Bugungi globallashuv va axborot almashinuvi nihoyatda tezlashgan sharoitda jamiyatning barqarorligi nafaqat iqtisodiy yoki siyosiy omillar, balki insonlar o‘rtasidagi o‘zaro hurmat, hamjihatlik va ishonchga ham bevosita bog‘liq. Ayniqsa, turli millat, elat va diniy konfessiyalar vakillari istiqomat qiladigan jamiyatlarda totuvlikni ta’minlash ijtimoiy barqarorlikning muhim shartlaridan biridir.

O‘zbekiston uchun millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik tarixiy tajriba bilan birga, bugungi taraqqiyot jarayonining ham muhim omilidir. Shu bois ushbu yo‘nalishdagi siyosat faqat ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar bilan cheklanmay, huquqiy kafolatlar, institutsional mexanizmlar, ta’lim, mahalla va fuqarolik jamiyati bilan hamkorlikni qamrab olmoqda.

Totuvlikning huquqiy asosi. Millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikning eng muhim kafolati Konstitutsiyada belgilangan inson huquqlari va tenglik tamoyillaridir. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyada davlat barcha millat va elatlarning tillari, urf-odatlari va an’analariga hurmat bilan munosabatda bo‘lishni ta’minlashi hamda ularning rivojlanishi uchun sharoit yaratishi belgilangan. Shuningdek, vijdon erkinligi kafolatlanib, insonning istalgan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqi e’tirof etilgan.

Bu normalarning ahamiyati shundaki, milliy yoki diniy mansublik insonning jamiyatdagi huquqiy maqomini belgilovchi mezonga aylanishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Demak, bag‘rikenglik faqat axloqiy fazilat emas, balki fuqarolarning teng huquqliligiga asoslangan konstitutsiyaviy tamoyildir.

Millatlararo munosabatlarda yangi institutsional yondashuv. 2025-yil 19-martdagi PF-52-son Farmon bilan umummilliy totuvlik, birdamlik va hamjihatlikni mustahkamlash, barcha fuqarolarga teng huquq va imkoniyatlar yaratish, millatlararo munosabatlarni uyg‘unlashtirish hamda yagona fuqaroviy o‘zlikni shakllantirishga qaratilgan vazifalar belgilandi. Hujjat asosida Millatlararo munosabatlar va xorijdagi vatandoshlar masalalari bo‘yicha qo‘mita tashkil etildi.

Mazkur yondashuv millatlararo munosabatlarni faqat madaniy tadbirlar doirasida emas, balki jamiyatning umumiy taraqqiyoti, fuqarolarning daxldorligi va teng imkoniyatlari bilan bog‘liq masala sifatida ko‘rish zarurligini ko‘rsatadi.

Milliy madaniy markazlar, ta’lim muassasalari, mahalla va fuqarolik jamiyati institutlarining faoliyati ham shu jarayonning amaliy tarkibiy qismidir. Turli millat va elatlarning tili, madaniyati va an’analariga hurmatni saqlash esa umumiy fuqarolik birdamligini mustahkamlash bilan uyg‘unlashadi.

Diniy bag‘rikenglik — vijdon erkinligi va o‘zaro hurmat. Diniy bag‘rikenglikning mazmuni faqat turli e’tiqod vakillariga sabr-toqat bilan munosabatda bo‘lishdan iborat emas. U vijdon erkinligini hurmat qilish, fuqarolarning diniy mansubligidan qat’i nazar teng huquqliligini ta’minlash, diniy kamsitish va adovatning oldini olish kabi tamoyillarni ham qamrab oladi.

2025-yilda diniy-ma’rifiy sohadagi islohotlarni yangi bosqichga olib chiqishga qaratilgan hujjatda diniy bag‘rikenglik va konfessiyalararo totuvlikni mustahkamlash, aholi orasida birdamlik va o‘zaro hurmatni kuchaytirish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilandi. Unda “Bag‘rikeng jamiyat — barqaror davlat” tamoyili asosida davlat va jamoat tashkilotlari hamkorligini kuchaytirish mexanizmi ham nazarda tutilgan.

Bu yondashuvning muhim jihati — diniy bag‘rikenglikni faqat diniy tashkilotlarning vazifasi sifatida emas, balki davlat idoralari, mahalla, yoshlar tashkilotlari, oila va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligini talab qiladigan ijtimoiy jarayon sifatida ko‘rishdir.

2026-yil: ma’rifat va amaliy profilaktika. Diniy bag‘rikenglik va ijtimoiy totuvlikni ta’minlashda amaliy ma’rifiy ishlar muhim o‘rin tutadi. Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 2026-yil 16-iyuldagi rasmiy brifingida qayd etilishicha, yilning birinchi yarim yilligida respublika bo‘yicha 223 mingdan ortiq ma’rifiy va profilaktik tadbir o‘tkazilgan.

