29 Сентябр, 2026, 18 Рабиъус сони, 1448
29 Сентябр, 2026, 18 Рабиъус сони, 1448
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм.
Аллоҳ таолога битмас-туганмас ҳамду санолар бўлсин.
Пайғамбаримизга мукаммал ва батамом салавоту дурудлар бўлсин.
Етимнинг ҳаққини ейишнинг катта гуноҳ, оғир жиноят ва ўта кетган пасткашлик эканини ҳеч ким инкор қилмаса керак.
Аллоҳ таоло Қуръони Каримда: «Етимларнинг мол-мулкларини зулм билан еган кимсалар қоринларига дўзахни ебдилар, холос» (Нисо сураси, 10‑оят), дея бежизга таҳдид қилмаган.
«Фалончи етимнинг пулини ўмарибди», дейилса, ҳар қандай виждонли одам ўзи билган энг оғир гаплар билан уни қарғаши, ҳақорат қилиши табиий.
Бироқ, шариат ва воқелик нуқтаи назари билан қарасак, етимнинг ҳаққини ейишдек яна бир катта гуноҳ, оғир жиноят бор, аммо негадир кўпчилик унга бепарво. Бу ‒ омманинг молидан ноҳақ, ўғрин-ча, ейишдир.
Очиғини айтиш керак, постсовет мамлакатларда давлатнинг мулкини ўмариш одат тусига кириб, одамларнинг қон-қонига сингиб кетди. Одамлар давлатнинг мулкини худди эгасиз молдек тасаввур қиладиган бўлиб қолган. Давлатнинг мулкидан ўғрилаётганлар ўзини ҳеч ноқулай ҳам ҳис қилишмайди, худди отасидан қолган боғдан олма егандек, халқ мулкини бемалол ўпқонига тиқаверади. Ўрни келса, бу борада мусобақалашиб ҳам кетишади.
Бунинг бир қатор сабаблари мавжуд бўлиб, шулардан бири биздаги замонавий давлатчиликнинг тарихий илдизига бориб тақалади. Даҳрийлар инқилоб қилиб, Русия ҳукуматини ағдарди, уларнинг тож-тахтини, мол-мулкини талон-тарож қилиб, тортиб олди. Кейин бу талончилик давом этиб, кенгайиб, бутун бир халқнинг юқори қатламига тегишли барча нарса мусодара қилинди. Даҳрий тузумга қарши чиққанлар, зиёлилар, ҳур фикрли, онгли кишилар халқ душмани деб эълон қилиниб, ўлдирилди, қамалди, сургун қилинди. Шунинг учун ўша пайтдаги мазлум қатлам бу давлатга нисбатан аламзада бўлиб қолди, «давлат менинг насабимни, мавқеимни, мол-мулкимни тортиб олди, энди мен ҳам давлатникини совураман, чунки унда менинг ҳаққим бор» деган тушунчада бўлди. Совет даврининг охирига бориб, ниҳоятда оммалашган бу тушунча бутун халққа сингиб, давлатнинг мулкини ўғирлаш оддий иш бўлиб қолди, ҳатто уддабуронлик ҳисоблана бошлади.
Шу зайлда давлат халқнинг мулкини, халқ давлат мулкини талон-тарож қилишга одатланиб қолди. Буларнинг барчаси давлат билан халқ ўртасида жарлик, беаёв душманликни янада чуқурлаштириб юборди. Бугун ҳам мана шу руҳият кўп жойда ҳукмрон. Бу, Қуръон таъбири билан айтганда, халқнинг ўз-ўзини ўлдиришидир (Нисо сураси, 29-оятга ишора).
Минг афсуски, мустабид тузум парчаланиб, юртимиз мустақил бўлса ҳам, жуда кўпчиликда давлатнинг мулкига нисбатан ана шундай нотўғри муносабат сақланиб қолди. Жамиятни бугунгача зимдан қўпориб, емириб, заҳарлаб келаётган коррупция, порахўрлик, давлат мулкини талон-тарож қилиш, бировларнинг мулкини алдов ёки фирибгарлик йўли билан ўзлаштириш ана шу манфур тузумдан қолган разил сарқит, десак, хато бўлмайди.
