Kahf surasi Qur’oni Karimning o‘n sakkizinchi surasi bo‘lib, u Makkada nozil bo‘lgan, bir yuz o‘n oyatdan iborat. Suraning yetmish bir oyati qissalardan iborat. Kahf so‘zi «g‘or» ma’nosini anglatadi. Suraning bunday nomlanishiga sabab, undagi asosiy qissa qahramonlari yosh yigitlar o‘z zamonidagi zolim podshoh barcha iymonli kishilarni butparast bo‘lishiga majbur qilgan vaqtda uning zulmidan qochib, iymonlarini saqlash maqsadida g‘orga kirib oladi va o‘sha yerda ilohiy mo‘jiza sodir bo‘ladi.

Ular Allohga tavakkul qilib «Ey, Robbimiz! Bizlarga o‘z huzuringdan rahmat ato etgin va bizlarning ishimizni O‘zing to‘g‘rilagin!» deb duo qilishadi. Ularning duosi ijobat bo‘lib, ular g‘orda uch yuz yil uxlatib qo‘yiladi va muhofaza qilinadi.

«(Ular) g‘orlarida uch yuz yil turdilar va yana to‘qqiz (yil)ni ziyoda qildilar». (25-oyat). Olimlar oyatda ishora qilingan vaqtni shunday izohlaydi: 300 yil x 11 kun (har yili yuzaga keladigan hijriy yilning milodiy yildan farqi) = 3300 kun. Bir quyosh yili 365 kun, 5 soat, 48 daqiqa va 45,5 soniyadan iborat bo‘lib, 3300 kun : 365,24 kun = 9 yil. Buni shunday ifodalash mumkin, Georgiy taqvimiga ko‘ra 300 yil hijriy taqvimi bo‘yicha 300+9=309 yilga tengdir. Guvoh bo‘lganimizdek, bu oyat aniq hisoblab chiqilgan 9 yil farqni nazarda tutmoqda. Vaqt to‘g‘risidagi bunday aniq ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan Qur’oni Karim ilohiy kitobligiga yaqqol bir misoldir.

Bu vaqt mobaynida quyosh nuri ham ularga manfaatli qilib qo‘yildi. Quyosh nuri chiqishida g‘orning o‘ng tomonidan, botishida esa chap tomonidan tushishi, g‘or ularning uyquda orom olishiga juda qulay sharoit qilib qo‘yildi. Uyqu vaqtida ular chirib ketmasligi uchun goh o‘ng tomonga, goh chap tomonga aylantirilib, huddi uyg‘oq odamlardek harakatga keltirib qo‘yildi. Ularning iti esa ostonada ikki old oyoqlarini uzatib yotardi. Ularning ushbu holatini ko‘rgan har qanday odam, ularni harakatidan qo‘rquvga tushib, ulardan yuz o‘girib ketardi. Ular uyg‘ongalarida bir birlaridan o‘zaro qancha uxlaganini so‘rashdi, ulardan biri bir yoki yarim kun uxladik xolos deb javob berdi. So‘ngra ulardan biri yegulik olish uchun shaharga tushadi, u yerdagi o‘zgarishlarni ko‘rib oradan uch yuz yil o‘tganini biladi. Bu vaqtga kelib xalq ustiga iymonli podshox kelganidan xabardor bo‘lishadi. Shu bilan ular iymonli holda omon qolishadi.  

Alloh taolo surada g‘or egalarini uzoq yillik uyqudan turgizganidek, qiyomat kunida ham barchani qayta tiriltirishi haq ekanligini odamlarga xabarini berish uchun ushbu qissani ibrat qilib keltirdi. Shu bilan birga, har bir zamonda iymon ahli bardoshi yetadigan sinovga uchrashi, kofirlar esa vaqtincha ulardan ustun kelishi mumkinligini tushuntiradi. Bu qissa orqali iymon ahlining iymoni ziyoda bo‘lishi, Allohdan o‘zgaga ibodat qilmasligi, hayotida duch keladigan qiyinchiliklarga bardosh bersa, Alloh unga nusrat berishi va najot topishi xabari beriladi.

Qur’oni Karim sura va oyatlari mazmuni jihatidan uchga bo‘linadi: tavhid – Allohning yagona ilohligi, shariat hukmlari va tarixiy qissalar. Bu surada islom aqidasi asoslari, odob-axloq va qadriyatlarni qissalar orqali o‘rganish, dunyo ishqi, hayot mohiyatini anglashga dior ma’lumotlar bayon qilinadi.

Surada yana ibrat olish uchun ikki bog‘ egasi hayotidan namuna keltiriladi. Qissada Alloh taolo bir kishiga o‘rtasidan anhor oqib o‘tgan ikki bog‘, boylik va kuch-qudratni rizq qilib beradi. U birodariga: «Mening boyligim senikidan ko‘proq va odamlarim kuchliroq. Bu bog‘ va boyligim hech qachon yo‘q bo‘lmaydi. Qiyomat qoim bo‘lmaydi deb o‘ylayman. Qasamki, agar mabodo men Robbimga qaytarilsam, ya’ni qayta tirilsam, albatta, bundan ham yaxshiroq oqibat (baxt)ni topaman» dedi.          

