Sayt test holatida ishlamoqda!
06 Oktabr, 2026   |   25 Rabi`us soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:06
Quyosh
06:25
Peshin
12:11
Asr
16:12
Shom
18:01
Xufton
19:15
Bismillah
06 Oktabr, 2026, 25 Rabi`us soni, 1448

Islomiy tushunchalar (terminlar)

09.01.2021   6187   17 min.
Islomiy tushunchalar (terminlar)

Hozirgi kunda Islom dinida uchraydigan ba'zi bir so'zlarni (terminlarni) noto'g'ri talqin qilish hisobiga turli tushunmovchiliklar, besabab fitnalar zuhur bo'lib turmoqda. Musulmonlar o'rtasida fasod ishlar ko'paymoqda. Bu kabi qabihlikka va gunohga olib keladigan amallardan saqlanish uchun Islomiy terminlarning ba'zi birlari bilan tanishib chiqishni va bunga doir Ahli sunna val jamoae'tiqodini bilib olishni o'z oldimizga maqsad qilib qo'ydik.

Hijrat

Bu so'z arab tilida bir joydan ikkinchi joyga ko'chib o'tish ma'nosini anglatadi. Islomiy istilohda esa Payg'ambarimiz Muhammad sallallohu alayhi va sallam bilan birga yashagan va Islom diniga iymon keltirgan kishilarning Habashistonga, keyin esa Madinaga ko'chib o'tishlariga aytiladi.

Rasululloh sallallohu alayhi va sallam davrida hijrat qilinishiga sabab U zot boshchiligidagi musulmonlarning o'z yurtlarida sig'may, aniqrog'i, iymon e'tiqodlari va hayotlari xavf-xatarga tushib, halok bo'lish ehtimoli kuchaygach, majburlikdan chiqib ketishlari edi.

Olimlarimiz sahih hadislarga suyangan holda hijratni ikkiga bo'lishadi. Birinchisi – yuqorida aytilganidek din va hayotni qutqarib qolish uchun bir joydan ikkinchi joyga ko'chib o'tish. Ikkinchisi –gunoh-ma'siyatlarni tark etish.

Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisda Rasululloh sallallohu alayhi va sallam shunday dedilar: “Tili va qo'lidan musulmonlar salomat bo'lgan inson haqiqiy musulmondir. Alloh taolo qaytargan narsalarni tark qilgan (hijrat qilgan) inson haqiqiy muhojirdir”. Boshqa hadisda Imom Bayhaqiy rivoyat qilib aytadilar: “Hijratning eng afzali – Robbing yomon ko'rgan narsani tark etmog'ingdir”.

Bugungi kunda ba'zi g'alamislar va mutaassib kishilar bong urayotgan hijrat tushunchasi (termini) mutlaq boshqa ma'nolarni bildirmoqda. Ular oyatlar va hadislarni zamon va makon holatidan kelib chiqmasdan, o'zlaricha, turli fatvolar va hukmlarni e'lon qilmoqdalar. Hususan, ilm-ma'rifat olish uchun imkoniyatlar to'la yaratilib qo'yilgan, namoz, ro'za, haj va boshqa Islom arkonlarini bajarish uchun barcha imkoniyatlar muhayyo qilib qo'yilgan o'lkani tark etishni farz darajasiga chiqarib, o'z yurtlaridan “hijrat qilishga” da'vat etmoqdalar. Begona yurtlarda sarson bo'lib, qurol ishlatishni, zo'ravonlik qilishni o'rgatmoqdalar.

Hanafiy mazhabi olimlari g'alamis va mutaassib kishilarning so'ziga quyidagi xabarlar bilan raddiya beradilar:

Al-Foqihiy o'zining “Makka xabarlari” asarida shunday yozadi: “Ibn Abbos raziyallohu anhu uxlayotganida yostig'i tagidagi hamyonini o'g'irlashadi. O'g'ri ushlanib, Payg'ambarimiz sallallohu alayhi va sallam oldilariga olib borilganida, o'g'ri o'z qilmishini shu mablag' evaziga hijrat qilmoqchi ekanligini aytib oqlanmoqchi bo'ladi. Rasululloh sallallohu alayhi va sallam uning ishini qoralab, Makkaga qaytishligini va o'z yurtida muqim yashashni buyuradilar. Va qo'shimcha qilib: “Hijrat to'xtatildi” deya ta'kidlaydilar.

Abdullo ibn Umar raziyallohu anhu rivoyat qilib aytadi: Rasululloh sallallohu alayhi va sallam oldilariga bir kishi kelib: “Ey Allohning Rasuli, men ota-onamni yig'lagan holda tashlab, hijrat qilish uchun sizning huzuringizga keldim” – deydi. U kishi esa: “Ota-onangni oldiga qaytib, ularni qanday yig'latgan bo'lsang, shunday kuldirgin” – deb javob berdilar.

Demak, “hijrat” kalimasi ba'zi kimsalar talqin qilganidek, o'z yurtini tashlab, o'zga yurtda mo''minlik qilish emas ekan. Balki o'z yurtida turib, ibodatlarni mukammal bajarish, gunohu ma'siyatlardan saqlanish haqiqiy mo''minlik bo'lar ekan.

