Kun ora fojeali avtofalokatlar haqidagi xabarlarni o'qib yo eshitib qolsak, o'tganlarga Allohdan mag'firat, qolganlarga salomatlik so'rab, achinib qo'yamiz... Ammo birgina falokat ortida qancha odamning hayoti o'zgarib ketadi: kimdir ota-onasi, bolasi yoki bir vaqtning o'zida bir necha yaqinlarini yo'qotadi. Qancha inson esa nogiron bo'lib, o'zgalar qaroviga muhtoj bo'lib qoladi. Qolaversa, ko'pchilik koriga yarab turgan ulovlar ham yaroqsiz temir matoga aylanadi...
Rasmiy ma'lumotga ko'ra, 2021 yilda yurtimizda 10 mingdan ziyod yo'l transport hodisasi sodir bo'lgan. Oqibatda ikki yarim mingga yaqin kishi vafot etgan. 9 mingdan ortiq odamlar turli darajada jarohatlangan. Ular orasida bir umrga nogiron bo'lib qolganlari ham bor. Ushbu avariyalarning aksariyati mashinalarning yuqori tezligi va piyodalarning belgilanmagan joydan kesib o'tishi natijasida kelib chiqqan.
Aslida ushbu noxush holatlarga haydovchi va piyodalarning yo'l harakati qoidalarini bilmasligi, yo'l madaniyatining pastligi, avtomobillar soni ortayotgani, yo'llar sifati pastligi kabilar sabab bo'lmoqda.
Ulamolar yo'l harakati qoidalariga amal qilish vojibligiga ittifoq qilishgan. Bunga “Maslahatul mursala” – shariatda ko'zda tutilgan foydani jalb qilish qoidasi dalil bo'ladi. Ya'ni yo'l harakati qoidalaridan odamlar foydasi ko'zlanadi. Qoidalarga amal qilish esa boshliqlarga itoat qilishdir.
Avvalo, ko'chadan o'tish yoki unda to'xtab turish haqqi – umumiy. Undan piyoda ham, avtomashinada ham foydalanishi mumkin. Faqat unda o'ziga va o'zgaga ham zarar bermaslik shart.
Payg'ambarimiz alayhissalomning: “Zarar ko'rish ham, zarar berish ham yo'q”, degan so'zlari Islomning asosiy qoidalaridan biridir (Imom Ibn Moja rivoyati). Ushbu shar'iy qoidaga ko'ra, haydovchi o'zgalarning joni, moliga etkazgan zararga javobgar bo'ladi. Haydovchiga bog'liq bo'lmagan, uning aybi yo'q holatlar bundan mustasno.
Yana bir hadisi sharifda: “...Yo'lning haqqi – ko'zni tiyish, aziyat bermaslik, salomga alik olish, yaxshilikka buyurish va yomonlikdan qaytarish”, deyilgan (Muttafaqun alayh).
Hadisi sharifdagi “aziyat” ko'p narsalarni ichiga oladi. Eng yomonlaridan biri – o'zgalarga til bilan ozor etkazish, ayniqsa, haqorat, so'kish – musulmonlik odoblariga mutlaqo zid. Gohida bo'lar-bo'lmasga signal chalish, nomahramlarga nazar solish yoki musiqani baland qo'yish, moshinadan axlat uloqtirish, kechki payt boshqa haydovchilar ko'zini qamashtiradigan, taqiqlangan yoritgichlarni yoqib yurish ham o'zgalarga ozor berishdir.
Aksariyat yo'l transport hodisalari mast holda mashinani boshqarish, tezlikni me'yordan oshirish, telefonda gaplashish sababli yuz beradi. Mast qiluvchi ichimliklarni ichish – katta gunoh, mast holda rulga o'tirish – bundanda og'ir jinoyat. Telefonda gaplashish esa haydovchining ham, piyodaning ham diqqatini oladi. Falokat uchun odam bir necha soniya chalg'ishi kifoya qiladi.
Dinimiz ko'rsatmalarida inson piyoda yurganda ham, ulovda ham mo''tadil tezlikda yurishga targ'ib qilinadi. Haddan tashqari tez yurish mo'minning haybatini ketkazadi. Ulovda me'yoridan tez yurish kibr va o'zini boshqalardan ustun qo'yish sababli bo'ladi.
