Oqil shoh ulus ahvolidan ogoh bo‘lib, xalq­ning nima ish qilayotganini, ta’lim-tarbiyasi, yashash sharoiti, och-to‘qligi, hamma-hammasini bilib turadi. Yurti uchun xizmat qilganlarni muko­fotlab, o‘ziga yaqin oladi. Saltanati va xalqiga xiyonat qilganlarni jinoyatiga yarasha jazo­laydi. Shu bilan birga, rahm-shafqat eshigi ham doimo ochiq turadi. Qaroqchi, o‘g‘rilar­ga rahm qil­maydi. Saltanati buzilib, vayron bo‘lmasligi uchun doimo sergak va hushyor bo‘la­di. Har tong davlati­ning tinchligi-farovonligi va xalqining bax­tini so‘rab duo qiladi.

Podshoh saltanatini vayron qilmoqchi bo‘l­gan xoin, qaroqchi, o‘g‘rilar qilayotgan gunohlari­ning yomonligi, har qancha yashirincha ish qilma­sinlar, ayblari ochilib, oqibatda bir kun odil podshohdan jazo olishlarini anglab, jazolanayotgan hollarini ko‘z oldiga keltirib yuradilar. Oqibati nima bilan tugashini bilsalar-da, qo‘lga tushsam bir gap bo‘lar tarzida nafs so‘ziga kirib, isyonlarini orttirib boraveradi. Ularning jinoyatini zimdan kuzatib yurgan podshoh vaqti-soati kelganida ularni qo‘lga olib, jal­lodga topshiradi. Dor tagidagi osiy esa bo‘y­ni­dagi arqonni va jallodning qilich yalang‘och­lab turganini ko‘rib, qo‘rquvdan titrab, tavba qi­lib kechirim so‘raydi. Ammo hukm o‘qilgan, chek­kan pushaymoni va qilingan tavba foyda bermaydi.

Ey aziz farzand! Odamning jismi ham dav­lat kabidir. Aql saltanat podshohidir. U jism saltanatini adolatli boshqarsa, oliy mukofot oladi. Aql saltanati jism davlatini giyoh­vand­lik, mayxo‘rlik, fahsh va gunohlardan qay­tar­masa, jism saltanati gunohlarga uchrab, tezda qulaydi. Jism ma’naviy va ruhiy tanazzulga yuz tutadi. Insonni odamiylik, mo‘minlik faz­lidan fosiqlik va munofiqlik botqog‘iga boti­radi. Vayrona va xaroba yurtdan odamlar qoch­ga­ni kabi, jaholat botqog‘iga botgan kishidan imon, yuzidan nur, qalbidan rahm-shafqat va ilm qochadi. Bunday insonlar odamiylik fazli­dan be­bahra bo‘ladi. Shu bois aql saltanatini ko‘p kitob o‘qib, tajriba va ilmiy izlanish bi­lan to‘ydirmoq zarur.

Shermurod Tog‘ayning “Qasamini buzgan qiz” kitobidan