15 Апрел, 2026, 26 Шаввол, 1447
15 Апрел, 2026, 26 Шаввол, 1447
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Бир инсонга нисбатан муҳаббатли бўлишнинг иккинчи сабаби – унинг ҳусну жамолидир. Инсон зоти хушсурат кишини, чиройли нарсани ёки чиройли манзарани кўрганда кўнгли беихтиёр унга мойил бўлади. Аллоҳ таоло Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга шу даражада ҳусну жамол ато этганки, буни баён қилиб бериш мушкул бир ишдир.
1. Ҳадиси шарифда бундай дейилади:
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِىِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: »إِنَّ اللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ «رواه مسلم.
Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Аллоҳ гўзалдир, У Зот гўзалликни яхши кўради», дедилар (Имом Муслим ривояти).
Агар Аллоҳ таоло чиройни севса, Ўз маҳбуби деб, Ўзи яратган зотга қанчалик ҳусн ато этган бўлади?
2. Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Аллоҳ таоло қайсики набийни жўнатмасин, уни ниҳоятда хушовоз ва хушсурат қилиб яратган. Набийимиз соллаллоҳу алайҳи васаллам эса уларнинг барчаларидан гўзал ва хушовоз эдилар» (Шамоили Термизий).
3. Аллома Қуртубий раҳматуллоҳи алайҳ: «Набиййи акрамнинг тўлиқ жамоллари зоҳир қилинмаган, йўқса у зотга қарашга инсон зотининг тоқати етмас эди», деб ёзганлар.
4. Муфтий Илоҳий Бахш Кондеҳлавий раҳматуллоҳи алайҳ «Шиймул Ҳабиб» китобларида бундай ёзадилар: «Бунча ҳусну жамоллари билан одамларнинг у зотга Юсуф алайҳиссаломга ошиқ бўлгандек ошиқ бўлиб қолмаганининг сабаби – Аллоҳ таолонинг рашки туфайлидир. Аллоҳ таоло одамларга у зотнинг жамолларини тўлиғича кўрсатмаган».
5. У зот алайҳиссалом бир ҳадиси шарифда «Биродарим Юсуф сабиҳдир, мен эса малиҳман (дилкашман)», деганлар.
6. Аллоҳ таоло Қуръони каримда Мусо алайҳиссаломга хитобан бундай марҳамат қилади:
﴿وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِّنِّي﴾
«Ва сенга Ўзимдан муҳаббат солдим» (Тоҳа сураси, 32-оят).
Муфассирлар бу оятнинг баёнида бундай шарҳ ёзганлар: «Аллоҳ таоло Мусо алайҳиссаломнинг кўзига шу даражада малоҳат бердики, кимки у зотга қараса, маҳлиё бўлиб қолар эди. Агар у зотнинг кўзларига қараб, Фиръавннинг қалби юмшаган бўлса, бошдан-оёқ малоҳатга лиммо лим бўлган Набийи акрамга боққан кишининг ҳоли қандай бўлган экан?».
9. Саййида Оиша розияллоҳу анҳо айтадилар: “Набийи акрам соллаллоҳу алайҳи васаллам чимилдиқдаги келиндан ҳам ҳаёли эдилар. Агар Зулайҳонинг дугоналари Юсуф алайҳиссаломни кўриб, қўлларини кесган бўлсалар, Расулуллоҳни кўрганларида қўлларини эмас, юракларини кесиб, пора-пора қилган бўлардилар” (Шарҳи Шамоил).
Саййида Оиша розияллоҳу анҳо Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳақларида бундай назм битганлар:
لنا شمسٌ وللآفاق شمسٌ
وشمسی خیرُ من شمسِ السماءِ
Таржима:
Бизда ҳам қуёш бор, уфқларда ҳам қуёш бор,
Аммо менинг қуёшим осмондаги қуёшдан афзалдир.
10. Саҳобаи киром розияллоҳу анҳум айтадилар: «Қачон Расулуллоҳга қарасак, у зотнинг чеҳралари бамисоли Қуръони каримнинг варағи каби эди».