 

Shahidlik

“Shahid” kalimasi Alloh taoloning ismi sifatlaridan biri bo'lib, “Har doim hozir bo'luvchi zot” ma'nosida keladi. Umumiy lafzda esa Alloh yo'lida halok bo'lgan kishiga aytiladi. Bu lafz Payg'ambarimiz sallallohu alayhi va sallamdan kelgan xabarlarga ko'ra ikki turga bo'lingan:

 Birinchisi – haqiqiy shahidlik. U Alloh yo'lida vafot etgan, halok bo'lgan shaxsdir. Bu darajadagi musulmon kishi vafot etganidan keyin qabr azobidan omonda qoladi. Qiyomat kunida barcha gunohari kechirilib, to'g'ri jannatga kiradi.

 Ikkinchisi – hukmiy shahidlik. Hadislarda kelganidek, bunga g'ayritabiiy yo'l bilan halok bo'lgan musulmon kishilar kiradi. Misol uchun, birov tomonidan yoki hayvon tomonidan o'ldirilgan, tom bosgan, tabiiy ofat, turli kasallik, zaharlanish, Haj vaqtida, suvda cho'kib va hokazo holatlarda vafot etgan kishilarga “hukmiy” shahid deyiladi. Shuningdek, Hanafiy olimlarizulm ko'rib vafot etgan, yo'l to'sar qo'lidan yoki qotillar qo'lidan vafot etgan musulmonlarni ham hukmiy shahidga kiritganlar.

Lekin, hozirgi kunda, internet saytlarida portlovchi moslamalarni kiyib, tinch aholi o'rtasiga kirib o'zini portlatayotganlarni ham shahid maqomiga ko'tarayotgan “olimlar fatvosi”ga duch kelishingiz mumkin. Ular Payg'ambarimiz sallallohu alayhi va sallam davrlaridagi g'azotlardan misol keltirib, noto'g'ri hukmlarni chiqarayotganligiga guvoh bo'lasiz. Ulardan biri Barro ibn Molikning Hanifa g'azotida qamal qilingan qal'ada “Meni ko'tarib ichkariga otinglar, eshikni ochaman” – deya sahobalarga aytgan so'zlarini hujjat sifatida keltirishadi. Barro ibn Molikning bu ishi xatarli edi, lekin shunga qaramasdan uning tirik qolishiga yuzdan ellik foiz imkoniyat ham bor edi. Biroq o'ziga portlovchi moslamani kiyib, urush emas, balki tinch aholi o'rtasiga kirib o'zini portlatishda tirik qolish uchun biron foiz ham imkoniyat yo'q-ku?!

Ularning boshqa dalili Abu Ayyub Ansoriyning raziyallohu anhu so'zlaridir. Musulmon kishi jang paytida dushman safiga tushib qolib, shahid bo'lishlik haqida aytganlarini hujjat sifatida keltirishadi. Bu hujjat ham o'zini tinch aholi o'rtasiga olib kirib, portlatish uchun asos bo'lmaydi. Sababi, kishi dushman safiga kirsa dushman tomonidan o'ldirilinadi. O'zining tig'idan o'lsa shahid bo'lmaydi. Undan keyin dushman bilan urushda yuzma-yuz kelinadi. Odamlar dam olib o'tirgan, tijorat va boshqa maqsadda yurgan joylar urush joylari hisoblanmaydi.

O'zini musulmonlar va g'ayrimusulmonlar ichiga otib, portlatish Qur'on va Sunna hujjatlariga muvofiq o'sha kimsa gunohkor bo'ladi va abadiy do'zax olovida yonadi. Bu kimsa “o'z joniga suiqast qilgan” hamda boshqalarning hayotiga besabab zarar bergan hukmida bo'ladi. Buning dalili sifatida “Niso” surasining 93 oyatini keltiramiz: “Kim qastdan bir mo''minni o'ldirsa, uning jazosi jahannam bo'lib, o'sha joyda abadiy qolajak. Va u Allohning azobi va la'natiga duchor bo'lgan, Alloh uning uchun ulug' azobni tayyorlab qo'ygandir”.

Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisda Payg'ambar sallallohu alayhi va sallam aytadilar: “O'zini biror narsa sababidan o'ldirgan shaxs, albatta, jahannamda abadiy, doimiy azoblanadi”. Boshqa hadisda Abu Hurayradan raziyallohu anhu rivoyat qilinadi: Payg'ambarimiz sallallohu alayhi va sallam aytadilar: “Kim o'zini tog'dan tashlasa va o'zini o'ldirsa, u jahannam o'tida abadiy, doimiy yiqilib azoblanadi. Kimki zahar ichib, o'ziga suiqast qilsa, jahannam o'tida qo'lidagi zaharni ichib abadiy, doimiy azoblanadi. Kim o'zini temir bilan o'ldirsa, jahannam o'tida temirini qorniga urib abadiy, doimiy azoblanadi” (Imom Buxoriy rivoyati).

Payg'ambar sallallohu alayhi va sallam o'z joniga qast qilishni qoralab hayotni qadriga etishni ulug' sanadilar. Bu kabi hatti harakatlardan qaytarish maqsadida o'z joniga qast qilganlarni janozasini o'qimadilar.

 

Jihod

“Jihod” arab tilidan tarjima qilinganda g'ayrat qilish, harakat qilish, zo'r berish, intilish ma'nolarida keladi. Istilohda esa, dastlab, Islom dinini himoya qilish va yoyish uchun kurash olib borish tushunilgan. Imom Rog'ib rahmatullohi alayhi aytadi: “Jihod – dushmandan himoyalanishda qo'li, tili yoki kuchi bilan g'ayrat qilishidir”.

