O`zbekiston musulmonlari idorasi

Missionerlik va uning mazmun-mohiyati

06.02.2017 24303 12 min.

Missionerlik haqida so‘z yuritar ekanmiz avvalo unga berilgan ta’riflar haqida gapirmasdan ilojimiz yo‘q. Quyida missionerlikka nisbatan berilgan bir necha ta’riflarni berib o‘tishga xarakat qilamiz:

Missionerlik - biror dinga e’tiqod qiluvchi xalqlar orasida boshqa bir dinni targ‘ib qilish. Buddizmda miloddan avvalgi 3-asrdan boshlab yoyilgan, Xristianlikda missionerlik 4-asrdan paydo bo‘lgan. XIII-XVI asrlarda xristian missionerligi Xindiston, Xitoy, Yaponiyaga kirib bordi. Katolik cherkovi missionerlik Ispaniya va Portugaliya mustamlaka imperiyalari tashkil topgach (XV-XVIasrlar), o‘z faoliyatini kuchaytirdi. Missionerlik Yangi yerlarni zabt etishda mustamlakachilarga yordam berdi. Katolik missionerlariga rahbarlik qilish uchun papa Grigoriy XV 1662 yilda Diniy targ‘ibot kongregatsiyasini ta’sis etdi. Missionerlik 19-asrning uchinchi choragida, imperialistik davlatlar dunyoni bo‘lib olish uchun kurash olib borgan davrda ayniqsa aktivlashdi. Xristian missionerlari Afrikada o‘z faoliyatlarini kuchaytirdilar. Missionerlik muassasalari yirik kapital va yerlarni tasarruflariga olib, o‘z mamlakatlari siyosatini o‘tkazishga katta yordam beradilar. Hozir xam missionerlar imperialistik doiralar manfaatini ko‘zlab ish olib bormokdalar.

Keng ma’noda missionerlik (lot. yuborish, topshirish) biror dinni o‘z yurtidagi yoki o‘zga yurtlardagi g‘ayridinlar o‘rtasida tarqatish sohasidagi cherkov tashkilotlarining faoliyati hisoblanadi. Missionerlik bosqinchilik urushlari davrida mustamlakachi imperiyalarni barpo etish va mustahkamlashda ideologik ekspansiya turlaridan bo‘lgan. Missionerlar oshkora yoki maxfiy ravishda Amerika, Osiyo, Afrika xalkdarini zabt etishda qatnashganlar. Iyezuitlar, fransiskchilar, benediktchilar, dominikochilar va bopshalarning Katolik jamoalari missionerlik bilan shug‘ullanganlar. 1622 yili tashkil topgan Diniy targ‘ibot kongregatsiyasi katolik missionerlariga rahbarlik qilgan. Missionerlar amalda ma’rifat tarqatish, tibbiy yordam ko‘rsatish ishlarini monopollashtirib olganlar. Ikkinchi jahon urushidan keyin missionerlik yangi mustamlakachilikni targ‘ib qila boshladi. Rim papasi Piy XII ning "Fideyi Donum" (1957), Ioann XXIIIning "Prinseps postorum"(1959), Pavel VI ning "Populorum progressio"(1967) ensikliklari missionerlikka bag‘ishlangan. II Vatikan soborida (1962-65) missionerlik masalalari muxokama qilinib, u haqida dekret tasdiqdangan. Missionerlar Osiyo, Afrika mamlakatlarida katolik cherkovining nufuzini mustaxkamlash maqsadida mahalliy ruhoniy kadrlar tayyorlashga e’tibor bera boshladilar. 1978 yildagi konklavlarda

Afrikadan 12 kardinal, Osiyodan 9 kardinal ishtirok etdi. Qator missionerlik tashkilotlariga ega bo‘lgan protestant cherkovlari ham missionerlik bilan shug‘ullanadi. Protestantlarning (baptizm, adventizm va boshqalar) uyushmalari umumjaxon ruhoniyligi prinsipiga amal qilib, har bir dindordan missionerlik qilishni talab etadi. Xristian dinida missionerlik o‘ta ijobiy tushuncha bo‘lib, eng savobli ishlardan hisoblanadi. Katoliklik va Pravoslavlikda missionerlik ixtiyoriy ish hisoblansa, Protestantlikda bu har bir din vaqilining burchi hisoblanadi.

