Sayt test holatida ishlamoqda!
23 Iyul, 2026   |   9 Safar, 1448

Toshkent shahri
Tong
03:32
Quyosh
05:04
Peshin
12:35
Asr
17:37
Shom
19:53
Xufton
21:23
Bismillah
23 Iyul, 2026, 9 Safar, 1448

Dalillarni tushunishdagi to'g'ri yondashuv

24.11.2020   3649   7 min.
Dalillarni tushunishdagi to'g'ri yondashuv

“Ekstremistik g'oyalarni  inkor qilishda shar'iy dalillar”

3.  Dalillarni tushunishdagi to'g'ri yondashuv.      

Mazkur masala quyida aytib o'tiladigan asoslarga tayanadi: 

A). Sahobalarning yo'liga ergashish. Ularning “shar'iy dalillarni to'g'ri tushunishda sahobalarnng maslagiga ergashamiz” degan gapi ayyorlikdan keyingi yana bir ayyorlikdir. Ular sahobalarning nazaridagi yondashuv va rivoyatlarni qayoqdan ham chuqur anglasinlar! Chunki sahobalar haqidagi naql va xabarlar turli kitoblarning turli boblarida bitilgan satrlardir. Axir ular sahobai kiromlarning asarlaridan tarkib topgan ushbu ilmiy manbalarni o'zaro muvofiqlashtirib tadqiq  qila olarmidi? Buning javobi  esa shubhasiz eplay olmaydilar qabilida bo'ladi.

Ammo ular sahobai kiromlarning yondashuv maslaklariga tobe' bo'lishni chindan ham istasalar, to'rt mo'tabar mazhabdan birini tanlashga majbur bo'ladilar. Chunki mazkur mazhab allomalari sahobalarga bizdan ko'ra yaqinroq va ularning maslagida bizdan ko'ra etukroq insonlar edilar. Turgan gapki  shar'iy asoslarni tushinish borasida mazhab allomalarining maslagi ham o'zlariga Rasululloh sollollohu alayhi vasallamdan meros bo'lib qolmagan. Balki bu jarayon sahobai kiromlarga meros bo'lib qoldi. Sahobalardan tobeiynlarga,  tobeyinlardan keyin esa fiqhiy mazhab mujtahidlariga ulandi.

Shubhasiz, imom Abu Hanifaning mazhablari ibni Mas'udning yo'liga bog'lanadi. Imomi Molikning mazhablari ibni Umar va u kishining o'g'illari hamda hodimlarining yo'liga bog'lanadi. Tobeinlardan iborat to'rt mazhab mujtahidlarining mashoyixlari Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sahobalaridan ta'lim olganlari hech kimga sir emas. Eng kamida ushbu silsila sahobalardan ta'lim olgan tobeinlarning shogirdlari. Shuning uchun ham shar'iy dalillarni idrok etish borasida to'rt mazhab mujtahidlarining maslagi rasululloh sollollohu alayhi vasallamning ko'rsatmalari bo'lib, ayni paytda sahobalardan o'tib kelayotgan omonatdir. Hammaga ma'lum haqiqat shuki, sahobalar garchi turli o'lkalarda yashagan bo'lsalar-da, ularning shar'iy asoslar ustidagi turli hil qarashlari ortidan fiqhiy madrasalar vujudga keldi. Iroqda imom Abu Hanifa rahimahulloh qo'llari ostida hozirgi zamon ta'biri bilan aytganimizda fiqh kulliyalari tashkil topdi. Madinai munavvarada imom Molikning madrasalari tashkil topdi. Keyinchalik bu maktabni ikki buyuk imomlar – imom Shofi'iy va imom Ahmadlar rivojlantirib turli o'lkalarga tarqatdilar. Ulardan keyingilar zimmasida esa mazkur mujtahid allomalarga shogird bo'lib, ko'rsatgan yo'liga tobe' bo'lish, ularning asliy (aqidaviy) qoidalarini mahkam tutib ayrim far'iy (fiqhiy) masalalardagina ijtihod qilish qoldi, xolos. Chunki mazkur fiqhiy mazhablarning maslagi Alloh va rasulining hukmlarini  anglab etish va to'g'ri tushunishda asos bo'ladigan sahobai kiromlarning maslagi hisoblanadi. Zero, mazhab ulamolari dalillarni tadqiq qilishda sahoba va tobeinlarning tanlovlariga ergashish qoidasini ilgari surdilar. Ular asliy qoidalar va kulliy ahkomlarni jamlash (muvofiqlashtirish)da bor imkoniyatlarini ishga soldilar. Aynan sahobalar maslagi asosiga o'z mazhablarini barpo qilib Kitob va fatvolarida ularni qaror toptirdilar.