Аслида давлат мулки омманинг моли бўлиб, уни ноҳақ ва яширинча олиш энг оғир ҳаромлардан саналади.
Қуръони Карим ва ҳадиси шарифларда омманинг молидан яширинча олиб ейиш «ғулул» дейилади. Бу сўз одатда ўлжа тақсимланмасдан олдин ундан бирор нарсани махфий равишда олишни билдиради, лекин уламолар бу нарса омманинг молидан яширинча ейишнинг барча кўринишларини ўз ичига олишини таъкидлашади.
Руммоний айтади: «Ғулул сўзи «ғолалун» сўзидан олинган бўлиб, аслида сувнинг дарахтлар орасига сингишига айтилади. Хиёнатда мулкка одамлардан махфий суратда, ҳалол бўлмаган йўл билан кирим бўлгани учун бу гуноҳ «ғулул» деб аталган».
Аллоҳ таоло Қуръони Каримда шундай дейди:
«Кимки ғулул қилса, ўлжага хиёнат қилса, Қиёмат куни хиёнат қилиб олган нарсаси билан келади. Сўнгра ҳар бир жон қилган қилмишини(жазосини) тўлиқ олади. Уларга зулм қилинмас».
Демак, ким омманинг мулкидан яширинча бирор нарса олса, Қиёмат куни маҳшаргоҳга ўша нарса бўйнига осилган ҳолда келади, одамлардан яшириб қилган хиёнати барчага ошкор этилади. Бу ҳолатнинг тафсирини бевосита ҳадиси шарифда ўқишимиз мумкин.
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам орамизда туриб, ғулул ҳақида сўзладилар. Унинг гуноҳи катталигини, иши оғирлигини гапириб, шундай дедилар: «Қиёмат куни бирортангиз елкасида маъраётган қўй билан, кишнаб турган от билан келиб, «Эй Аллоҳнинг Расули, мени қутқаринг!» деганини кўрмайин! Мен ҳам: «Сен учун ҳеч нарса қўлимдан келмайди, сенга (ҳукмларни) етказганман», демайин. Елкасида ўкириб турган туя билан келиб, «Эй Аллоҳнинг Расули, мени қутқаринг!» демасин. Мен ҳам: «Сен учун ҳеч нарса қўлимдан келмайди, мен етказганман», деб турмайин. Елкасида унсиз нарса билан келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мени қутқаринг!» демасин. Мен ҳам: «Сен учун ҳеч нарса қўлимдан келмайди, мен етказганман», демайин. Ёки елкасида ҳилпираб турган бир парча латта билан келиб, «Эй Аллоҳнинг Расули, мени қутқаринг!» демасин. Мен ҳам: «Сен учун ҳеч нарса қўлимдан келмайди, мен етказганман», демайин».
Бухорий ва Муслим ривояти.
Бу ҳадиси шарифда ким омманинг молидан нимани ўғирлаган бўлса, Қиёмат куни ўшани елкасига ортган ҳолда келиши, унга ҳатто шафоатчиларнинг пешвоси Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам ёрдам бера олмасликлари таъкидланмоқда. Бундан оғир ҳолат бўлмаса керак.
Омманинг мулкидан ўмаришнинг катта-кичиги бўлмайди, барчаси ҳаром ва оғир гуноҳ ҳисобланади. Имом Бухорий «Саҳиҳ»да бу ҳақда алоҳида боб очиб, уни «Ғулулнинг ози ҳақида», деб номлайди ва унда бундай хиёнатнинг ози ҳам оғир гуноҳ эканига далил сифатида қуйидаги ҳадисни келтиради:
Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг юкларига Киркира деган киши мутасадди эди. У вафот этди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «У дўзахдадир», дедилар. Бориб қарашган эди, бир абоа (чопонга ўхшаш устки кийим) топиб олишди. У буни ўлжага хиёнат қилиб олган экан».