Xristian missionerligi haqida gapirar ekanmiz, ilk xristian missioneri Pavlusdir. (Dianet. Isnanbul.2002) Chunki missiyaning rivojlanishida Pavlusning hissasi katta. U umumiy Xristian hukmronligida (tarixida) muhim shaxs hisoblanadi. Mashhur Xristian ilohiyotchisi X. Kung: “Pavlus xristianlikning asoschisi. Usiz xristianlikni tasavvur qilib bo‘lmaydi”. deydi. Ularning harakatlari samarasi o‘laroq, 300 yillarga kelib, bu din butun Rim imperiyasi, hatto Shimoliy Afrikaga tarqagan. Missionerlar hatti-harakatlari natijasida xristian dini Rim imperiyasi davlat diniga aylandi va ana shu dinning yanada keng tarqalishida tarixiy ahamiyat kasb etdi. Xristian missionerlari asta-sekin Yevropaning shimoliy hududlariga kirib bora boshladilar, Rim imperiyasining butun ulkan hududida ham xristianlik eski dinlar ustidan g‘alaba qozonib, birinchi o‘ringa chiqib oldi.

Mashhur missionerlardan Avliyo Patrik 400 yillarda Irlandiyada xristianlikni targ‘ib qilib, xristianlikning bu yerda tarqalishiga katta hissa qo‘shdi. Bunday missionerlar ko‘pincha Rim qo‘shinlari bilan birga sayohat qilib, bosib olingan hududlar xalqlari orasida missionerlik ishlarini olib borishgan. Yevropada xristianlikni tarqatishda ko‘p hissa qo‘shgan eng mashxur missionerlardan quyidagilarning nomlari mashhur: Avliyo Patrik, Avliyo Bonifatse, San Xose, Avliyo Jan de-Brebef va boshqalar.

