш курси I давра тингловчиси
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 