Jihod kalimasi lug'atda keng ma'nolarni o'z ichiga olganligi bois amalda ham ko'p turlarga bo'lindi. Islomga da'vat qilish, ota-onaga xizmat qilish, nafsni tarbiya qilish, dushmanga qarshi turish va hokazo. Alloma Ibn Rushd o'zining “Muqaddamot” asarida jihodning turlarini to'rt qismga ajratadi: qalb, til, qo'l va qilich bilan kurashish. Ibn Rushd Qur'oni karimning “Tavba” surasi 73 oyatini ya'ni, “Ey Payg'ambar, kofir va munofiqlarga qarshi jihod e'lon qiling” oyatini tafsir qila turib, Payg'ambar sallallohu alayhi va sallam va musulmonlarga qarshi turib, ularni jismonan yo'q qilishga intilganlarga nisbatan qilich bilan, munofiqlarga nisbatan til bilan jihod olib borganlar, deydi.

Islom da'vatining avvalgi marhalasi ya'ni, hijratdan oldingi davr, Makka davrini eslaylik. Islomga qarshi turgan kuchlar musulmonlarni tanlagan yo'lidan, e'tiqodidan qaytarish maqsadida turli vositalarni ishga solishgan. Zulmu sitam, azobu uqubatni barcha ko'riishidan foydalanishgan. Shu qiyinchiliklarga qaramasdan Payg'ambar sallallohu alayhi va sallam musulmonlarni sabrga da'vat etardilar. Urush qilishdan qaytarar edilar. Qur'onni yaxshilab o'qigan olim kishilar aytadilarki, 70 dan ortiq oyatda musulmonlar kofirlarga qarshi jihod qilishdan qaytarilganlar. Hatto, himoya uchun ham kofirlarga qarshi kurashishga ruxsat bo'lmagan. Makkada nozil bo'lgan quyidagi oyat so'zimizning tasdig'idir:

“Parvardigoringiz yo'li – diniga donolik, hikmat va chiroyli pand-nasihat bilan da'vat qiling! Ular bilan eng go'zal yo'lda mujodala-munozara qiling!” (Nahl surasi 125-oyat).

Keyinchalik musulmonlar jamiyati shakllanib, o'z vatanlaridan quvilganlaridan so'ng, dushman tomonidan qilingan hujum oqibatida yo'q bo'lib ketish xavfi tug'ilganda Alloh taolo urush qilishga, himoyalanishga ruxsat berdi:

“Hujumga uchrayotgan (musulmon)larga, mazlum bo'lganligi sababli, (jang qilishga) izn berildi. Albatta, Alloh ularga yordam berishga qodirdir” (Haj surasi, 39-oyat).

Demak, kofirlarga qarshi jihod qilish til bilan boshlangan va 13 yil davom etgan. Islom dini va musulmonlar umuman yo'q bo'lib ketish xavfi tug'ilgach, qilich bilan jihod qilish ruxsati berilgan.

Payg'ambarimizning sallallohu alayhi va sallam g'azotlari mohiyatini o'rganib chiqqan olimlarimiz ikki g'oyani ilgari surishadi: birinchisi – qarshi kurashlarga javob berish uchun mudofaa janglari va ikkinchisi – dushman tomonidan kutiladigan tajovuzning oldinini olish maqsadida qilingan harbiy tadbirlar.Shuni alohida ta'kidlashimiz lozim-ki, g'azotlar va janglar doimo urush maydonlarida olib borilgan. Dushman to'xtashni istasa urush to'xtatilgan. Qo'lida quroli yo'q kimsaga qarshi qurol ko'tarilmagan. Ayollar, bolalar va qari kishilarga umuman ozor berilmagan. Bu kabi oliy darajada axloq va odob bilan urush qilish faqat haqiqiy musulmonlar tomonidan sodir bo'lganligiga tarix guvohdir.

Shuningdek, Payg'ambar sallallohu alayhi va sallam hududni kengaytirish, Islom davlatini qurish maqsadida jang qilmaganlar. Agar shundoq bo'lganida edi, Makkada yashab turganlarida davlat qurish uchun harakatga va urushga tayyorgarlik ko'rar edilar. Biroq Rasululloh sallallohu alayhi va sallam bunday ishdan o'zlarini saqladilar. Musulmon jamiyati tinch yo'l bilan tabiiy ravishda yuzaga kelgach, uni himoyasi uchun jihodga chiqdilar. Demak, jihod – hech qachon hukumat barpo qilish yoki yo'q joydan qo'zg'olon ko'tarish uchun joriy etilmagan.

Imom Navaviy rahmatullohi alayhi “Al Manhaj fi avvali kitob al-jihad” nomli asarida jihodning assosiy mazmuni bu – yaxshi ishlarga buyurish va yomon ishlardan qaytarish, deb keltiradi.

Hulosa o'rnida aytishimiz mumkinkim, Islom dini – haqiqat va oxirat dinidir. Dushmanlar haqiqatni tashqi tomondan buzishga ko'p urinishdi. Lekin uddasidan chiqa olishmadi. Endigi navbat esa haqiqatni ichidan buzishga harakat ketmoqda. Islomiy terminlarning buzib talqin qilinishi o'sha ichkaridan buzishning bir usulidir. Agar musulmonlar bu terminlarni ham sof holda tushunsalar, dushmanning ichki zarbalaridan ham omonda qoladilar. Qalblari tinchlik va osoyishtalikda qoladi, Inshaalloh.