Missionerlik faoliyati natijasida xristianlik 400-500 yillarda Afrikada mustahkam o‘rnashib olib, o‘z davri uchun ancha qudratli bo‘lgan masihiy qirolliklar paydo bo‘ldi. Ulardan eng mashhuri Habashiston imperiyasi bo‘lib, u katta hududlarni egallab, Arabiston yarim orolining janubini egallab olib, hatto Makka shaxrini xam bosib olmoqchi bo‘lishgan. Abraha voqeasi Islom tarixida juda ham mashhur. Bundan tashqari Abraha voqeasi yana xristian prozelitizmiga ham misol bo‘lishi mumkin. Bu voqea Xristianlik ayniksa Yevropada o‘z mavqeini mustahkamlab olib, Rim imperiyasi qulaganidan so‘ng ham o‘z ta’sirini yo‘qotmadi. Xristian ruhoniylari imperatorlardan yuqori maqomga erishdilar. Missionerlik ko‘p davlatlarda siyosat darajasiga ko‘tarildi. Bu maqsadlar yo‘lida cheksiz urush harakatlari olib borildi. Tarixda “Salib urushlari” nomini olgan yurishlar orqasida ham asosan missionerlik maqsadlarini ko‘zlagan ruhoniylar turganlar. Salib yurishlari 11-13 asrlarda G‘arbiy Yevropa feodallarining Isoning qabri va “Muqaddas Yerni” ozod qilish shiori orqali xristian ruhoniylari butun Yevropa xristianlarini oyoqqa turg‘iza olganlar va xar bir xristian bu yurishlarda qatnashish va juda bo‘lmaganda bir dona musulmonni o‘ldirishni o‘ziga sharaf deb bilganlar. Salib yurishlari 8 marta uyushtirildi. (491-690 x, 1098-1291m) Ammo oxir oqibat bu urush xristianlik tarixiga qora dog‘ bo‘lib tushib, xozirda xristianlarning o‘zlari tomonidan bu sharmandalik deb baxolansada, baribir uning xristianlik tarqalishida foydasi bo‘ldi. Missionerlik bu dinda katta bir fan soxasiga aylandi. Yirik-yirik missioner maktablari va o‘kuv qo‘llanmalari yaratilgan. Missionerlar uchrashi mumkin bo‘lgan xar-xil savollarga birma-bir javoblarni xam ishlab chiqishgan. Bundan tashqari, dinga yangi odamlarni chaqirish uchun har-xil psixologik usullar, ya’ni ta’sir o‘tkazish, tinglovchining xar birining individual xolatiga qarab gapirish, uning yurak torlarini junbushga keltira olish usullari xam mukammal ishlab chiqilgan. Missionerlar o‘z maqsadlari yo‘lida o‘z vaqt va kuchlarini xech ayamaydilar. Har bir inson bilan ular soatlab o‘tirishga, uning dardlarini u xohlaganicha eshitishga tayyorlar. Ular hech qachon biror yangi kishi bilan suxbat boshlaganlarida men xristianman, mening dinimga kir, sening amal qilayotgan dining noto‘g‘ri, sen zalolatdasan, bunaqada do‘zaxga tushasan deyishmaydi. Ular doimo avval salom bilan murojaat etishadi, masalan quyidagi savol bilan: Nima deb uylaysiz, nima uchun xayolimiz muammolaru, tashvishga to‘la? “Nima uchun dunyoda xar-xil kasalligu, balo-ofatlar insoniyat boshiga yog‘ilmoqda? Nima uchun insonlar o‘zlaridan so‘ng qolib ketadigan bir parcha yer uchun qon to‘kmoqdalar? Nima uchun yon qo‘shningiz piyonista bo‘lib ko‘chalarda uxlab yuribdi? Axir Islomda ham aroq xarom shekilik?” Shunday savollarni berar ekan missoner sizdan javob kutadi, siz istaganingizcha kutadi. Mana shu savollar, ularga siz qanday javob berishingiz mumkin kabi barcha masalalar ular tomonidan allaqochon puxta ishlab chiqilgan. Turli asrlarda missoner jamoalar ko‘chib yurib ko‘p tajriba orttirganlari oqibatida, ular javob topib bera olmaydigan savolning o‘zi qolmagan.

1054 yil Xristianlik tarixida muhim voqea sodir bo‘ldi, ya’ni Katolik cherkovi ichidan birinchi zil ketish yuzaga keldi. Natijada Rim papasi tasarrufidan ajralib chiqqan Pravoslavlik oqimi yuzaga keldi. Yangi oqim sifatida endi o‘z izdoshlari sonini kengaytirish maqsadida Pravoslav missonerlari faollashdilar. Katolik ta’siri kuchli bo‘lgan g‘arbiy Yevropada ular o‘z ta’limotlarini o‘tkaza olmasdilar, shuning uchun ular o‘z faoliyatlarini xristianlikni yangi qabul qilgan xalqlar, xususan vizantiyaliklar, slavyanlar, armanlar, gruzinlar va boshqalarga qaratdilar. Pravoslavlar olib borgan missonerlik faoliyati natijasi o‘laroq; slavyanlar ommaviy ravishda cho‘qintirila boshladilar.

Albatta missionerlik tarixida katolik va pravoslavlik oqimlari katta yo‘lni bosib o‘tishdi, ammo bu ikkala oqimda xam missonerlik shaxsning Xudo yo‘lidagi ixtiyoriy bir ishi edi. 16 asrda katoliklikning ichidan yana bir bor zil ketishi, shunday bir yangi oqimning paydo bo‘lishiga olib keldi-ki, u oqim missonerlikni xar bir dindorning vazifasi, majburiyati darajasiga ko‘tardi. Bu oqim Protestantlik oqimi edi.

Protestant missonerligi juda xam murakkab va sertarmoq fenomendir. 16 asrga kelib xristianlar orasida yangicha fikrlaydiganlar ko‘paya boshladi. Katolik cherkovi inkvizitsiyalar, salb yurishlari, indulgensiyalar savdolari oqibatida xalq orasida obrusini yo‘qotib borar edi. Shunday bir vaziyatda, ya’ni 1517 yil 31 oktyabrda Vittenbergda Martin Lyuter nomli mahalliy bir ruhoniy sobor darvozasiga indulgensiyalar savdosini tanqid kilgan tezislarini mix bilan qoqib ilib qo‘yadi. Aynan shu kun Protestantlik oqimining yuzaga kelishiga ilk qadam bo‘lgandi. Reformatsiya nomini olgan bunday xarakatlar keyinchalik butun Yevropani qamrab oldi. Maxalliy axoli, mayda zodagonlar va xatto ba’zi monarxlar xam ularni qo‘llab quvvatlay boshlashdi. Protestantlik xaqidagi manbalarda kelishicha protestant oqimlari orasida missonerlik bilan shug‘illangan ilk jamoa bu Gernguterlar jamoasi bo‘lgan. Gernguterlar jamoasi 1772 yilda Germaniyadagi Gerngut ismli bir joyda paydo bo‘lib, asoschisi graf Sinsendorf bo‘lgan. Aynan Sinsendorf Gollandiya, Angliya va Shimoliy Amerikada o‘zok; yillar missonerlik faoliyatini olib borib, katta jamoa tuzishga erishgan. Albatta protestantlar ilk davrlarda missonerlik faoliyatini o‘z yurtlaridagi, aniqrog‘i bopsha oqimdagi xristianlarni o‘z oqimlariga chaqirish uchun olib borganlar. 18-19 asrlarda protestant missonerligining yuqori cho‘qqisiga chiqishi Angliyaning kolonial siyosati va Yevropada piyetistik xarakatlarning ko‘payishi bilan bog‘lik. 1795 yil kongregatsionchilar, presviterianlar va anglikanlar London missionerlik

jamiyatiga asos soldilar. 19 asr o‘rtalariga kelib protestant missionerlik tashkilotlari Belgiya, Germaniya, Daniya, Niderlandiya, Norvegiya, Finlyandiya, Fransiya, Shveysariya, Shvetsiya va boshqa Yevropa davlatlarida faoliyat yuritar edilar. Shimoliy Amerikada xam qo‘plab protestant missioner jamoalari faoliyat yuritardi. Aktiv missionerlik faoliyati bilan usha davrda keng tarqalgan Bibliya jamiyatilari va xristian adabiyotini tarqatish bilan shug‘ullanuvchi tashkilotlar olib borardilar. Missionerlar Osiyo, Afrika va Amerikadagi Yevropa kolonial ekspansiyalarida pionerlik vazifasini bajarish bilan bir paytda, bosib olingan xududlarning geografik va etnografik tadqiqot qilish ishlari va Yevropa kolonial davlatlari tuzumlarini o‘rnatishda yordam berardilar. Missionerlarning birinchi avlodi qatorida 19 asrda ko‘pgina gumanistlar bo‘lishgan. Ushbu missionerlar qaram qilingan davlatlarni o‘rganilishida sezilarli xissa ko‘shishgan. Ular o‘sha xalqlar yozuvlarini, lug‘atlarini va darsliklarini yaratishda jonbozlik ko‘rsatishgan. Missionerlar inson qadami yetishi qiyin bo‘lgan joylargacha ham borib, u yerda ibtidoiy turmush tarzida yashaydigan xalqlarni xristianlikka davat etish bilan bir qatorda o‘sha xalqlarning tili, dini, urf-odatlari to‘g‘risida noyob ma’lumotlar yig‘ishgan. Ilk dinshunoslar ham aynan xristian missonerlari bo‘lgani fikrimizni tasdiqlashi mumkin. Bundan tashqari ular sanitar-profilaktik ishlarni xam olib borib, kasallik va epidemiyalarga qarshi kurashishar va boshlangich maktablar qurishardi. Bunday missionerlardan bir qanchalarini keltirsak, ulardan mashhurlari R. Morrison-Xitoyda, D. Vilyams-Tinch okeani orollarida, A. Daff-X,indistonda, R. Moffat-Janubiy Afrikada, D. Livingstoun-Markaziy Afrikada. 20 asrga kelib xalqaro protestant missioner strukturalari yuzaga kela boshladi. Birinchi butunjaxon protestant missionerlari konferensiyasi 1910 yil Shotlandiyaning Edinburg shahrida bo‘lib o‘tdi. Keyinrok esa Xalqaro missiyalar kengashi tuzilib, u o‘zining nashrlariga ham ega. Bu kengash Butun jahon cherkovlari kengashiga a’zo bo‘lib protestant missionerligining yo‘naltiruvchi asosiy tashkilotidir.

Olmaliq shahar bosh imom-xatibi

A.Alimjonov

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi

10.08.2026 13062 15 min.

Rabbining elchisi ekanini tasdiqlash uchun har payg‘ambarga ham xos kitob nozil bo‘lishi shart emas

Olimlar payg‘ambarni bunday ta’riflagan: «Payg‘ambar – shariat vahiy qilingan inson». Demak, payg‘ambarlik Alloh taoloning O‘zi bandalari orasidan tanlab olgan zotga vahiy nozil qilishi orqali yuzaga chiqadi. Alohida kitob tushishi payg‘ambarlik shartlariga kirmaydi. Bunga quyidagi dalillar dalolat bo‘ladi.

1. Payg‘ambarlik xabari vahiy orqali yetkaziladi. Alloh taolo biror bandasini payg‘ambarlik yo elchilikka tanlar ekan, unga saylanganini bildirib qo‘yadi. Bu bildirish nubuvvat va risolatning asosi bo‘lgan vahiyning bir turidir. Undan keyin Alloh taolo o‘sha payg‘ambarga kitob nozil qilishi ham, qilmasligi ham mumkin.

Nubuvvat xabari ba’zan kitob tushishi bilan boshlanadi. Masalan, Muhammad sollallohu alayhi vasallamga ilk vahiy bo‘lib Alaq surasining «Yaratgan Zot bo‘lmish Parvardigoringiz nomi bilan o‘qing!» oyati nozil qilingan. Biroq payg‘ambarlik ko‘pincha kitob tushishidan boshqa yo‘llar bilan boshlangan va aksar payg‘ambarlarda shunday bo‘lgan.

2. Nubuvvatning tasdig‘i payg‘ambarning so‘zlari va u keltiradigan mo‘jizalarga bog‘liq. Alloh taolo tanlagan bandasiga payg‘ambarlik berganidan keyin odamlar orasida bu nubuvvat va risolatning haqiqiyligi faqat ikki hodisa bilan sobit bo‘ladi:

Birinchisi: Payg‘ambar o‘z ummatiga: «Alloh taolo meni sizlarga payg‘ambar va elchi qilib yubordi», deb e’lon qiladi.

Ikkinchisi: Alloh taolo ushbu da’voni tasdiqlash uchun o‘sha zot orqali mo‘jiza ko‘rsatadi.

Payg‘ambarning «Men Allohning elchisiman, Alloh meni sizlarga nabiy qilib yubordi» degan so‘zlari tilovat qilinmaydigan vahiy (ya’ni, muqaddas kitobning bir qismi) bo‘lib, payg‘ambarlikning, elchilikning, shariat va dinga oid barcha hukmlarning haqligini e’tirof etish mana shu so‘zning tasdig‘iga tayanadi.