Омманинг молидан ҳақсиз равишда, яширинча олиш ҳатто шаҳидни ҳам дўзахга улоқтиради. Имом Бухорий Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилади:
«Бир қул Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг юкларини тушираётган эди, тўсатдан дайди ўқ келиб, ўша қулга тегди. Одамлар: «Унга шаҳидлик қутлуғ бўлсин!» дейишди. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Йўқ! Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, Хайбар куни ўлжалардан улушлар тақсим бўлмай туриб олган шамласи (ўраниб олинадиган устки кийим) унинг устида олов бўлиб ловуллайди», дедилар. Бир киши Набий соллаллоҳу алайҳи васалламдан буни эшитган заҳоти бир пойабзал ипини олиб келиб, «Мен мана шуни олган эдим», деган эди, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам «Бу дўзахдан (олинган) пойабзалнинг ипи!» дедилар».
Қаранг, ким омманинг молидан бирор нарса олса, дўзахдан ўшанча улуш олган ҳисобланар экан. Бир ип олса, дўзахдан бир ип, бир кўйлак олса, дўзахдан бир кўйлак олган бўлади. Бу маъно бошқа ҳадисларда ҳам таъкидланади.
Имом Термизи Каъб ибн Ужра розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ҳаромдан битган ҳар бир эт дўзахга муносибдир», деганлар.
Имом Бухорий Хавла Ансорийя розияллоҳу анҳудан ривоят қилади:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг «Аллоҳнинг молига ўзини ноҳақ урадиган кишиларга Қиёмат куни дўзах бўлади», деяётганларини эшитганман».
Ибн Ҳажар Асқалоний раҳматуллоҳи алайҳ ушбу ҳадисни шарҳлар экан, «Яъни мусулмонларнинг мол-мулкини ботил тасарруф этадиганлар», дея изоҳлайди.
Демак, мусулмонларнинг молига масъул бўлган киши уни ўзига эмас, бировга ноҳақ берса ҳам, ўзига дўхазни сотиб олган бўлар экан.
Бу ҳадиси шарифда эътибор бериладиган яна бир нукта шуки, омманинг моли Аллоҳнинг моли ҳисобланар экан. Бинобарин, халқнинг мулкини ўмараётган кимса Аллоҳнинг молидан олаётганини унутмаслиги керак.
Кимдир «Нима учун омманинг моли етимнинг ҳаққига тенглаштирилмоқда?» дейиши мумкин. Бунинг сабаби жуда оддий. Омманинг молида етимнинг ҳаққи бўлиши тайин, чунки умумий бойликда бутун халқнинг ҳаққи бор, жамиятда эса етимлар бўлиши табиий. Бинобарин, омманинг мулкидан ноҳақ олган киши қайсидир етимнинг ҳаққини ҳам олган бўлади. Аммо у қайси етимнинг қанча ҳаққини олганини била олмайди ва шу жиҳатдан бунинг гуноҳи янада оғирроқ бўлади. Бу гуноҳнинг тавбаси чин қалбдан надомат чекиш, бу ишни қайтиб қилмасликка қатъий жазм қилишдан ташқари ўша ноҳақ олинган молни тўлалигича ўз жойига қайтариш билангина бўлади.
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳим!
Кириш: Бугунги кунда ижтимоий тармоқлар инсонлар ўртасида ахборот алмашиш ва мулоқот қилишнинг муҳим воситасига айланди. Шу билан бирга, ушбу платформалардан фойдаланиш жараёнида айрим шахсларнинг шаъни, қадр-қиммати ва обрў-эътиборига зарар етказувчи маълумотларни тарқатиш каби ҳолатлар ҳам учраб турибди. Айниқса, интернетда тарқалган маълумотнинг кенг оммага тез етиб бориши бундай ҳолатларнинг оқибатларини янада жиддийлаштириши мумкин.
