Қуёш ботади...
Гуллар сўлади...
Баҳорнинг охири куз билан тугайди.
Соғлиқ хасталикка юз тутади.
Ҳаёт ўлим билан ниҳояланади.
Империялар гуллаб-яшнайди ва завол топади.
Қитъаларни океан ютиб юборади.
Юлдузлар коинот бағрида портлаб, ғойиб бўлади.
Бизни ўраб турган бу ҳодисалар олами — алдамчи ва маккор дунёдир. У ёлғонлардек тусланиб, йўқлик ва фано сари ҳаракатланади... Гўёки сув устига чизилган расм ёки шамоллар учириб кетувчи қумдаги нақш кабидир.
Аллоҳ эса бу оламдан эмас... Балки У бу оламдан Мутаол (олий ва юксак)дир... Аллоҳнинг хасталаниши, қариши ёки ўлиши асло мумкин эмас. Уни бошқа нарсалар каби бир хомхаёл ёки ботил деб тасаввур қилиш ҳам тўғри эмас... У буларнинг барчасидан Юксакдир.
Олам — ботил (ўткинчи).
Аллоҳ — Ҳақ.
Олам — завол топгувчи.
Аллоҳ — Боқий.
Олам — ўзгарувчан.
Аллоҳ — Собит (ўзгармас).
Олам — замон ва макон чегараларининг маҳбусидир.
Аллоҳ эса замон ва макондан Юксакдир... У бирор маконда жойлашмайди, зеро Унинг ҳажми ҳам, маконий хусусиятлари ҳам йўқдир. У ҳақда «тепада» ёки «пастда», «ўнгда» ёки «чапда», «ичкарида» ёки «ташқарида» деб бўлмайди.
Шу боис, У бирор жисмга кирмайди, бирор бўшлиқни эгалламайди ва бирор сурат ёки шаклда гавдаланмайди.
У замондан Юксак бўлгани учун ҳам Унинг ёши йўқ, бошланиши ва ниҳояси йўқ, Унинг учун ўтмиш, ҳозир ва келажак мавжуд эмас... Балки У — Мутлақ Ҳозирликдир... Давомли лаҳза ва абадий давомийликдир... Ғайбда ҳам, шоҳидлик оламида ҳам доимий мавжуддир.
У ҳақда ўсяпти, ривожланяпти, каттаряпти, кенгаяпти, кучи ортяпти ёки мукаммаллашяпти деб бўлмайди... Чунки У — азалдан ва абадан Мукаммалдир.
У замон ва макондан пок бўлгани учун ҳаракат қилмайди ва кўчмайди... Балки У — мутлақ сукунатдадир... Самаддир... Унинг атрофидаги барча нарса эса изтироб ва ҳаракатдадир. «Самад» сўзининг маъноси ҳам мана шу — мутлақ собит ва барқарор демакдир. Шу сабабли ҳам У — изтироблар уммонидаги бошпана ва омонликдир. Кемалар ўз лангарларини сокин денгиз тубига ташлаб, ўз барқарорлигини ўша тубнинг собитлигидан олгани каби, қалб ҳам ўз лангарини Унга ташлайди... У — ҳузурига талпиниладиган, суяниладиган Самаддир.
Биз — кишандамиз (замон ва маконда).
Аллоҳ эса — мутлақликда (азал ва абадда), Унинг на бошланиши, на охири ва на чегараси бор.
У — Латифдир, интиҳосиз лутф Соҳибидир. Унинг жисми, моддаси, массаси ва вазни йўқ. «Латиф»нинг маъноси ҳам шу — мутлақ махфийлик (кўзга кўринмаслик).
«Латиф» — Уни чеклаб ёки тўсиб қўядиган ҳеч қандай жисм, вазн ва зичликка эга бўлмаган Зотдир... Шу боис У ҳар бир нарсанинг ичига кириб боради, ҳар бир нарса билан ҳар лаҳзада комил суратда, яширин ва сирли равишда бирга бўлади: «Кўзлар Уни идрок этолмас, У эса кўзларни идрок этар». У қаерда бўлсак ҳам биз билан биргадир, бизга ниҳоятда яқиндир, аммо биз Уни кўрмаймиз...