 

Buxoro shahar “Mavlono shamsiddin Mahbubiy”

jome' masjidi imom-xatibi Manzitov Baxtiyor

Maqolalar
Boshqa maqolalar
Maqolalar

Zamonaviy o‘quvchi-talabaning 77 ta zamonaviy odobi

05.10.2026   5371   17 min.
Zamonaviy o‘quvchi-talabaning 77 ta zamonaviy odobi

Zamonaviy o‘quvchi-talabaning 77 ta zamonaviy odobini

ULUG‘ USTOZ ULAMOLARIMIZ bayon qilib berganlar:

 

KALOMULLOHNING OYATI KARIMALARIDA

XUDOIM TAOLO MARHAMAT QILADI:

 

  1. «Alloh Odam (alayhis salom)ga barcha yaratilgan va yaratilajak narsalarga tegishli nomlarni o‘rgatdi» (Baqara surasi 2/31 oyat);

 

  1. «Biladiganlar bilan bilmaydiganlar teng bo‘lurmi?! Darhaqiqat, faqat aql egalarigina eslatma olurlar» (Zumar surasi 39/9 oyat).

 

 

JANOBI PAYG‘AMBARIMIZ RASULULLOH SALLALLOHU ALAYHI VASALLAM

MЕHR-MURUVVAT TARIQASIDA MARHAMAT QILADILAR:

 

  • «Haq bo‘la turib, janjalni tark etgan kishiga — Jannat  yonidagi bir uyga kafilman!

Hazildan bo‘lsa ham, yolg‘onni tark etgan kishiga — Jannat o‘rtasidagi bir uyga kafilman!

Go‘zal xulqli kishiga — Jannatning eng yuqorisidagi bir uyga kafilman!» (Imom Abu Dovud rivoyatlari);

 

  • «Mo‘minlarning imoni eng mukammali — xulqi go‘zal bo‘lganlaridir» (Imom Termiziy rivoyatlari);

 

  • «OTA-ONAga duo qilishni tark etish rizqni kesadi»;

 

  • «Albatta, odamlarga go‘zal xulqdan afzalroq narsa berilmagan» (Imom Tabaroniy rivoyatlari);

 

  • «Besh narsadan oldin besh narsani g‘animat biling:
  • keksaligingizdan oldin yoshligingizni,
  • betobligingizdan oldin salomatligingizni,
  • faqirligingizdan oldin boyligingizni,
  • bandligingizdan oldin bo‘sh vaqtingizni,
  • o‘limingizdan oldin tirikligingizni!» (Imom Hokim rivoyatlari);

 

  • «Tilidan va qo‘lidan musulmonlarga zarari yetmaydigan kishi – haqiqiy musulmondir» (Imom Buxoriy rivoyatlari);

 

  • «Odamlardan bo‘lgan yaxshilikka minnatdorchilik izhor qilaolmagan odam – Xudoga ham shukr qila olmaydi»;

 

  • «Kimning qalbida zarracha misqolicha kibr bo‘lsa, u jannatga kirmaydi»;

 

  • «Qachon birortangiz mol-dunyo va xilqatda o‘zidan afzalroq kishini ko‘rsa, o‘zidan pastroqqa qarasin!» (Imom Buxoriy rivoyatlari);

 

  • «Uch toifa kishining qo‘lga kiritgan narsasida baraka bo‘lmaydi va qayerda bo‘lsa ham xorlanadi:
  • Mening nomimni eshitganda salavoti sharif aytmagan;
  • Ramazon oyiga hurmat ko‘rsatmagan;
  • OTA-ONASI tirik bo‘la turib, ULARNI xursand qilmagan».

 

 

ULAMOI KIROMLAR AYTADILARki...:

 

  • Agar inson bilim yo‘lida ketayotgan ekan, Payg‘ambarimiz Muhammad sallallohu alayhi vasallamning nurlari tomon borayotgan ekan, ushbu asosiy qoidalarga rioya qilishi lozim.
  • Ba’zida odob, hurmat qoidalariga bo‘ysinmay, ustozidan bilim olayotganlar ham bor.
  • To‘g‘ri, inson ota-onasini, ustozini oldida kitob o‘qishi, biror-bir hunar o‘rganishi yoki fan bilimlarini olishi mumkin. Lekin ota-onasiga, ustoziga hurmat bo‘lmasa, bu kabi bilimlar oddiy ma’lumotga aylanadi. Bunday bilimda baraka bo‘lmaydi!
  • Azozilni eslaylik. Hozir uning ismi Shayton. Bilimga ega, hattoki boshqa farishtalarga ham saboq bergan. Ho‘sh, shunday bilimlar to‘g‘ri yo‘ldan adashishidan Azozilni qutqarib qola oldimi? Yo‘q! Chunki Allohni hurmat qilmadi, e’tiroz bildirdi. Beodoblik qildi! Yaratganning buyrug‘iga bo‘ysinmadi. Betgachoparlik qilib, mag‘rurligini namoyon etgani uchun la’natlangan va haydalgan.
  • Hozirgi kunda odamlarni nojo‘ya yo‘llarga yetaklayotgan, jamoatda qarama-qarshi qarashlar paydo qilayotgan, o‘zlari ham adashgan "aqlli"lar qanday paydo bo‘lganini anglab olishimiz mumkin. Bular ota-onasiga, ustoziga va boshqa olimlarga nisbatan odobni qo‘llamagan, hurmatni bilmagan, o‘z bilimlarini to‘g‘ri yo‘lga sola olmaganlardir.
  • 7 xil insonlar o‘rtasida hech qachon tenglik bo‘lmaydi.