Iymonli birodari unga xitob qilib: «Seni (Odamni) tuproqdan, so‘ng bir tomchi suvdan yaratib, so‘ngra inson qilib rostlagan zot (Alloh)ga kofir bo‘ldingmi?, dedi. U yana: «U Alloh Robbimdir va Rabbimga hech kimni sherik qilmayman. Qani edi, sen ham Alloh hohlagan narsagina bo‘lur va kuch-quvvat yolg‘iz Allohdandir desang o‘zingga manfaatli bo‘lardi» dedi. Kufr keltirgan kishi bu bog‘lar va mol-mulk menga Allohning fazli bilan berildi demagani va kufr keltirgani uchun barchasi halok qilindi. U esa sarf qilgan xarajatlarini o‘ylab, afsus-nadomat chekib “Qani edi, men ham Parvardigorimga hech kimni sherik qilmaganimda edi!” deb qolaverdi. Bu qissadan ibrat shuki, bizga berilgan har bir ne’mat uchun Alloh taologa doimo hamd aytishimiz, unga shukr qilishimiz, berilgan ne’matlar Allohning fazli ekanligi va har bir ish Allohning hohishi bilan amalga oshishishini anglab yetmog‘imiz lozim.

Keyingi qissada Muso alayhissalom va solih banda (Hizr) haqida bayon qilinadi. Unda Muso alayhissalom Alloh taolodan “Bandalaring orasida mendan ham ilmliroq bandang bormi?” deb so‘radi. Alloh taolo: “Ha, solih bandam, Hizr alayhissalom sendan olimroq” dedi. Shunda Muso alayhissalom ilmini boyitish uchun Hizr alayhissalomni qidirib topadi. Unga boshqalarga berilmagan ne’mat – g‘oyibdan ogohlik ne’mati berilgan bo‘lib, har bir ishni hikmat ila amalga oshiradi. Muso alayhissalom unga “Senga berilgan ilmdan menga ham o‘rgatgin, senga ergashsam maylimi?” deb so‘radi. Shunda Hizr alayhissalom: “Seni men bilan yurishga sabring yetmaydi, Senda bu ilm yo‘q” dedi. Muso alayhissalom undan ilm o‘rgatishi va birga hamrohlik qilishini so‘radi.

Hizr alayhissalom bilan Muso alayhissalom birga kemaga chiqishadi va Hizr alayhissalom yo‘lda kemani teshib qo‘yadi. Muso alayhissalom unga e’tiroz bildiradi. “Bizga yaxshilik qilib kemasidan joy bersayu, sen nega ularga yomonlik qilasan”, dedi.

Yana yo‘lga chiqib bir qishloqqa borganda, ko‘chada o‘ynab yurgan yosh bolani Hizr alayhissalom o‘ldiradi. Shunda Muso alayhissalom unga yana e’tiroz bildiradi. “Nega sen yosh, begunoh bolani o‘ldirding”? dedi.  

Ular yana yo‘lga tushib bir qishloqqa yetganda, xalqdan yegulik so‘raydilar, ularga hech kim yegulik bermaydi, och bo‘lishiga qaramay Hizr alayhissalom bir uyni oldidagi eski devorni buzib, uni yangidan quradi, lekin evaziga egalaridan hech narsa so‘ramaydi. Muso alayhissalom yana sabri yetmay unga e’tiroz bildirib, shu ish uchun egalaridan yegulik talab qilsak bo‘lardi, dedi. Shunda Hizr alayhissalom bu ishlarni ularning sohiblariga xayrli bo‘lishi uchun bajarganini aytib, hikmatini shunday keltiradi: “Kema miskin-bechoralarning mulki bo‘lib, uni aybli qilib qo‘ydim. Aybli bo‘lmagan kemalarni zolim podshoh talon-taroj qilib, tortib olayotgan edi. Endi ularni kemasiga tegmaydi va tirikchiligi o‘taveradi. Bolaga kelsak, uning ota-onasi mo‘min kishilar bo‘lib, u kelajakda ularga ozor beradigan va kufr ahlidan bo‘lgan farzand bo‘lar edi. Uni o‘rniga Alloh taolo solih farzand berishini iroda qildi. Eski devor tagida esa ikki yetim bolaning merosi bo‘lib ota-onalari solih insonlar bo‘lgan edi. Ular voyaga yetgunga qadar devor qulamaydi va merosini hech kim o‘zlashtira olmaydi. Seni men bilan yurishga sabring yetmaydi degan edimku, endi sen bilan ajrashish vaqtimiz keldi”, dedi.  