11. Аммор ибн Ёсир розияллоҳу анҳунинг набираси Робиъ бинти Масъуд розияллоҳу анҳодан «Расулуллоҳнинг кўринишларини сўзлаб беринг», деб сўрадилар. Шунда у зот: «У зотни кўрсанг, гўёки саҳар пайти чиқаётган қуёшга қараётгандек бўласан», дедилар.
12. Бир киши ҳазрат Жобир ибн Самура розияллоҳу анҳудан: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг муборак юзлари шамширнинг жилоланиши каби ялтирар эдими?» деб сўраган эди, у зот шу заҳоти: «Йўқ! Йўқ! У зотнинг юзлари қуёш ва ой каби порлар эди», деб жавоб бердилар.
13. Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Салом розияллоҳу анҳу бундай ҳикоя қиладилар: «Мен у зотни диққат билан кузатдим, доимо у зот билан бирга бўлдим ва юзларини кўриб, ёлғончи эмасликларига ишонч ҳосил қилдим. Сўнгра яқинлашиб бориб, «Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам Аллоҳнинг элчисидир», деб гувоҳлик бердим».
14. Анас ибн Молик розияллоҳу анҳу: «Расулуллоҳнинг ҳидларидан хушбўйроқ мушк-анбар ёки бошқа нарсанинг ифорини ҳидламаганман», деганлар.
Хушо чашмики дид он рўйи зебо,
Хушо дилки дорад хаёли Муҳаммад.
Таржима:
Не бахт кўзгаки, кўрди ул гўзал юзни,
Не бахт дилгаки, кўтарди Муҳаммаднинг муҳаббатини.
Шайх Зулфиқор Аҳмад Нақшбандийнинг
"Ишқи Расул" китобидан Нодиржон Одинаев таржимаси
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Имом Нававий (ваф. 676/1277-й.) раҳимаҳуллоҳ ўзининг ёзган асарлари билан Ислом илмлари, хусусан ҳадис ва фиқҳ илми ривожига катта ҳисса қўшган йирик олим саналади. Ижтиҳод ва фатволари шофеъий мазҳабида мўътабар ва мўътамад ҳисобланганидек, ҳадис илмида ёзган асарлари ҳам соҳа уламолари наздида қадрли ва мавқеи баланд китоб ҳисобланади. Имом Нававийни “Иршод туллаб ал-ҳақоиқ” асарини уламолар тарожимлар (олимларнинг ҳаёти ёритилган асарлар)да муаллифнинг муҳим таълифлари қаторида зикр қилишади.
Китобнинг тўлиқ номи: “Иршод туллаб ал-ҳақоиқ ила маърифати сунани хойр ал-халоиқ”. Бу китоб ҳадис илми ва мусталаҳига бағишланган асар бўлиб, Имом Нававий бу китобни ёзишда Ибн Салоҳ Шаҳрозурий (ваф. 643/1245-й.) раҳимаҳуллоҳни “Маърифат анваъи илм ал-ҳадис” китобини асос қилиб олганлар.
“Муқаддима” номи билан машҳур бўлган бу китоб ушбу мавзуда ёзилган ўзидан аввалги китобларни тўлдирувчи ва жамловчи ҳамда ўзидан кейинги китобларга асос ва таянч ҳисобланади. Яъни, “Муқаддима”дан олдин ҳам бу илмга бағишланган асарлар бўлган. Муҳаддислар ва ҳадис илми пешволари ўзларининг ҳадис тўпламлари ичида ёки алоҳида тарзда ҳадис турлари ва иллатлари баён қилинган асарлар ёзишган. Хатиб Бағдодий (ваф. 463/1071-й.) ва Имом Ҳоким (ваф. 405/1014-й.) каби уламолар ҳадис илмига аталган китоблар ёзишган бўлса ҳам, ундаги масалалар ва таърифлар бир жойда жамланмаган ёки тартибланмаган эди. Ибн Салоҳ роҳимаҳуллоҳ эса аввалгиларнинг ишини камолига етказди. Имом Ҳокимнинг “Маърифат улум ал-ҳадис” асарида зикр қилинган 52 та навга зиёда қилиб китобларида ҳадис навларини 65 турга бўлиб баён қилди. Имом Нававийнинг “Иршод” асари ушбу “Муқаддима”нинг мухтасари ҳисобланади.