Bu tengsizlikni ALLOH TAOLONING O‘ZI (!) o‘rnatgan!

Aqlsiz odamgina bularni tenglashtiradi:

  1. erkak – ayol;
  2. er – xotin;
  3. ota-ona – farzand;
  4. katta – kichik;
  5. ilmli – ilmsiz;
  6. ustoz – shogird;
  7. rahbar – xodim.

ALLOH TAOLONING O‘ZI (!) o‘rnatgan tengsizlikni buzishga harakat qilganni oxir-oqibat ALLOH TAOLONING O‘ZI holini voy qiladi.

  • Imom A’zam Abu Hanifa rahmatullohi alayhidan rivoyat qilinadi: “Ustozim Hammodning hurmatlari uchun u zotning uylari tomonga oyog‘imni uzatmaganman. Holbuki, u zotning uylari bilan mening uyim orasida yettita ko‘cha bor edi. Ustoz Hammodning vafotlaridan so‘ng qachon namoz o‘qisam, har safar albatta ota-onamga qo‘shib, u zotga ham Allohdan mag‘firat so‘rayman. Nafaqat u zot, balki kimdan nimadir o‘rgangan bo‘lsam yoki kimdir menga nimadir o‘rgatgan bo‘lsa, albatta o‘sha kishilar uchun ham doim Allohdan mag‘firat so‘rayman”.
  • Dedilar: "Dunyoda asli kim aziz?"

Aytdilar: "Ustozdir! Ustoz, begumon!"

Tag‘in aytdilarki: "Aziz, shubhasiz,

Ustozlar qadriga yetolgan inson!"

  • Johillar davrasida ham, olimlar davrasida ham ularni tinglashni o‘rganing! Johilni tinglaganda – sabringiz, olimni tinglaganda – ilmingiz ortadi.
  • Ilm egallash asnosidagi eng keraksiz narsa – dimog‘dorlik, eng zarur narsa – vaqtdir.
  • Insoniyatning eng birinchi Ustozi – bu ALLOH TAOLONING O‘ZI bo‘lsa (Qur’oni karim Baqara surasi 2/31 oyat),

musulmonlarning insonlar ichida eng buyuk ustozi – Janobi PAYG‘AMBARIMIZ MUHAMMAD ALAYHISSALOMDIRLAR!

Har bir inson zoti uchun esa eng Birinchi ustozi – uningOTA-ONASIDIR! Zero uni tarbiyalashni hali bu dunyoga kelmasidan oldinroq boshlaydi. Tug‘ilishi bilanoq, to ota-onaning o‘zi bu dunyodan o‘tmaguncha, o‘z farzandiga mehribonlik qilib o‘tadi...

  • Sharaf sizga, olqish sizga, aziz ustozlar!

Agar shogird shayxulislom, agar qozidur,

Agar ustoz rozi – Tangri rozidur! (Alisher Navoiy).

  • Janobi Payg‘ambarimiz Rasululloh sallallohu alayhi vasallamga nozil qilingan Qur’oni karimdagi eng birinchi xabar: «O‘qing!» da’vati bilan boshlanishi bejiz emas!

 

 

 

                                               DONO XALQIMIZ MAQOLLARI:

 

  • «Ota-ona rozi – Xudo rozi!»;

 

  • «Usta borida qo‘lingni tiy,

Ustoz borida – tilingni»;

 

  • «Usta bo‘lsang, ustozingni unutma!»;

 

  • «Sabr tagi – sariq oltin»;

 

  • «Yaxshi bilan yursang – yetarsan murodga,

Yomon bilan yursang – qolarsan uyatga»;

 

  • «Gul tikansiz bo‘lmas,

Dur – sadafsiz»;

 

  • «Ustozingga tik qarasang – to‘zasan,

Hurmat qilsang – asta-asta o‘zasan».

 

 

Qur’oni karim oyati karimalari va muborak hadisi shariflarga asosan

ulamolarimiz belgilab bergan

“USTOZGA nisbatan muomalayu madaniyat”dagi

 

ilm o‘rganuvchining 77 ta odobi:

 