Biz bugun mazkur asarlarni usuli fiqh deb nomlaymiz. Imom Shofeiyning “Risola” nomli kitoblari ham shular jumlasidandir. Imom Molik “Muvatto ”

kitoblarida uni yanada kengroq yoritganlar. Imom Abu Hanifa rohimahullohning shogirdlari Shayboniyning  “Asil” kitobida u haqida naql qilinadi.

Imom Ahmaddek zabardast alloma ham o'z “Musnad”larida undan dalillar keltirib o'tadi.

Hech kimga sir emaski, o'zida sahobalar tanlovi va talqinlarini  jamlagan mazkur tizimli usullar  fiqhiy mazhablarning asosini tashkil qilgan.   

Shu erda haqli savol tug'iladi: sahobai kiromlarning shar'iy dalillarni idrok etish borasidagi maslagiga hozirgi bid'at ahli jamoalari yaqinroqmi yoki sahobalar zamoniga yaqin bo'lgan  mazhab ulamolari yaqinroq bo'lganmi?

Bugungi voqe'likdan kelib chiqsak ularning “shar'iy dalillarni sahobai kiromlarning  talqinida idrok qilish” degan so'zlari faqat havoi gaplardir. Voqe'likda amaliyotga tatbiq qilinmagan, biror ilmiy qiymatga ega bo'lmagan da'volardir xolos.

Ikkinchi: arab lug'atini chuqur bilish.

Bu masala borasida ham ular arab tilida har qancha chuqur bilimlarga ega bo'lmasin, mazhab ulamolari jamoasining bilim-ma'rifati oldida ularning o'ndan birini ham bilmaydilar. Biz qanday qilib arab tilida ham etuk darajada gapira olgan mazhab allomalarni chetga surib qo'yib  ularning o'rniga mutaassib jamoalarning maslagini qabul qilamiz?! 

Bu qanday ham jaholat va bedodlikki, ular o'zlarini, shar'iy hukmlar istinboti uchun zarur bo'lgan arab tili va qoidalarida chuqur bilm va etarli darajada mahoratga ega deb biladilar! Mazkur jamoalar fikricha,  arab tili ichida yashab uni o'ziga singdirgan, kerak bo'lsa uni nutq madaniyati darajasida  qo'llab yurgan mazhab ulamolari ularning darajasiga etolmas ekanlar. Hatto maqomlari haqida “gapirgan gapi arab tilidagi hujjatdir” deyilgan imom Shofeiydek  allomalar ham mazkur mutaassib jamoalarga teng kelmas emish. 

Fiqhiy mazhab allomalari chizib bergan, o'z shayxlari va ular orqali sahobai kiromlardan meros o'laroq o'tib kelgan ushbu maslak nafs taskin topadigan va suyanishga loyiq bo'lgan maslakdir. Bizdan biror kishi to'rt mo''tabar mazhabning birortasiga ergashar ekan, aniq biladiki ergashayotgan ushbu yo'li zamonlar osha minglab allomalar xizmat qilgan asl ilmiy maslakdir. Kitob va Sunnat hidoyati (yo'llagan yo'l)da yurish oson bo'lgan uslubdir. Mazhab allomalarining boshqalarni kofirga chiqarish, ekstremizm, nohaq qon to'kish kabi vayronkor fikrlar bilan yondashganlarini ko'rmaysiz. Chunki ularning fiqhiy hukm va fatvolari bid'at ahlidan iborat mutaassib jamoalarning tutgan yo'lidan butunlay ayrodir. Ammo mutaassib jamoa vakillari ilmda ham juda nochor, idrok va tushunishda yuzaki yondashadigan jamoalardir. Ular  shuning uchun ham fatvolarida o'yin, shar'iy ahkomlarida tartibsiz ish tutadilar.

(davomi bor)

“Ekstremistik g'oyalarni  inkor qilishda shar'iy dalillar” kitobidan.

Tarjimon: Tohir Vohid

Maqolalar
Boshqa maqolalar
Yangiliklar

Toshkent islom instituti magistrlari xatmonasi: Diniy-ma’rifiy sohada yangi va sharafli bosqich

22.07.2026   4355   7 min.
Toshkent islom instituti magistrlari xatmonasi: Diniy-ma’rifiy sohada yangi va sharafli bosqich
 
 

Toshkent islom institutida magistratura bosqichi bitiruvchilarining xatmonasiga bag‘ishlangan tantanali va tarixiy tadbir bo‘lib o‘tdi.