Муаллиф яшаган даврда Ибн Салоҳ раҳимаҳуллоҳнинг “Муқаддима”си жуда машҳур бўлган ва бу илмда асосга айланган эди. Имом Нававий “Иршод” асарини ҳадис илми ва усуллари билан узоқ шуғуллангандан кейин ёзади ва ҳадис илми истилоҳларини баён қилишда бор маҳоратларини ишга солади. Китоб муқаддимасида муаллифнинг ўзи бундай дейди: “Бу китобда “Муқаддима”ни мухтасар қилишни истадим ва бу орқали уни зикрини жонлантириш, бошқа манбалар қатори ундаги манфаатлардан ҳамма фойдалана олишини умид қиламан”.
Имом Нававий мухтасарда қўллаган баён услубини шундай изоҳлайди: “Китобдаги маълумотларни баён қилишда осон, енгил иборалар билан келтираман, ундаги муҳим ва муҳим бўлмаган қайдлардан бирортасини мазмунига халал етказмайман ва аксар ўринларда китоб соҳибининг иборасини келтиришга ҳаракат қиламан, фақат фойдали мақсадлардагина бошқа лафзлар билан алмаштираман, бир қатор далиллар ва мухтасар мисолларни ҳам зикр қиламан ва унга баъзи ўринларда кичик лафзлар, қўшимча ва тўлдирувчилар қўшаман”.
Дарҳақиқат, Имом Нававий китобида Ибн Салоҳни ибораларини сақлашга ҳаракат қилган ва кўпинча “قال الشيخ” (Шайх айтди) деб айтадилар ва бу билан Ибн Салоҳни назарда тутадилар. У киши қўшган зиёдалар бир неча жиҳатдан фойдали ва қийматли масалалар ҳисобланади. Бу жиҳатлар Имом Нававийни илмлари қанчалик юксак даражада эканини кўрсатади.
Замондош муҳаққиқ, ҳадис илмлари устози, асарнинг 2019-йилдаги замонавий-танқидий нашрини амалга оширган олим Нуриддин Итр роҳимаҳуллоҳ айтади: “Бу афзалликлари билан мазкур китоб Имом Нававийнинг шахсан ўзи Иршодга ёзган мухтасаридан афзалроқ ҳисобланади. Сабаби, бу мухтасардан бирор шарҳсиз фойдаланиш ўқувчига қийинчилик туғдиради. Иршод китоби эса “Тақриб”да келтирилмаган фойдалари ва ибораси ҳам енгиллиги билан ажралиб туради”.
“Иршод”га ёзилган мухтасар асарнинг тўлиқ номи: “Ат-тақриб ва ат-тайсир ли маърифати сунан ал-башийр ан-назийр”. Ушбу асарга ҳам бир нечта шарҳлар ёзилган бўлиб, уларнинг ичида энг машҳурлари Муҳаммад ибн Абдурроҳман Саховий роҳимаҳуллоҳ (ваф. 902/1497-й.)нинг “Шарҳ ат-тақриб ва ат-тайсир” асари ва Жалолиддин Суютий роҳимаҳуллоҳ (ваф. 911/1505-й.)нинг “Тадриб ар-ровий” асаридир. Бу икки асар ҳам ўз бобида ёзилган машҳур ва мўътамад асарлардан саналади.
Хулоса қилиб айтганда, Имом Нававийнинг асарлари кейинги уламолар учун асос бўлиб хизмат қилиши билан бирга уламолар ҳам бу китоблар устида кўплаб хизматлар қилишган. Аллоҳ таоло барчаларидан рози бўлсин.
Муҳаммаджон ИСРОИЛОВ,
ТИИ магистратура талабаси
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 