Шу боис инсоннинг обрўси ва қадр-қимматига етказилган зарарнинг шариат нуқтаи назаридан қандай баҳоланиши, бундай зарар учун товон ундиришнинг жоиз ёки жоиз эмаслиги каби масалаларга аниқлик киритиш муҳимдир.
Қуйида Иордания Фатво идораси томонидан тайёрланган, маънавий зарар учун товон ундириш масаласига бағишланган фатвони эътиборингизга ҳавола қиламиз. Унда маънавий зарарнинг турлари, унинг инсонга кўрсатган таъсири ва етказилган зарар учун товон олиш масаласи фиқҳий манбалар асосида ёритилган.
“Савол: Бир киши ижтимоий тармоқларда бошқа бир шахсни шарманда қилувчи маълумотларни тарқатди. Шундан сўнг жабрланган шахс унга қарши маҳкамага даъво аризаси билан мурожаат қилди ва маҳкама томонидан унга товон пули ундириб бериш ҳақида қарор чиқарилди. Ушбу товон пулидан фойдаланиши жоизми?
Жавоб: Аллоҳ таолога ҳамдлар бўлсин. Пайғамбаримиз саййидимиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга, у зотнинг оила-аъзолари ва саҳобаларига салавоту саломлар бўлсин!
Маънавий (руҳий) зарар учун бериладиган товоннинг ҳукми унинг инсонга кўрсатган таъсири ва зарарининг қай даражада жиддий эканига қараб фарқ қилади. Шу жиҳатдан у икки қисмга бўлинади:
Биринчи қисм: Бу – бошқа инсонларга мол-мулки ёки баданига эмас, балки дини, қадр-қиммати, шаъни ёки обрў-эътиборига зарар ва зиён етказишдир. Бунга ҳақорат қилиш, обрўсизлантириш, шарманда қилиш ёки инсонга нисбатан таҳқирловчи тарзда озор бериш каби ҳолатлар киради. Агар бундай ҳаракат натижасида инсон ишидан ёки тижоратидан айрилса, обрўсига путур етса ёки даволанишни талаб қиладиган касалликка дучор бўлса, бундай зарар учун товон пули олишда ҳеч қандай монелик йўқ.
Бунга қуйидаги фиқҳий матнлар далил бўлади:
Ҳанафий мазҳаби имоми Сарaхсий раҳимаҳуллоҳ шундай дейдилар:
"وقد روي عن محمد في الجراحات التي تندمل على وجه لا يبقى لها أثر تجب حكومة بقدر ما لحقه من الألم، وعن أبي يوسف رحمه الله يرجع على الجاني بقدر ما احتاج إليه من ثمن الدواء وأجرة الأطباء حتى اندملت"
(المبسوط، 26/81)
«Имом Муҳаммаддан шундай ривоят қилинган: из қолдирмай битиб кетадиган жароҳатларда етказилган оғриқ миқдорига қараб товон белгиланади. Имом Абу Юсуф раҳимаҳуллоҳ эса: жароҳат битгунига қадар жабрланувчининг дори-дармон ва табибларга тўлаган харажатлари миқдорини тажовузкордан ундириш мумкин, деганлар».
(Изоҳ: Имом Сарахсий раҳимаҳуллоҳнинг бу гапларида инсонга зарар етказилса, унинг оқибатида келган зарарни қоплаш мумкинлиги ҳақида сўз бормоқда. Масалан, жароҳат олган кишининг дори-дармон ва табиб харажатлари зарар етказган шахсдан ундирилиши мумкин. Шунга ўхшаш равишда, инсонни обрўсизлантириш натижасида унга ҳақиқий зарар етган бўлса, бу зарарни ҳам қоплаш масаласи кўрилади. Яъни, бу ерда далил жароҳат билан обрўсизлантиришнинг бир хил эканига эмас, балки етказилган зарарни қоплаш мумкинлигига тааллуқли.)