Tadbir avvalida Muzaffar Kamilov O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning xatmona munosabati bilan barcha bitiruvchilar hamda yoshlarga yo‘llagan alohida salomi va samimiy qutlovlarini yetkazdi.

Ta’kidlanganidek, bugungi kunda davlatimiz va xalqimiz xizmati, millat hamda din rivoji yo‘lida sidqidildan bel bog‘lagan yoshlarga e’tibor qaratish, ularning ilmiy hamda amaliy salohiyatini qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.

махад4

Muzaffar Kamilov o‘z nutqida institut bitiruvchilarining ko‘rsatkichlari, ularning bir qancha yo‘nalishlarda ijoza va xalqaro til sertifikatlariga ega ekani hamda puxta ilmiy va tizimli yo‘nalish shakllantirganini alohida e’tirof etdi.

Diniy-ma’rifiy sohada uzviy va uzluksiz ta’lim tizimini yo‘lga qo‘yish – madrasalardan boshlab oliy institutlar, bakalavriat, magistratura va kelgusida doktorantura bosqichlarini qamrab olish yo‘lidagi sa’y-harakatlar ulkan natijalar berayotgani ta’kidlandi.

махад3

Toshkent islom instituti ko‘p yillar davomida davlat va jamoat tashkilotlarida, diniy sohaning eng mas’uliyatli va hassos yo‘nalishlarida xizmat qilayotgan yetuk kadrlarni yetishtirib bergan bo‘lsa, bugungi magistratura bosqichi sifat ko‘rsatkichlarini yangi bosqichga olib chiqadi. Bitiruvchilar oldiga faqatgina respublika miqyosida emas, balki xalqaro maydonda ham Imom Buxoriy va Imom Termiziy kvali ulug‘ allomalar yurtining ilmiy salohiyatini namoyon etish vazifasi qo‘yildi.

Tadbirda magistraturani muvaffaqiyatli tamomlagan xotin-qizlar vakillarining ilmiy ishlari va erishgan natijalari alohida e’tirof etildi. Jamiyatda salohiyatli va malakali olimalarga bo‘lgan ehtiyojni qondirish, xotin-qizlarga diniy-ma’rifiy bilim va ta’limni yetkazish borasidagi imkoniyatlarni yanada kengaytirish zarurligi ko‘rsatib o‘tildi.

Shuningdek, bitiruvchilarning ilmiy izlanishlarini to‘xtatmasliklari uchun O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasida maqsadli doktorantura o‘rinlarini tashkil etish va keyingi bosqichlarda ularning ilmiy salohiyatini oshirishga ko‘maklashish rejalari bildirildi.

Muzaffar Kamilov ushbu bilim dargohida xizmat qilgan, el-yurt va din rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan marhum muftiylar hamda ulamolar – Eshon Boboxon hazratlari, Ziyovuddinxon qori, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, Usmonxon Alimov va boshqa fidoiy ustozlarning xizmatlarini yodga olib, ularning haqlariga duolar qildi. Bugungi kunda ushbu ulug‘vor va mas’uliyatli yo‘lni munosib davom ettirayotgan O‘zbekiston musulmonlari idorasi rahbariyati hamda ustozlarga kuch-quvvat va muvaffaqiyatlar tilandi. Magistrlarga Prezident maslahatchisi Muzaffar Komilov davlatimiz rahbarining 20 million so‘mdan pul mukofoti sertifikatlarini tantanali ravishda topshirdi.

 O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari so‘zga chiqib quyidagi fikrlarni bildirdi:

“O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2023 yil 22 iyun kuni Surxondaryo viloyati saylovchilari bilan uchrashuvda diniy ta’lim muassasalari salohiyatini yanada oshirish maqsadida Toshkent islom institutida 2024 yildan magistratura, 2025 yildan esa doktorantura bosqichlarida oliy malakali kadrlar tayyorlash tizimini yo‘lga qo‘yish tashabbusini ilgari surgan edi.

Mazkur tashabbus ijrosi doirasida Toshkent islom institutida “Teologiya (Islom ilohiyoti, falsafasi va moturidiylik ta’limoti)” hamda “Teologiya (Hadis ilmlari)” mutaxassisliklari bo‘yicha 1 va 2-bosqichlarda jami 20 nafar magistrant tahsil olmoqda.