  1. har bir ishida OTA-ONANING duolarini olishlik;
  2. hargiz-hargiz va aslo OTA-ONA, USTOZLAR yuzlariga tik qaramaslik;
  3. hargiz-hargiz va aslo OTA-ONANI, USTOZLARNI ranjitmaslik;
  4. hargiz-hargiz va aslo OTA-ONANI, USTOZLARNI so‘zlarini ikki qilmaslik;
  5. hargiz-hargiz va aslo OTA-ONAGA, USTOZLARGA gap qaytarmaslik;
  6. hargiz-hargiz va aslo OTA-ONA, USTOZLAR aytganlarini yerda qoldirmaslik;
  7. OTA-ONAGA, USTOZLARGA hurmat va itoatda bo‘lish shart;
  8. OTA-ONAGA, USTOZLARGA barcha ishlarda bo‘ysunishi lozim;
  9. OTA-ONAGA, USTOZLARGA nisbatan tavoze’li bo‘lmoq darkor;
  10. OTA-ONANI, USTOZLARNI ULAR yo‘q paytlarda ham hurmatlashi lozim;
  11. OTA-ONAGA, USTOZLARGA birinchi bo‘lib salom berishlik;
  12. OTA-ONA, USTOZ o‘rnilaridan turdimi, siz ham turing!;
  13. OTA-ONA, USTOZ oldingizda ekan, hech ham baland ohangda gapirmang!;
  14. OTA-ONA, USTOZLAR bilan gaplashganda o‘rnidan turib gaplashishlik, hatto telefon orqali bo‘lganda ham;
  15. OTA-ONA, USTOZLAR oldilarida mavzuga oid bo‘lmagan ortiqcha gap-so‘zlar gapirmaslik;
  16. OTA-ONAGA, USTOZLARGA savol berishdan oldin ruxsat so‘rashlik;
  17. iloji bo‘lsa ta’lim berayotgan insonga ism-sharifi bilan emas, balki "MUALLIM!" yoki "USTOZ!" deb murojaat qilish;
  18. USTOZ so‘ramagan narsalardan tilni tiyishlik;
  19. OTA-ONANING, USTOZNING gaplariga yoki javoblariga e’tiroz bildirmaslik;
  20. OTA-ONA, USTOZ xatosini aytib, bilimdon ekanligini ko‘rsatmaslik;
  21. OTA-ONA, USTOZ oldilarida yon sherigi bilan suhbatlashish juda xunuk ishdir;
  22. OTA-ONANI, USTOZINI hurmat qilgan inson har tarafga qarab o‘tirishdan o‘zini tiyadi va diqqatini OTA-ONAGA, USTOZGA qaratadi;
  23. OTA-ONA, USTOZLAR bilan telefonda so‘zlashganda ULARNING hurmatlarini bilib, beizn ULARNING vaqtlarini ortiqcha ko‘p olmaslik;
  24. OTA-ONA, USTOZ bizga telefon qilsalar, tezkor yonimizdagilarni ogohlantirib, uzr so‘rab, darhol OTA-ONAGA, USTOZGA javob beriladi;
  25. OTA-ONA, USTOZLAR bilan suhbatlashganda «Alo?», «Hello?», «Ha?», «Alyo?», «Da?» so‘zlarni o‘rniga «Assalomu alaykum!», «Labbay?», «DADAJON?!», «ONAJON?!», «USTOZ?!», «USTOZJON?!», «Eshitaman?», «Xizmatingizdaman!..», «Qulog‘im sizda...», «Xizmatingizga tayyorman!..», «Doim xizmatingizdaman!..», «Xizmatingizga doim tayyorman!..», «Amringizga muntazirman!..» kabi iboralarni ishlatish;
  26. OTA-ONA, USTOZLAR bilan telefon orqali suhbat tugaganda, telefonni darhol o‘chirmasdan, balki ULAR bilan xayrlashib, OTA-ONAGA, USTOZGA yaxshi tilaklar tilab, OTA-ONA, USTOZ telefonlarini o‘chirganlaridan so‘nggina telefonni o‘chirish mumkin; ULARDAN oldin telefonni o‘chirmaslik;
  27. OTA-ONAGA, USTOZLARGA telefonda gudok tashlanmaydi;
  28. agar ULAR shunday qilgan bo‘lishsa, darhol ULARGA qayta telefon qilinadi;
  29. OTA-ONA, USTOZLAR bilan telefon orqali gaplashganda ULARNING ruxsatlarisiz boshqalarga eshitiladigan darajada telefonni ovozini baland qilmaslik;
  30. OTA-ONA, USTOZLAR bilan telefonda gaplashib turgan paytda mabodo aloqa uzilib qolsa, ULARGA birinchi bo‘lib o‘zimiz qaytadan telefon qilishimiz lozim;
  31. telefonda gaplashib turgan paytda mabodo OTA-ONA, USTOZ telefon qilib qolsalar, so‘zlashib turgan odamni ogohlantirib, darhol OTA-ONAGA, USTOZGA javob beriladi;
  32. OTA-ONANING, USTOZLARNING shaxsiy ma’lumotlari va OTA-ONADAN, USTOZLARDAN telefon orqali kelgan barcha ma’lumot-xabar (rasm, video, telefon raqam, ovozli gap-so‘zlari, sms va hokazo)larini O‘ZLARINING ruxsatlarisiz boshqalarga ko‘rsatilmaydi, berilmaydi va yuborilmaydi;
  33. OTA-ONANING, USTOZLARNING O‘ZLARIGA ham ULARNING ruxsatlarisiz turli xil ma’lumot-xabar (rasm, video, telefon raqam, ovozli gap-so‘zlar, sms va hokazo)lar yuborilmaydi; o‘zimiz yubormoqchi bo‘lgan shaxsiy tabriknomalar – mustasno;
