2. BAQARA SURASI, 215 OYaT
يَسَۡٔلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَۖ قُلۡ مَآ أَنفَقۡتُم مِّنۡ خَيۡرٖ فَلِلۡوَٰلِدَيۡنِ وَٱلۡأَقۡرَبِينَ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِۗ وَمَا تَفۡعَلُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٞ٢١٥
215. (Ey Muhammad), sizdan nima ehson qilishni so'rashsa, "Nima ehson qilsangiz ham ota-onaga, qarindoshlar, etimlar, miskinlar va musofirlarga qiling, qanday yaxshilik qilsangiz ham Alloh uni albatta biladi", deng.
Ya'ni, ey Payg'ambarim, sizdan nimalarni ehson qilish haqida so'rashsa, ehsonni ota-onaga, qarindoshlar va etimlarga, miskinlar va musofirlarga qilish kerakligini ayting. "Ehson" deganda odatda birovga biror ne'matni berish va fazlu karam ko'rsatish tushuniladi. Lekin "ehson" so'zi lug'atda "yaxshilik qilish, ezgulik ko'rsatish" ma'nolarini ham anglatadi. Qur'onda ehsonning fazilati haqida zikr etish barobarida ehson qiluvchilarga beriladigan savob-mukofotlar, ularga etadigan manfaatlar ham bayon etiladi. Haqiqatan, biror kishiga bir narsani ehson qilsangiz yoki unga biror yaxshilik ko'rsatsangiz, bundan dilingiz ravshan tortadi, ruhiy xotirjamlik yuzaga keladi, o'zgalarga manfaat etkazganingizdan xursand bo'lasiz. Ehson qilingan kishi ham o'ziga ko'rsatilgan yaxshilikdan sevinadi, dilida sizga muhabbat paydo bo'ladi, agar sizga keki bo'lsa, unutadi. Shu tariqa jamiyatda kishilar o'rtasida totuvlik, hurmat-ehtirom paydo bo'ladi, dushmanchiliklar barham topadi, osoyishtalik va farog'at barqaror bo'ladi. Eng asosiysi, kimga yaxshilik qilsangiz, Alloh taolo hammasini bilib turadi, ehsonni o'zingizga o'n barobar qilib qaytaradi. Chunki Parvardigorning bunday va'dasi bor: "Kim bir yaxshilik qilsa, unga o'sha yaxshiligi o'n barobar qilib qaytariladi" (An'om, 160). Qur'oni karimda yaxshilik-ehson qiluvchilarning sifatlari batafsil bayon etilgan. Ular kechalari turib namoz o'quvchilar, tun oxirida Parvardigorlaridan mag'firat so'rovchilar, mol-mulklaridan muhtoj va faqirlarga nasiba ajratuvchi kishilardir. Ehsonning turlari ko'p: Payg'ambarimiz Muhammad alayhissalomga ergashish ham – ehson, birovni kechirish ham – ehson, boshga kelgan musibat va ozorlarga sabr qilish ham – ehson, hatto birovga yaxshi muomala qilish ham – ehson. Alloh azza va jalla bunday buyuradi: "Allohga ibodat qilinglar, Unga hech narsani sherik qilmanglar. Ota-onaga, qarindoshlarga, etimlarga, kambag'allarga, qarindosh qo'shnilarga, oddiy qo'shnilarga, oila a'zolaringizga ehson (yaxshilik) qilinglar" (Niso, 36).
Musulmon kishi kimga yaxshilik qilishni, qanday yaxshilik qilishni juda yaxshi biladi. Chunki Allohning Kitobida, Payg'ambar alayhissalom hadislarida bu haqda juda ko'p amr-farmonlar, ko'rsatmalar kelgan. Shularga ko'ra, ehson qilish eng oldin sizni tug'ib katta qilgan, edirib-ichirgan, kiyintirgan, chiroyli ta'lim, xulqu odob o'rgatgan, kamolga etkazib uyli-joyli qilgan ota-onadan boshlanadi. Imom Nasafiy va Hozin tafsirlarida zikr qilinishicha, farzand uchun ota-onaning maqomi shunchalar ulug'ki, u ota-onani nomi bilan chaqirmay, balki "otajon, onajon" kabi shirin so'zlar murojaat qilishi, ularni ranjitadigan gaplarni gapirmasligi, ular oldida o'zini qul yoki cho'rilardek tutishi lozim. Shundan keyin qarindosh-urug'lar, o'zgalar mehr-muruvvatiga muhtoj bo'lib qolgan etimlar, kambag'al-faqirlar, safarda aziyat chekayotgan musofirlarga ehson qilinadi. Ehson-sadaqa qilinishi lozim bo'lgan toifalar haqida Payg'ambarimiz alayhissalomdan bir necha hadisi shariflar vorid bo'lgan: "Miskinga qilingan sadaqaga bitta savob, qarindoshga qilingan sadaqaga ikkita savob: biri sadaqa, ikkinchisi silai rahm uchundir"; "Rasuli akram alayhissalom: "Yetimni qaramog'iga olgan kishi bilan men jannatda mana bunday yonma-yon turamiz" dedilar hamda ko'rsatkich va o'rta barmoqlarini juftlab ko'rsatdilar"; "Beva va miskinga ehson qilish uchun harakat qilgan kishi Alloh yo'lida jang qilgan, tuni bilan namoz o'qigan va kun bo'yi ro'za tutib yurgan kishi kabidir" (Buxoriy va Muslim rivoyati). Bulardan esa, har bir musulmon atrofidagi kishilarga mehribon, himmatli, saxovatpesha, sadoqatli bo'lishi lozim, degan fikr kelib chiqadi.