Alloh taolo marhamat qiladi: “Yer yuzida kibrlanib yurma! Chunki sen (oyoqlaring bilan) zinhor erni tesha olmaysan va uzunlikda tog'larga eta olmaysan” (Isro surasi 37-oyat). Ushbu oyati karima haydovchilarni ham ulovlarida og'ir-bosiqlik va sabr bilan shoshmasdan yurishga chaqiradi.
Hanafiy olim, Muftiy Muhammad Taqiy Usmoniy yo'l harakati qoidalariga amal qilish haqida bunday deydi: “Asl qoida – transport vositasi haydovchisi harakat davomida mashinasi bilan sodir qiladigan har bir hodisaga mas'uldir. Chunki mashina uning qo'lidagi vosita va haydovchi uni boshqarishga qodir. Mashina o'zicha harakatlanmaydi. Shuning uchun haydovchi mashinaning oldi, orqasi va yon tomonlari bilan etkazgan zararga zomin (javobgar) bo'ladi. Haydovchi yo'l harakati qoidalarini buzish bilan haddan oshib o'zgaga zarar etkazsa, javobgar bo'lishida shubha yo'q. Chunki haddan oshuvchi doimo javobgar hisoblanadi. Lekin yo'l qoidalariga amal qilib yurib, o'zgaga zarar etkazgan kishi javobgar bo'lishi to'g'risida turli fikrlar bor. Yo'l harakati qoidalariga amal qilsa, haydovchiga bog'liq bo'lmagan favqulodda holatlarda javobgar bo'lmasligi to'g'ri bo'ladi” (“Islom fiqhi akademiyasi jurnali”dan).
Yo'lning qatnov qismida, piyodalar o'tish joylarida harakatlanayotgan piyodalarga telefondan foydalanish, tele-video mahsulotlarni ko'rish, radio, audio mahsulotlarni eshitish, kitob o'qish hamda elektron vositalardan foydalanish taqiqlanadi.
Tahlillar yo'l harakati hodisalarining yarmidan ko'pi piyodalar bilan bog'liq holda sodir etilmoqda. Ular asosan piyodalarning svetofor ishoralari, yo'l belgilari, yo'l chiziqlarining talablariga rioya etmasligi, yo'lning piyodalar uchun ta'qiqlangan qatnov qismida bo'lishi va boshqa xavfsizlik qoidalariga rioya etmasligi sabab bo'lmoqda.
Albatta, har bir yo'l harakati ishtirokchisi qoida va odoblarga rioya qilib, bir-biriga hurmat bilan o'zi yaxshi ko'rganni o'zgalarga ham ravo ko'rishi lozim. Zero, tez borgan joyga sekinroq ham boramiz, vaqt jihatidan ham bu katta farq qilmaydi.
Mo'min-musulmonlar yo'l harakati qoida va odoblariga kuzatuv kameralari yoki inspektor qarab turgani uchun emas, balki shariatimiz talabi, savobli bir ish deb, amal qilishimiz kerak. Ana shunda yo'lda yurish ham ibodatga aylanadi!
Manbalar asosida
Bahriddin Hushboqov
tayyorladi
Ozarbayjon Respublikasi poytaxti Boku shahrida ICESCOning Boku mintaqaviy vakolatxonasi hamda Istiqbolni rejalashtirish va sun’iy intellekt markazi (Center for Foresight and Artificial Intelligence – CFAI) hamkorligida “Islom olamini kelajakka tayyorlash: strategik istiqbol qo‘llanmasini taqdim etish va moslashtirish” mavzusida xalqaro anjuman bo‘lib o‘tdi.
Tadbirning ochilish marosimida ICESCOning Boku mintaqaviy vakolatxonasi direktori Abdulhakim Al-Senan, ICESCO Bosh direktori doktor Salim bin Muhammad Al-Malik (videomurojaat orqali), Yangi Janub siyosat markazining katta ilmiy xodimi Nuja Shekruni, Turkiy madaniyat va meros jamg‘armasi prezidenti Aktoti Rayimqulova hamda Istiqbolni rejalashtirish va sun’iy intellekt markazi direktori Kais Hammami so‘zga chiqib, strategik istiqbolning davlat boshqaruvidagi o‘rni, sun’iy intellektning imkoniyatlari hamda xalqaro hamkorlikni rivojlantirish masalalari yuzasidan ma’ruzalar qildilar.