Худди инсон ўз кўзининг қорачиғини (воситасиз) кўра олмагани каби. У бизга шоҳ томиримиздан ҳам (вужудимиздаги қондан ҳам) яқинроқдир.
Ва У — Воҳид (Ягона)дир.
Сизга фойда берувчи ҳам Удир.
Сизга зарар берувчи ҳам Удир.
Чаёнга заҳарни жойлаган ҳам Удир.
Гулга ифорни бахш этган ҳам айни Унинг Ўзидир.
Бу ишларнинг барчасини қилувчи Зот — биргина асил Бажарувчидир.
У — Воҳиддир...
У — Аҳаддир...
«Аҳад» ва «Воҳид» маъно жиҳатидан фарқ қилади.
«Воҳид» деганда, иш-ҳаракатлар кўп ва турли-туман бўлса-да, уларни Бажарувчи битта эканини тушунамиз... Уни бажарувчиси доимо биттадир.
«Аҳадлик» эса ана шу Ягона Зотнинг сифатидир.
У — Аҳаддир.
Яъни, У бўлинмайди, парчаланмайди, Унинг бўлаги, қисми, зидди ёки тенгдоши бўлиши асло мумкин эмас... Унда кўплик, қарама-қаршилик ёки кўпайиш содир бўлмайди.
У парчаланиб кетмайди, таркиб топмайди, сочилиб кетмайди, бирлашмайди, қўшилмайди ва ажралмайди.

У Ўз зотида Аҳаддир, яъни Ўз-Ўзига қарши чиқмайди, қарама-қаршиликка учрамайди, зиддиятга киришмайди... Балки Унда қарама-қаршиликлар (Жаббор ва Раҳим, Муиз ва Музилл, Нофиъ ва Зорр) мутлақ бирликда учрашадики, у ерда ҳеч қандай зиддият, қарама-қаршилик ва уруш йўқдир... Мана шу боис Унинг исми Саломдир ва мутлақ сокин, ичида қарама-қаршиликлар бўлса-да, ҳеч қандай изтироб бўлмаган, ички урушлардан холи бўлган Самаддир...

Зеро, У — Саломдир.
Ва У — Ҳайй (Тирик)дир.
Яъни, Унга ҳаёт бахш этувчи бирор яратувчига эҳтиёж сезмасдан, Ўз-Ўзидан Тирикдир. У бошқага қарам бўлмаган мутлақ ҳаёт Соҳибидир. Бизнинг ноқис ҳаётимиз эса, аксинча, фақатгина Унинг мадади билангина мавжуддир.
У — Қаййумдир, ҳар бир нарсани тирик тутиб турувчи ва йўқликка ҳаёт бахш этувчи Зотдир.
Ҳар бир нарса Аллоҳ билан мавжуддир.
Фалакларидаги юлдузларни Аллоҳнинг қонунлари тутиб туради, демак улар У билан қоимдир. Дарахтлар ўз қаддини Унинг ва У берган нур, қуёш, сув ҳамда тупроқ мадади билан юксалтиради.
Биз ҳам ҳар куни У билан ва Унинг мадади билан оёққа турамиз.
Биз У билан кўрамиз ва У билан эшитамиз... Бизга ато этган қобилиятлари орқали... Бутун коинот ўз мавжудлигида Аллоҳнинг Қаййумлигига қарздордир... Зеро, У ҳар бир нарсанинг Қаййумидир...
Қиёмат куни бизни ўлимдан қайта тирилтирувчи ҳам Удир.
У бу дунёда заррадан тортиб то фалакларгача ҳар бир нарсани Ўз ғамхўрлиги билан тутиб турувчидир, шунинг учун ҳам У — Қаййумдир.
У — Самийъ (Эшитувчи)дир, ҳеч қандай рухсатсиз ва воситаларсиз мутлақ эшитувчидир... У Ўз зоти ила Самийъдир.
У — Басийр (Кўрувчи)дир, кўзсиз ва кўрув аъзоларисиз кўрувчидир... У Ўз зоти ила Басийрдир.
У — Мутакаллим (Сўзлагувчи)дир, ҳарфларсиз, сўзларсиз, тил ва лабларсиз сўзлагувчидир... У Ўз зоти ила Мутакаллимдир, бизга маъноларни етказади ва биз уларни Ўзи хоҳлаган тилда эшитамиз.