Bu qissadan bizga eng go‘zal fazilatlardan biri sabrli bo‘lish naqadar ulug‘ hikmat ekanligi, shuningdek, ilm olish va ma’rifatli bo‘lishga doimo intilish, bu yo‘lda bor imkoniyatni ishga solish lozimligini o‘rgatadi. Har bir inson bu dunyoda o‘zidan afzal bo‘lgan boshqa ilmli, tajribali, quvvatli, taqvodor, Allohning xos bandalari borliginini anglashi lozim.   

Keyingi qissada Alloh taoloning marhamati bilan butun dunyoni o‘z hukmida tutish sharafiga muyassar bo‘lgan , sharq va g‘arbga hukmronlik qilgan odil va oqil podshoh Zul-qarnayn qissasi bayon qilinib, unga butun yer yuziga hukmronlik, ilm va hikmat berilgani, barcha narsaga erishish uchun sabab yo‘llari berib qo‘yilgani, uning fath yurishlari, zolimlarni jazolab, iymonli xalqlarga yordam bergani, Ya’juj va Ma’juj qavmi yer yuzida buzg‘unchilik qilmasligi hamda ularni yo‘lini to‘sish uchun temir va mis qorishmasidan iborat ulkan devor qurgani zikr qilingan. Bu qissada har bir rahbar va amaldorlar qanday sifatga ega bo‘lishi kerakligiga javob beriladi.

Kahf surasining fazilati to‘g‘risida hadislarda shunday bayon qilingan:

Abu Dardo roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Nabiy alayhissalom bunday deganlar: «Kim Kahf surasining avvalidan o‘n oyatini yodlasa, Dajjol (yomonligi, fitnasi)dan saqlanadi», (Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Imom Termiziylar rivoyati).

Boshqa bir rivoyatda:

«Kim «Kahf» surasining oxiridan yodlasa, Dajjoldan saqlanadi», deyilgan.

Sahl ibn Muoz ibn Anas Juhaniydan, u kishi otasidan rivoyat qilgan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Kim Kahf surasining avvali va oxirini o‘qisa, oyog‘idan boshigacha nurga ko‘miladi (nurli bo‘ladi). Kim uni to‘liq o‘qisa, uning uchun osmon bilan yer masofasicha nur paydo bo‘ladi (porlaydi)», dedilar. (Imom Ahmad, Imom Tabaroniy rivoyati).

Abu Sa’iyd roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda esa Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Kim «Kahf» surasini Jum’a kechasida qiroat qilsa, unga ikki juma orasicha nur ziyo sochadi», dedilar (Imom Hokim, Imom Bayhaqiy rivoyati).

Boshqa rivoyatda: «U bilan Baytul Atiyq orasicha nur ziyo sochadi», deyilgan.

Imom Buxoriy, Imom Muslim va Imom Ahmadlar rivoyat qilgan hadisda Abu Is'hoq quyidagilarni aytadi: Al-Barrosning quyidagilarni aytayotganini eshitdim:

«Bir kishi Kahf surasini o‘qidi. Hovlida hayvon bor edi. Hayvon bezovta bo‘la boshladi. Odam qarasa, uni bulut o‘rab turibdi. Bo‘lgan hodisani Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga aytib bergan edik, u zot: «Ey falonchi, o‘qiyver, u Qur’on tilovati uchun tushgan sakiynadir», dedilar.

Hofiz Abu Bakr ibn Murdavayh Ibn Umar roziyallohu anhudan rivoyat qilgan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Kim Kahf surasini juma kuni o‘qisa, qiyomat kuni uning qadami ostidan nur chiqib, osmonu falakni yoritadi va uning ikki juma orasidagi xatolari kechiriladi», dedilar. Kim har juma kuni Kahf surasini tadabbur bilan o‘qisa, unga amal qilsa dunyo va oxirat yaxshiligiga musharraf bo‘ladi.

«Kahf» surasini tez-tez o‘qib turish va oyatlari ma’nosini tafakkur qilish orqali har bir inson hayoti davomida uchrashi mumkin bo‘lgan turli xil fitnalardan chetda bo‘ladi, berilgan barcha ne’matlarni Allohning fazlidan deb biladi. Ushbu ne’matlar shukrini banda Alloh taologa doimiy hamd aytish va unga ibodat qilish bilan ado etishi mumkin. Alloh taolo yana bir oyatda “Agar berilgan ne’matlarga shukr qilsangiz, ne’matlarimni ziyoda qilib beraman” deb marhamat qiladi. Suradagi ibratli qissalarni o‘rganib chiqqanimizdan keyin Alloh taolo surani bejizga hamd aytish bilan boshlamagani hikmati ayon bo‘ladi.

“Tafsiri hilol”, “Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri”, “Qur’oni azim muxtasar tafsiri”
va boshqa manabalar asosida Dilshodjon Mamadaliyev tayyorladi.