Шофеъий мазҳаби уламоларидан Имом Субкий ва бошқалар раҳимаҳумуллоҳ қуйидагиларни нақл қилганлар:
"وقال أبو إسحق: ثلاث مسائل أخالف فيها أصحابي: حد القذف، وحق الشفعة، ومقاعد الأسواق، أجوّز الصلح عنها، ومنعها سائر الأصحاب؛ لأنها ليست بمال"
(تكملة المجموع، 12/168)
«Абу Исҳоқ шундай деди: “Мен шерикларимдан учта масалада фарқли фикрдаман: қазф (бировни зино билан туҳмат қилиш) ҳадди, шафъа ҳаққи ва бозорлардаги ўринларга бўлган ҳақ. Мен бу ҳуқуқлар борасида келишув қилишни жоиз деб биламан. Бошқа мазҳабдошларим эса бунга йўл қўймаганлар. Чунки улар мол ҳисобланмайди”».
Шофеъий уламоларидан Сирожуддин Булқиний раҳимаҳуллоҳ ҳам қуйидагиларни келтирганлар:
"(ولا يقابَل إسقاطُ حدّ القذف بشيء من الأعواض على الأصح)، يقال عليه: الوجهان في إسقاط حق الشفعة، ومقاعد الأسواق، والرد بالعيب أيضًا. ثم ذكر رأي أبي إسحق فقال: حكى الإمام عنه في [النهاية] أنه قال: خالفتُ أصحابي في ثلاث: يقولون: لا يوجد العوض عن حد القذف. وأنا أقول: يوجد"
(الفوائد الجسام على قواعد ابن عبد السلام، 1/407)
«Энг тўғри қарашга кўра, қазф ҳадди бекор қилиниши эвазига бирор товон олинмайди. Бунга нисбатан: шафъа ҳуқуқи, бозорлардаги ўринларга бўлган ҳуқуқ ва айбли молни қайтариш масалаларида ҳам икки хил қараш бор, дейилади. Сўнг Абу Исҳоқнинг фикрини келтириб: “Имом (Жувайний) “Ан-Ниҳоя” асарида ундан қуйидагиларни нақл қилган: “Мен мазҳабдошларимдан уч масалада фарқ қилдим. Улар: ‘Қазф ҳадди учун товон бўлмайди’, дейдилар. Мен эса: ‘Товон бўлади’, дейман”, деган».
Иккинчи қисм: Бу – инсоннинг дини, қадр-қиммати ёки шаънига дахл қилмайдиган, шариат нуқтаи назаридан жиддий аҳамиятга эга бўлмаган ёки таъсири жуда кичик бўлиб, инсоннинг ҳаёти, меҳнат фаолияти ва ҳис-туйғуларига сезиларли даражада таъсир кўрсатмайдиган зарардир. Бундай зарар эвазига товон олиш жоиз эмас.
Хулоса қилиб айтганда, агар маънавий зарар инсоннинг ҳуқуқларига тажовуз қилиш хусусиятига эга бўлиб, унга ҳақиқий зарар ва зиён етказган бўлса, жабрланган шахс маҳкамадан жазо қўллашни ёки етказилган зарар эвазига ундан пул ундиришни талаб қилиши жоиз.
Бунда бугунги кунда инсоннинг обрўсига зарар етказишнинг янги усуллари пайдо бўлаётгани ва бундай зарарнинг оқибатлари ҳам эътиборга олинади. Шу асосда, жиддий маънавий зарар етказилган ҳолларда уни қоплаш учун пул ундириш жоиз бўлиши мумкин.
Бироқ шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, зарар учун товон ундириш масаласи фоиз олиш ёки қарзни ўз вақтида тўламаганлик учун пеня ва жарима олиш масаласидан фарқ қилади. Шу сабабли мазкур ҳукмдан қарзни кечиктирганлик учун фоиз ёки пеня олиш жоизлиги келиб чиқмайди. Валлоҳу аълам”.
Таржимон ва изоҳлар муаллифи:
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Фатво маркази бош мутахассиси, Тошкент ислом институти катта ўқитувчиси Абдулатиф Турсунов
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 