У — Аввалдир, замон ва олам яратилишидан олдин, ҳеч вақо йўқлигида ҳам мавжуд бўлган Зотдир.
У — Охирдир, замон тугаб, олам барҳам топганидан ва ҳар бир нарса Унга қайтганидан кейин ҳам мавжуд бўлгувчидир... Борлиқ фоний бўлгандан кейин ҳам У — Боқийдир... Ундан олдин ҳам, Ундан кейин ҳам ҳеч нарса йўқдир...
У — афъоллари (ишлари) билан Зоҳир (аён)дир.
Зоти билан эса Ботин (яширин)дир.
У Ўзи учун эмас, биз учун ўч олгувчи — Мунтақимдир.
У золимларга нисбатан Жаббор, такаббурларни хор қилгувчи Музилл, мутакаббирларга қарши Мутакаббир, макр қилувчиларга нисбатан Макр қилгувчидир. Кимнинг сифатлари мана шундай бўлса, демак, кибриё ва буюклик фақат Унгагина лойиқдир.
Кибриёлик фақат Унинг ҳаққидир.
Осмонлару ердаги кибриёлик Уникидир.
Аллоҳ таоло ҳадиси қудсийда айтади:
«Кибриёлик Менинг ридомдир, буюклик эса Менингизоримдир. Ким Менинг бу икки сифатимда Мен билан талашса, Уни яксон қиламан».
Агар буюкликнинг барча сабаблари Унда мукаммал бўлса, демак, У ҳақиқий Азим (Буюк) Зотдир.
Шундай бўлса-да, У Ўз суюкли бандаларига доимо Ўзини севдирувчи, уларга Ўз муҳаббати, карами, неъматлари ва меҳрини ёғдирувчидир, зеро У — Ҳаннон, Маннондир.
Унинг азоби ҳам Ўз раҳмати чашмасидандир... У — уйғотиш, огоҳлантириш ва дарс бериш учун азобловчи Раҳмондир... Ва У — хоҳлаган пайтида Ўз холис раҳматини инъом этувчи Раҳимдир... Унинг раҳмати доимо ғазабидан устундир... У пайғамбарлар, огоҳлантирувчилар, китоблар юборади ва ҳар бир назар солувчи учун осмонлару ерда Ўз оят-белгиларини равшан намойиш этади... Шундан кейингина ҳисоб-китоб, яъни Жазо куни — ғазабга лойиқ бўлганларга ғазаб қилинадиган кун бўлади... Зора, У — муҳлат берувчи, имконият инъом этувчи ва ажални узайтирувчи Сабурдир... Ва У — Ўзига қайтган, тавба қилган ҳар бир бандани кечирувчи Таввоб, Ғаффордир.
У — Восиъ (Кенг) Зотдир.
Илми кенг.
Мағфирати кенг.
Раҳмати кенг.
У ҳар бир нарсада Чексизлик ва Мутлақликдир.
Фаришталар Унга шундай дейдилар:
«Парвардигоро, Ўзинг раҳмат ва илм жиҳатидан барча нарсадан кенгдирсан. Бас, тавба қилган ва Сенинг йўлингга эргашганларни мағфират айла» (Ғофир сураси, 7-оят).

Фаришталар фақат Унинг ваҳйи, амри ва каломи билангина гапирадилар... Зеро, У — раҳмат ва меҳр чашмаси, мағфират ва тавбага илҳом берувчи Зотдир.
У Покдир, Зул-жалоли вал-икром (Улуғворлик ва карам Соҳиби)дир.
Ҳарфлар ва сўзлар ожиз қолади, жумлалар Унинг Олий мақомига етишдан узилади — У шундай бир Мақомдаки, у ерда «қаерда» деган тушунча йўқдир.
Шундай бир «ҳузур»даки, у ерда «ҳузурида» деган макон йўқдир.
У ерда ақллар ҳайратдан лол қолади.
Тиллар соков бўлади.
Қаламлар қурийди.
Ва саҳифалар кўтарилади.

Доктор Мустафо Маҳмуд -  «Исломда Аллоҳ» мақоласидан.