  34. OTA-ONAGA, USTOZLARGA ayniqsa tarbiyaviy ahamiyatga ega, ilm-fanlarga doir, ta’limga taalluqli bo‘lgan har qanday narsalar yuborilmaydi OTA-ONANING, USTOZLARNING ruxsatlarisiz;
  35. OTA-ONA, USTOZLAR bilan telefon orqali muloqotni telefonda yozib olish uchun O‘ZLARINING roziliklari olinadi; agar ruxsat bermasalar, yozib olmaslik; chunki O‘ZLARINING ruxsatlarisiz OTA-ONANING, USTOZLARNING gaplarini yozib olib, boshqalarga tarqatish — juda katta xiyonat va ulkan gunoh hisoblanadi;
  36. OTA-ONA, USTOZLAR bilan birga surat yo videoga tushmoqchi bo‘lganda, oldin O‘ZLARIDAN izn so‘rab, ruxsatlari olinadi; agar ruxsat bermasalar, surat yo videoga tushmaslik;
  37. OTA-ONANI, USTOZLARNI surat yo videoga olmoqchi bo‘lganda ham, oldin O‘ZLARIDAN izn so‘rab, ruxsatlari olinadi; agar ruxsat bermasalar, surat yo videoga olmaslik;
  38. telefon orqali ko‘rishib gaplashish uchun OTA-ONANING, USTOZLARNING roziliklarini olishda ULARGA gaplashmoqchi bo‘lgan odamning huzurida kimlar mavjud ekanligini ham ogohlantirib qo‘yish;
  39. agar OTA-ONA, USTOZLAR tomonlaridan telefon orqali ko‘rishib gaplashishga istak bildirilmasa, bundan aslo xafa bo‘lmaslik;
  40. agar OTA-ONA, USTOZLAR bilan telefon orqali ko‘rib gaplashish zaruriyati bo‘lsagina, shunda ham faqat ULARNING ijozatlari bilangina ko‘rishib gaplashish uchun telefon qilish mumkin;
  41. agar OTA-ONA, USTOZLAR tomonlaridan telefon orqali ko‘rishib gaplashishga xohish bildirilmasa, OTA-ONADAN, USTOZLARDAN uzr so‘raladi;
  42. OTA-ONA, USTOZLAR bilan telefonsiz so‘zlashganda, telefonni ovozini o‘chirib qo‘yiladi;
  43. OTA-ONA, USTOZLAR bilan so‘zlashib turganda, biror kishi telefon qilib qolsa, avvalo OTA-ONADAN, USTOZLARDAN ruxsat so‘rash; agar ULAR ruxsat bersalargina telefonga javob qaytariladi;
  44. OTA-ONAGA, USTOZLARGA begona raqamdan telefon qilganda, vaqtni olmasdan darrov ochiq-oydin va aniq o‘zini tanishtirish lozim;
  45. boshqa odam OTA-ONAMIZNI, USTOZLARNI raqamlarini so‘rasa, OTA-ONANING, USTOZLARNING ruxsatlarisiz berilmaydi;
  46. OTA-ONAGA, USTOZLARGA telefon qilganda, ikkinchi liniyadan tushib qolgan odam bitta chaqiriqdan keyin aloqani darhol uzish lozim. ULARGA kim qidirayotganini anglash uchun shu kifoya. Uzluksiz chaqiriqlar bilan suhbatlarini buzmaslik;
  47. OTA-ONAGA, USTOZLARGA qayta-qayta qo‘ng‘iroq qilavermaslik lozim. Chunki qo‘ng‘iroqga javob berish — u tomonning huquqi, zinhor majburiyati emas;
  48. OTA-ONA, USTOZLAR birorta ma’lumot-xabar (surat, yozuv, video)ni ko‘rsatish uchun telefonlarini bersalar, faqat o‘sha ma’lumot-xabar (surat, yozuv, video)ni ko‘rish bilangina cheklanish lozim. Boshqa joylariga o‘tib ketishga haqqimiz yo‘q!;
  49. agar OTA-ONA, USTOZLAR telefonlarida nimadir ko‘rayotgan yoki izlayotgan bo‘lsalar, tikilib turmaslik kerak. OTA-ONANING, USTOZLARNING telefonlariga ruxsatsiz qarash mumkin emas!;
  50. gaplashishga nomunosib paytlar (masalan, azon aytilgandan keyin, kechaning yarmida yoki kunduzi dam olinadigan)da OTA-ONAGA, USTOZLARGA qo‘ng‘iroq qilinmaydi;
  51. OTA-ONA, USTOZLAR qo‘ng‘iroq qilgan vaqtda esa, qaysi payt va qanday holatda bo‘lishimizdan qat’iy nazar, ULARGA xushmuomalalik bilan darhol va tezkor javob berish zarur;
  52. OTA-ONA, USTOZLAR bilan telefon orqali suhbatlashayotganda, demak, OTA-ONA, USTOZLAR ma’lum bir vaqtlarini maxsus biz uchun alohida ajratayotganliklarini, biz ULARNING vaqtlarini olayotganimizni, OTA-ONA, USTOZLAR O‘Z ishlarini qo‘yib, xayollari biz bilan band bo‘lib turganlarini his etib, behuda gaplar bilan ULARNING vaqtlarini behuda o‘tkazmaslik lozim;
  53. OTA-ONA, USTOZ bilan agar biror uzun mavzu xususida gaplashmoqchi bo‘lganda, avval O‘ZLARIDAN ruxsat so‘raladi. Agar ruxsat bersalar, gaplashish mumkin. Aks holda, gapni qisqa qilish zarur. Chunki ULAR bemalol gaplashadigan holatda bo‘lmasliklari ham mumkin;