Mazkur tadbir ICESCOga a’zo davlatlarda strategik istiqbolni rejalashtirish salohiyatini rivojlantirish, davlat boshqaruvi va qaror qabul qilish jarayonlariga zamonaviy prognozlash usullarini joriy etish, shuningdek, global o‘zgarishlarga mos yondashuvlarni shakllantirishga bag‘ishlandi. Shu bilan birga, anjuman musulmon mamlakatlari o‘rtasida ilmiy, madaniy va innovatsion hamkorlikni yanada mustahkamlash, o‘zaro tajriba almashish hamda islom sivilizatsiyasi merosini asrash sohasida qo‘shma tashabbuslarni rivojlantirish uchun muhim muloqot maydoni vazifasini o‘tadi.
Anjuman doirasida ICESCOning Strategic Foresight Guide – strategik istiqbolni rejalashtirish bo‘yicha qo‘llanmasi rasman taqdim etildi. Ushbu hujjat tashkilotga a’zo davlatlarda milliy istiqbolni rejalashtirish imkoniyatlarini kuchaytirish, davlat siyosati, strategik rejalashtirish va boshqaruv tizimiga ilg‘or prognozlash usullarini integratsiya qilishga qaratilgan institutsional dasturiy hujjat hisoblanadi. Shuningdek, tadbir ishtirokchilari mazkur qo‘llanmani a’zo davlatlarning tajribasi, ilmiy yondashuvlari va milliy ustuvor yo‘nalishlari asosida yanada takomillashtirish yuzasidan fikr almashdilar.
Xalqaro anjumanda O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ilmiy kotibi Rustam Jabborov ham ishtirok etib, “Sun’iy intellekt davrida islom sivilizatsiyasi: merosni asrash, raqamli transformatsiya va xalqaro hamkorlik” mavzusida ma’ruza qildi.
Ma’ruzada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan bunyod etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi islom sivilizatsiyasi merosini ilmiy o‘rganish, asrab-avaylash va uni zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida keng jamoatchilikka yetkazishga xizmat qilayotgani alohida ta’kidlandi. Qayd etilganidek, Markaz muzey, ilmiy tadqiqot, ta’lim, raqamli texnologiyalar va xalqaro hamkorlikni o‘zaro uyg‘unlashtirgan zamonaviy ilmiy-ma’rifiy platforma hisoblanadi.
Ma’ruzada sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), raqamli texnologiyalar va virtual muhitlar jadal rivojlanayotgan bugungi davrda islom sivilizatsiyasi merosini asrash va uni kelajak avlodlarga to‘liq hamda haqqoniy yetkazish dolzarb vazifaga aylangani ta’kidlandi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarda ishonchsiz ma’lumotlarning ko‘payishi, islomofobiya holatlari va noyob qo‘lyozmalarning xalqaro bozorlarda parchalanib sotilishi kabi omillar madaniy merosni muhofaza qilish sohasida yangi yondashuvlarni talab etayotgani qayd etildi.
– Bugun madaniy merosni muhofaza qilish faqat muzeylar yoki arxivlar vazifasi emas. Bu xalqaro hamkorlik, huquqiy himoya, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt imkoniyatlarini birlashtirishni talab etadigan umumiy mas’uliyatdir. Sun’iy intellekt olimning o‘rnini egallamasligi, balki uning ishonchli yordamchisi bo‘lishi lozim, – dedi Rustam Jabborov.
Ma’ruzada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan bunyod etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi islom sivilizatsiyasi merosini ilmiy o‘rganish, asrab-avaylash va uni zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida keng jamoatchilikka yetkazishga xizmat qilayotgani alohida ta’kidlandi. Qayd etilganidek, Markaz muzey, ilmiy tadqiqot, ta’lim, raqamli texnologiyalar va xalqaro hamkorlikni o‘zaro uyg‘unlashtirgan zamonaviy ilmiy-ma’rifiy platforma hisoblanadi.
Shuningdek, ma’ruzada kelgusi 20–25 yilda sun’iy intellekt texnologiyalari qo‘lyozmalarni raqamlashtirish, tahlil qilish, restavratsiya qilish va turli tillarga tarjima qilish jarayonlarida muhim o‘rin egallashi, muzeylar esa eksponatlarni saqlash joyidan bilim yaratuvchi intellektual markazlarga aylanishi haqida fikrlar bildirildi.
Tadbir ICESCOga a’zo davlatlar o‘rtasida strategik istiqbolni rejalashtirish, madaniy merosni asrab-avaylash, sun’iy intellekt imkoniyatlaridan samarali foydalanish hamda musulmon mamlakatlari o‘rtasida ilmiy va madaniy hamkorlikni yanada mustahkamlash yo‘lidagi muhim qadamlardan biri sifatida e’tirof etildi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati