TAVAKKULNING HAQIQATI

Bu fazilatlar hamda Alloh va Rasulining hamdu sanolari tavakkul qiluvchilarga bo‘ladigan bo‘lsa, "Tavakkulning haqiqati nimada, uning chegarasi qanday va ma’nosi nima?" degan tabiiy savol tug‘iladi.

Bu xulq bilan xulqlanishni va bu sifat bilan sifatlanishni hoxlagan kishi, tavakkul tushinchasini va uning chegarasini puxta bilib olishlari zarur. Chunki ko‘p kishilar o‘zlarini tavakkulchi deb biladilar, vaholanki ularda tavakkuldan hech narsa yo‘q. Yoki Alloh buyurmagan narsada tavakkul qilishda sobit turishni o‘z nafslariga lozim tutadilar.

TAVAKKULNING HAQIQATINI BAYON QILISHDA IBRATLI MISOLLAR

Agar solihlarning hayotiga nazar tashlasak, ularda tavakkulning haqiqatini bayon qilishda turli go‘zal ibratli misollarni topamiz. Ularning ta’riflari turlicha chunki, har birlari o‘z hollaricha ta’bir qiladilar.

Qashiriy “Risola”larida tavakkul haqida kishilar zikr qilgan bir necha ta’riflarni keltirgan. “Madorij” asarida tavakkul haqida juda chiroyli izohlar yozilgan. Ulardan ayrimlarini keltiramiz:

Imom Ahmad: “Tavakkul qilish qalbning ishidir. Ya’ni qalbiy ishdir. U tilda aytish, a’zolar bilan amal qilish hamda idrok va his etish bobidan emas”, dedilar.

Tavakkul qilishni, bilish bobidan deganlar esa, “U qalb ilmi bo‘lib, banda Robbisi bilan kifoyalanishidir”, deganlar.

Tavakkul qilishni sukunat, tinchlik va qalb harakatining osoyishtaligi deganlar esa: “Tavakkul qilish qalbni Robbisining oldiga qo‘yishdir. Go‘yo mayyitni g‘assolning oldiga qo‘yilganidek. U mayyitni xohlaganidek buradi. Tavakkul qilish xohishni tark qilish va taqdir yo‘llari bilan bog‘lanishdir”, dedilar.

Sahl Tustariy: “Tavakkul qilish, xohlagan narsasida Alloh bilan bog‘lanish”, deganlar.

Yana tavakkul qilishni rozilik deb izoh berganlar: “ U taqdirga rozi bo‘lishdir”, deganlar.

Bishrul Xofiy bunday dedilar: “Kimda kim Allohga tavakkul qildim desa, Allohga tuhmat qilibdi. Agar Allohga tavakkul qilganida Allohning taqdiriga rozi bo‘lgan bo‘lar edi”.

Yahyo bin Muozdan so‘rashdi: "Qachon kishi tavakkulchi bo‘ladi?" Yahyo bin Muoz: “Agar o‘sha kishi Alloh taoloni vakil bo‘lishiga rozi bo‘lsa”, dedilar.

Ba’zilar tavakkulni: “Alloh taologa ishonish, U bilan xotirjam va U sababli osoyishta, tinch bo‘lish”, deydilar.

Ba’zilar: “Tavakkul ishonchsizlikni inkor qilish va podshohlarning podshosiga o‘zini topshirish”, deganlar.

Abu Sa’iyd Xiroz dedilar: “Tavakkul osoyishtaliksiz iztirob va iztirobsiz osoyishtalikdir”. Ya’ni, inson zohiri va botini bilan sabablarga harakat qiladi va u bilan tinch bo‘ladi hamda unga ishonadi. Alloh bilan uning qalbi birga bo‘lgach, u iztirob chekmaydi. Shu bilan birga Allohning roziligiga vasila bo‘lgan sabablarga harakat qilishdan to‘xtamaydi.

Abu Turob Naxshabiy dedilar: “Tavakkul qilish jismni bandalikka qo‘yish, qalbni rububiyatga bog‘lash va kifoya qilishlikka ishonish, berilsa shukur va berilmasa sabr qilishdir”.

Barcha ulamolar: "Tavakkul sabablarni inkor qilmaydi, chunki sabablarni qoim qilmasdan turib, u durust bo‘lmaydi. Agar sabablar bo‘lmasa tavakkul qilish bekor bo‘ladi", deydilar.

Sahl bin Abdulloh dedilar: “Kimki harakat qilishni yomonlasa, mazax qilsa bas, sunnatni yomonlabdi, mazax qilibdi. Kimki tavakkul qilishni yomonlasa, mazax qilsa bas, iymonni yomonlabdi, mazax qilibdi ”.

Tavakkul qilish Nabiy sollallohu alayhi vasallamning hollari, kasb esa, sunnatlari edi. Kimki Nabiy sollallohu alayhi vasallamning hollariga amal qilsa hech qachon sunnatlarini tark qilmaydi.

Bir qovlda: “Tavakkul bu – Allohdan o‘zga bilan qalb aloqalarini uzishdir”, deyilgan.

Sahldan tavakkul haqida so‘ralganda, u: “Alloh bilan birga biror bir aloqasiz yashashdir”, dedi.

Bir qiylda: “Tavakkul aloqalarni to‘xtatish va xaqiqatlarga bog‘lanishdir”, deyiladi.

Bir qiylda: “Tavakkul sendagi ozlik va ziyodalikka bir xil bo‘lmoqliging”, deyiladi.

Bir qiylda: “Tavakkul musabbabga bog‘lovchi barcha sabablarni tark qilishdir. Sababi Alloh taolo unga yordamchi bo‘lsin”. Bu bir tamondan to‘g‘ri, boshqa bir tomondan noto‘g‘ridir. Buyurilgan sabablarni tark qilish tavakkulda chaqmoq tosh bilan o‘t chiqarishdir. Alloh bandasini sabablarga bog‘ladi. Ammo, muboh bo‘lgan amrlarni tark qilish esa, agar u sababni, maslahat yuzasidan undan ko‘ra yaxshisi bo‘lganligi sababli tark qilsa, bu ish maqtalgandir. Magar u mazammatlangandir.

Bir qiylda: “Tavakkul nafsni ubudiyatga tashlash va rububiyatdan chiqarishdir”, deyilgan.

Ba’zilar: “Tavakkul Robbisining buyrug‘i va qazosiga taslim bo‘lish”, deganlar.

Ba’zilar: “Tavakkul har bir holatda inson Alloh taologa ishonishidir”, deydilar.

Ba’zilar: “Tavakkulni boshlovchi, taslim bo‘lishni vosita va ishonishni nihoyasi”, dedilar.

Abu Ali Daqqaq: “Tavakkul uch darajadan iborat. Tavakkul so‘ngra taslim va ishonch. Tavakkul qiluvchi va’dasida turadi, taslim egasi ilmi bilan kifoyalanadi va ishonch egasi Allohning hukmidan rozi bo‘ladi. Tavakkul boshlovchi, taslim bo‘lish vosita va ishonch nihoyadir. Tavakkul qilish mo‘minlarning sifati, taslim bo‘lish valiylarning sifati va ishonish esa, tavhidchilarning sifatidir. Tavakkul barchaning sifati, taslim bo‘lish xoslarning sifati va ishonish xoslar xosining sifatidir. Tavakkul nabiylarning sifati, taslim bo‘lish Ibrohim alayhissalomning sifati va ishonish esa Nabiyimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning sifatlari”, dedilar[1]