“Cho‘ntakdagi kazino” – qimor o‘yinlarining zarari: jamiyat, iqtisodiyot va inson salomatligiga tahdid
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalarning rivojlanishi natijasida qimor o‘yinlari va onlayn bukmekerlik platformalari keng ommalashdi. Ilgari kazino yoki maxsus muassasalarga borish talab qilingan bo‘lsa, bugun smartfon orqali istalgan vaqtda va istalgan joydan qimor o‘ynash imkoniyati mavjud. Bu esa qimorga qaramlikning kengayishiga, moliyaviy muammolarning ortishiga va oilaviy nizolarning ko‘payishiga olib kelmoqda.
Qimorga qaramlik – tan olingan kasallik
Qimorga qaramlik xalqaro tibbiy tasniflarda xulq-atvorga bog‘liq buzilish sifatida e’tirof etiladi. Mutaxassislar fikriga ko‘ra, inson yutqazgani sari yana o‘ynash istagi kuchayadi.
Moliyaviy oqibatlar
Qimorning eng birinchi zarari insonning moliyaviy holatiga ta’sir qiladi. Ko‘plab o‘yinchilar dastlab kichik mablag‘ bilan boshlaydi. Biroq yo‘qotilgan pulni qaytarish umidida yanada kattaroq pul tika boshlaydi. Bu holat: qarzdorlikning oshib ketishi, bank kreditlarining to‘lanmay qolishi, oila budjeti izdan chiqishi, hatto uy-joy va mol-mulkni yo‘qotishgacha olib keladi.
Tadqiqotlarda qimor sababli ayrim insonlar oziq-ovqat, ta’lim va tibbiy xizmat uchun ajratilgan mablag‘ni ham stavkalarga sarflashi aniqlangan.
Ruhiy salomatlikka ta’siri
Qimorga qaram insonlarda doimiy xavotir, depressiya, uyqusizlik, asabiylik, o‘zini aybdor his qilish kabi holatlar tez-tez uchraydi.
Eng xavotirlisi – qimorga qaramlik bilan suitsid xavfi o‘rtasida kuchli bog‘liqlik mavjud. Masalan, Shvetsiyada o‘tkazilgan tadqiqotda qimorga qaram shaxslarda o‘z joniga qasd qilish ehtimoli boshqalarga nisbatan 15 barobar yuqori ekani aniqlangan.
Oila va jamiyatga ta’siri
Qimorning zarari faqat o‘yinchi bilan cheklanmaydi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, qimorbozning har biri o‘rtacha yana olti nafar insonga – oila a’zolari, do‘stlari yoki hamkasblariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Qimor oqibatida: er-xotin o‘rtasida ajrimlar, oilaviy zo‘ravonlik, farzandlar tarbiyasiga e’tibor berilmaslik, ish joyida samaradorlikning pasayishi, firibgarlik va o‘g‘irlik kabi jinoyatlar sodir bo‘ladi.
Onlayn qimorning xavfi
Internet va mobil ilovalar qimorni yanada xavfli qildi. Mutaxassislar uni “cho‘ntakdagi kazino” deb ta’riflaydilar. Endi inson sutkaning istalgan vaqtida bir necha tugma orqali qimor o‘ynashi mumkin.
Iqtisodiy zarar
Ko‘pchilik qimor davlat budjetiga soliq tushumi keltiradi, deb hisoblaydi. Biroq iqtisodchilar qimor ortidan keladigan yashirin xarajatlar – sog‘liqni saqlash, ijtimoiy yordam, jinoyatchilik va mehnat unumdorligining pasayishi – daromaddan ham yuqori bo‘lishini ta’kidlaydilar.
Qimor – shaytonning ishi
Islom dinida qimor insonning mol-mulki, aqli, oilasi va jamiyat barqarorligiga zarar yetkazuvchi amal sifatida qat’iy taqiqlangan. Qur’oni karimda qimorning inson hayotiga salbiy ta’siri ochiq bayon qilingan.
Alloh taolo bunday marhamat qiladi: “Ey, iymon keltirganlar! Albatta, xamr, qimor, butlar va (fol ochadigan) cho‘plar iflosdir. Shaytonning ishidir. Bas, undan chetda bo‘ling. Shoyadki, najot topsangiz” (Moida surasi, 90-oyat).
Keyingi oyatda esa qimorning ijtimoiy va ma’naviy oqibatlari bayon qilinadi: “Albatta, shayton xamr va qimor tufayli oralaringizga adovat va yomon ko‘rishlikni solishni hamda sizlarni Allohning zikridan va namozdan to‘sishni xohlaydir. Endi to‘xtarsizlar?!” (Moida surasi, 91-oyat).
Ushbu oyatlardan ma’lum bo‘ladiki, qimorning zarari faqat moliyaviy emas, balki insonning ma’naviy hayoti, ibodati va jamiyatdagi munosabatlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa
Qimor o‘yinlari qisqa muddatda katta yutuq va’da qilsa-da, ularning oqibati ko‘pincha insonning moliyaviy barqarorligi, ruhiy salomatligi va oilaviy munosabatlariga jiddiy zarar yetkazadi. Ilmiy tadqiqotlar qimorni shaxsiy tanlov emas, balki aholi salomatligiga ta’sir qiluvchi ijtimoiy muammo sifatida ko‘rib chiqish zarurligini ko‘rsatmoqda....
Ma’lumotlar linki:
https://www.who.int
https://www.theguardian.com
https://www.ft.com
Davron NURMUHAMMAD
- «
- »