Ularning 32 873 tasi “Jaholatga qarshi ma’rifat” yo‘nalishida, 22 571 tasi yoshlar bilan ochiq muloqot, 35 072 tasi ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalar, 21 706 tasi notinch va ajrim yoqasidagi oilalar, 35 295 tasi esa mehnat migrantlari va ularning oila a’zolari bilan bog‘liq tadbirlarni tashkil etgan. Shu davrda diniy-ma’rifiy soha xodimlaridan 3 575 nafari malaka oshirish kurslarini tamomlagan.

Bu raqamlar diniy-ma’rifiy faoliyatning tobora ko‘proq bevosita muloqot, profilaktika va ijtimoiy muammolar bilan ishlashga yo‘naltirilayotganini ko‘rsatadi.

Shuningdek, rasmiy ma’lumotlarda O‘zbekistonda 199 ta noislomiy diniy tashkilot faoliyat yuritayotgani qayd etilgan. 2026-yilning birinchi yarmida turli konfessiyalar vakillarining ilmiy-amaliy va madaniy tadbirlardagi ishtiroki ham ta’minlangan. Bu konfessiyalararo muloqotning amaliy shakllaridan biridir.

Bag‘rikenglik va raqamli axborot makoni. Bugungi kunda millatlararo va diniy munosabatlarga ta’sir qiluvchi omillardan biri — raqamli axborot makonidir. Ijtimoiy tarmoqlarda foydali ma’rifiy materiallar bilan bir qatorda noto‘g‘ri, kontekstdan uzilgan yoki manipulyativ axborotlar ham tez tarqalishi mumkin.

Shu sababli bag‘rikenglik madaniyatini shakllantirish media savodxonlik bilan ham chambarchas bog‘liq. Fuqaro axborotning manbasini tekshira olishi, faktni fikrdan ajrata bilishi, hissiy va provokatsion materiallarga tanqidiy yondashishi zarur.

Bu masalaning dolzarbligi 2026-yil 8-iyulda o‘tkazilgan “Raqamli dunyoda diniy bag‘rikenglik va millatlararo totuvlik barqarorligining dolzarb masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiyada ham alohida muhokama qilingan. Unda raqamli makondagi zamonaviy tahdidlar, media savodxonlikni oshirish, yoshlarni buzg‘unchi g‘oyalar ta’siridan himoya qilish va ijtimoiy tarmoqlarda bag‘rikenglik madaniyatini rivojlantirish masalalari ko‘rib chiqilgan.

Demak, bugungi sharoitda bag‘rikenglikni ta’minlash masalasi mahalla yoki real ijtimoiy muhit bilangina chegaralanmaydi. U internetdagi muloqot madaniyatini ham qamrab oladi.

Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik O‘zbekiston jamiyatining tarixiy tajribasiga tayangan holda, bugungi taraqqiyot jarayonida ham muhim ijtimoiy qadriyat sifatida namoyon bo‘lmoqda. 2025–2026-yillarda qabul qilingan hujjatlar va amalga oshirilayotgan amaliy ishlar bu yo‘nalishda huquqiy, institutsional va ma’rifiy mexanizmlarning takomillashib borayotganini ko‘rsatadi.

Shu bilan birga, bag‘rikenglikni faqat davlat siyosati yoki alohida tadbirlar natijasi sifatida emas, balki har bir fuqaroning kundalik muloqot madaniyati bilan bog‘liq jarayon sifatida tushunish muhim. Qo‘shniga hurmat, boshqa millat vakilining tili va madaniyatiga e’tibor, turli e’tiqodlarga nisbatan qonuniy va xolis munosabat, internetdagi axborotni tekshirib qabul qilish — bularning barchasi jamiyatdagi totuvlikning amaliy ko‘rinishlaridir.

Bugungi vazifa millatlararo va konfessiyalararo munosabatlarda mavjud ijobiy tajribani saqlash bilan birga, yangi axborot muhiti va globallashuv sharoitida yuzaga kelayotgan muammolarga ham zamonaviy yondashuvlarni ishlab chiqishdan iborat. Zero, jamiyatdagi o‘zaro hurmat va ishonch qanchalik mustahkam bo‘lsa, fuqarolarning umumiy taraqqiyot jarayonidagi ishtiroki va daxldorligi uchun shunchalik keng imkoniyatlar yaratiladi.

Shu ma’noda millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik — nafaqat ma’naviy qadriyat, balki barqaror ijtimoiy taraqqiyotning muhim shartidir.

Sultonov Lochinbek Jaloliddin o‘g‘li

Din ishlari bo‘yicha qo‘mita huzuridagi

Diniy-ma’rifiy sohada malaka oshirish va qayta tayyorlash instituti

Namangan mintaqaviy filiali

2026-2027- o‘quv yili

imom-xatib va imom-noiblari uchun

tashkil etilgan malaka oshirish kursi I davra tinglovchisi