  54. har bir bayramlarda, OTA-ONANING, USTOZLARNING xursandchilik kunlarida ULARNING ko‘ngillarini ko‘taradigan tilak, rasm, video, xabar, ovozli gap-so‘zlar, sms va hokazolarni muntazam yuborish lozim;
  55. har kuni ertalab-kechqurun o‘qishga ketishdan oldin hamda o‘qishdan kelgandan keyin, biror sabablar bilan OTA-ONADAN yiroqda bo‘lib turgan inson ham OTA-ONASIGA telefon qilib, “Xayrli kun!”, ”Xayrli tun!” tilab, haqlariga chiroyli, yaxshi duolar qilib, ULARNING hol-ahvollarini so‘rab, “Menga nima xizmatlar buyurasiz?” deb, aytgan xizmatlarini ado etib, ULARNING betakror, bebaho va beqiyos duolarini olish lozim;
  56. OTA-ONANING, USTOZLARNING oldilarida telefon o‘ynamaslik. Chunki bunday qilish – OTA-ONAGA, USTOZLARGA nisbatan hurmatsizlik, mensimaslik, beodoblik hisoblanadi. Agar jiddiy zarurat tug‘ilib qolsa, ULARGA uzrini aytib, ruxsat so‘raladi. Agar OTA-ONA, USTOZLAR ijozat bersalargina, telefon bilan mashg‘ul bo‘linadi;
  57. USTOZLARGA yurayotgan holatda savol berish hurmatsizlik hisoblanadi;  
  58. ilm qalbga o‘rnashadi. Qalb toza va pok bo‘lsa, unga ilm mustahkam o‘rnashadi va barakali bo‘ladi;
  59. shu sabab avvalo – qalbini poklash. U har xil qalb kasalliklaridan sof va pok bo‘lishi lozim. Qalbni kibr, riyo, manmanlik, mensimaslik, g‘iybat, yolg‘onchilik, birovni ko‘raolmaslik va boshqa zararli illatlardan xalos etish kerak;
  60. to‘g‘ri va chiroyli niyat qilish. Kishi olayotgan ilmi orqali ilmiga xolis amal qilishni, insonlarning qalbiga ma’rifat ziyosini ulashishni, xalqning manfaati uchun xizmat qilishni qasd qilishi lozim;
  61. o‘zini butunlay ilmga bag‘ishlash. Tolibi ilm tunu kun umrining har bir lahzasini ilm olishga sarflashi lozim. Zero ulamolarimiz: “Sen ilmga boringni bermaguncha, u senga hech narsa bermaydi”, deganlar;
  62. bo‘sh vaqtlarida Allohning zikri bilan, Payg‘ambarimiz alayhis salomga salavot aytish bilan, o‘zining qalbidagi orzu-tilaklarini Xudodan so‘rab, duo qilish bilan band bo‘lishi darkor. Zero ilm – Allohning nuridir! Alloh taolo nurini O‘zi istagan bandasigagina beradi;
  63. uyga berilgan vazifani imkon qadar Qibla tomon yuzlanib bajarishlik;
  64. ko‘p va tartibsiz ovqat yemaslik;
  65. badantarbiya bilan shug‘ullanishlik;
  66. uyquni me’yoridan oshirmaslik;
  67. doim baholi imkon batahorat bo‘lib yurishlik;
  68. kiyadigan liboslarini pokiza tutishlik;
  69. ustoz tanlashda shoshmaslik. Bunda ham OTA-ONA bilan maslahat qilish. Ulug‘larimiz: “Ilm – bu dindir, shuning uchun uni kimdan olayotganingizga e’tibor beringlar!” – deganlar;
  70. ilm o‘rganishdagi sheriklarini ham hurmatlarini joyiga qo‘yish. Ular ilm yo‘lida orttirgan do‘stlari hisoblanadi;
  71. ilm o‘rganishda do‘stlariga ham ko‘mak berish;
  72. o‘z tajribasi orqali o‘rganganlarini boshqa ilm o‘rganuvchilar bilan baham ko‘rishi va imkoni boricha yordam berishi ham go‘zal odobdir;
  73. ilm olishiga sabab bo‘layotgan kitob, daftar, qalam va boshqa o‘quv qurollarini ehtiyot qilish, oyoq ostiga qo‘ymaslik va, albatta, har joyda e’tiborsiz qoldirmaslik lozim;
  74. chiroyli yozish;
  75. olayotgan bilimlarini yozib borish kerak. Chunki yozish oqibatida ilm meros sifatida keyingilarga qoladi;
  76. ilmni yashirmaslik. Alloh taolo qaysi bir bandasiga ilmdan biror nasiba bergan bo‘lsa, o‘sha kishining zimmasida olgan ilmini o‘zgalarga yetkazish vazifasi turadi;
  77. o‘rgangan ilmini yashirmay, imkon qadar o‘zgalarga yetkazishda, ikki foyda bor:

- ilmni yetkazgani uchun savob;

- ilmni o‘zgalarga o‘rgatgan sari ko‘nikma va tajriba hosil bo‘lishi.

 

ILOHO MЕHRIBON PARVARDIGORIMIZ O‘ZI buyurgan,

Janob PAYG‘AMBARIMIZ SALLALLOHU ALAYHI VASALLAM tavsiya etgan,

o‘tmishda o‘tganlarimizning ruhlari shod bo‘ladigan,

xalqimiz xursand bo‘ladigan,

OTA-ONALARIMIZ rozi bo‘ladigan yo‘llardan yurishimizni nasib etsin!

 

Ibrohimjon domla Inomov.

Maqolalar