2026 yil 11 iyun kuni O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti tarixida ilk bor magistrantlarning magistrlik dissertatsiyalari himoyasi bo‘lib o‘tdi. Mazkur muhim voqea mamlakatimizda diniy-ma’rifiy sohani yangi bosqichga olib chiqish, boy ilmiy-ma’naviy merosimizni chuqur o‘rganish hamda soha uchun yuqori malakali ilmiy kadrlar tayyorlash borasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlarning amaliy natijasidir.

Toshkent islom instituti magistrlik dissertatsiyalari himoyasi mamlakatimiz diniy ta’lim tizimi rivojidagi muhim bosqich bo‘lib, mazkur jarayon kelgusida yuqori malakali, zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega ilmiy-pedagog kadrlarni tayyorlashga xizmat qiladi”.

махад5

Institutning ilk 10 nafar magistranti o‘qish davomida ilmiy faoliyatda faol ishtirok etib, dissertatsiya mavzulari doirasida jami 52 ta ilmiy maqola va tezis nashr ettirdilar. Jumladan, 28 tasi ilmiy jurnallarda, 9 tasi ilmiy to‘plamlarda va 12 tasi respublika hamda xalqaro anjuman materiallarida chop etildi.

2-kurs magistrantlarining o‘rtacha o‘zlashtirish ko‘rsatkichi 90%dan yuqori bo‘ldi. Eng yuqori natijani 96+ ball bilan Ismoiljon Ibrohimov, keyingi o‘rinlarni esa 95+ ball bilan Muxlisa Narzullayeva va Muhammad A’lo Madrahimov egalladi.

Magistrantlarning 8 nafari arab tili bo‘yicha xalqaro va milliy sertifikatlarga ega. Jaloliddin Mamasoliyev, Nurmuhammad Shaydullayev va Ismoiljon Ibrohimov At-Tanal C1 darajasini, yana 5 nafar talaba CEFR va At-Tanal tizimida B2 darajasini qo‘lga kiritgan. Shuningdek, talabalar mutaxassislik fanlari doirasida jami 53 ta “ijoza”"ga ega. Bu bo‘yicha Ismoiljon Ibrohimov mutloq yetakchi bo‘lib, uning shaxsiy ijozalari soni 18 tani tashkil etadi.

махад6

Gulchehra Siddiqova 2006 yilda o‘tkazilgan 16-Respublika qorilar musobaqasida murattab qoriyalar yo‘nalishi bo‘yicha ayol-qizlar o‘rtasida mutlaq 1-o‘rinni, 2009 yildagi 20-Respublika qorilar musobaqasida esa mujavvid qoriyalar yo‘nalishida 2-o‘rinni egallagan. Iqboljon Qambarov va Husniddin Hasanov Fiqh hamda Aqoid fan oyliklarida maqola yozish bo‘yicha sovrindor bo‘lishgan. Jaloliddin Mamasoliyev shariat standartlari bo‘yicha nufuzli CPSS malaka sertifikatiga ega.

Magistrantlar o‘quv rejasiga muvofiq 2026 yil 26 yanvardan Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazida, 24 fevraldan esa O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida ilmiy amaliyot o‘tab, manbashunoslik va noyob qo‘lyozmalar bilan ishlash ko‘nikmalarini mustahkamladilar.

Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari o‘z nutqlarida Toshkent islom instituti magistratura ta’lim bosqichini ilk bitiruvchilar muvaffaqiyatli tamomlagani ulkan tarixiy voqea bo‘lgani, Yurtboshimizning tashabbusi bilan ulamolarimiz va mo‘min-musulmon xalqimizning ana shunday orzu-umidlari, ixlos bilan qilgan duolari ijobat bo‘lganini alohida ta’kidladilar.

Marosim davomida Muftiy hazratlari har bir bitiruvchini samimiy tabriklash barobarida magistrlik diplomlarini tantanali ravishda topshirdilar.

Shundan so‘ng Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida mehnat faoliyatini boshlayotgan magistrlarning oylik ish haqiga 20 foiz miqdorida ustama haq to‘lab berilishini e’lon qildilar.

Bunday rag‘bat va imtiyozlar diniy-ma’rifiy sohada yuqori malakali, zamonaviy bilimlarga ega ilmiy-pedagog kadrlar avlodini shakllantirishga xizmat qiladi.

    O‘zA

 

O'zbekiston yangiliklari