3. Kitobning ilohiyligi g‘ayri matluv (tilovat qilinmaydigan) vahiy bilan tasdiqlanadi: Alloh taolo biror elchisiga kitob nozil qilganida, u payg‘ambarga tushishi hamono «Allohning huzuridan tushgan kitob» bo‘lib qolmaydi, ya’ni odamlar buni birdan bila qolmaydi. Bu kalom Alloh taoloning huzuridan tushganini sobit qilish elchining «Bu kitob Alloh taoloning huzuridan nozil qilingandir» degan so‘zlari orqali amalga oshadi.

Demak, rasullarning bu guvohligi Alloh taolo ularga bildirgan tilovat qilinmaydigan vahiydir. Kitob ko‘rinishidagi tilovat qilinadigan vahiyning haqligi mana shu tilovat qilinmaydigan vahiy ustiga bino bo‘ladi.

4. Agar payg‘ambarlik faqat kitob tushishi bilan amalga oshadi, deb hisoblansa, unda o‘ziga kitob nozil qilinmagan barcha haq payg‘ambarlarning nubuvvati botil bo‘lib qolgan bo‘lardi. Shuningdek, bunday payg‘ambar minglab mo‘jizalar ko‘rsatib, rostgo‘yligiga minglab dalillar keltirsa ham, hech kim unga imon keltirishga majbur bo‘lmas va bu gunoh sanalmas edi.

Vaholanki, Alloh taolo alohida kitob tushirmasdan minglab payg‘ambarlar yuborgani barchaga ma’lum va ijmo’ qilingan (barcha ulamolar bir ovozdan tasdiqlagan, haq deb ittifoq qilgan) haqiqatdir. Alloh u zotlarga yo tilovat qilinmaydigan vahiy orqali bildirilgan hukmlarga amal qilishni, yo o‘zidan oldingi payg‘ambarlarning kitobiga muvofiq ish tutishni buyurgan. Masalan, Muso alayhissalomdan keyin Bani Isroilga yuborilgan payg‘ambarlar Tavrotga amal qilinishiga mas’ul edi. Alloh taolo Iso alayhissalom haqida bunday deydi: «Iso ibn Maryam: «Ey Bani Isroil, albatta, men o‘zimdan oldin kelgan Tavrotni tasdiqlovchi va mendan keyin keluvchi Ahmad ismli Rasulning bashoratini beruvchi, Alloh sizlarga yuborgan Payg‘ambarman», deganini eslang. (Ahmad) ularga haq bilan kelgan vaqtda esa, “bu ochiq-oydin sehrdir” dedilar» [Sof surasi, 6-oyat].

Iso alayhissalomga ham Bani Isroilning boshqa payg‘ambarlari kabi Tavrot hukmlariga amal qilish buyurilgan edi. Payg‘ambarlarga kitob tushmagan bo‘lsa-da, ularni yolg‘onchiga chiqargan qavmlarni Alloh taolo turli azoblarga mubtalo qildi va bu jazolarning bir qismini Qur’oni karimda bayon etib ham o‘tdi.

5. Kitoblar va sahifalar faqatgina ba’zi payg‘ambarlar va nabiylarga nozil qilingani, ularning aksariyatiga esa hech qanday kitob ham, sahifa ham tushmagani ijmo’ qilingan haqiqatdir. Ularga faqat vahiyning o‘zi – kitobsiz, sahifasiz – nozil qilingan. Shu bilan payg‘ambarligi mukammal, nubuvvati sobit bo‘lgach, ular yuborilgan qavmlar uchun hujjat-dalil tayyor holatga kelgan va endi odamlar imon keltirish va ergashishga majbur bo‘lgan.

6. Mana Bu qissa Shuaro, Naml, Qasas, Toha va Noziot suralarida bayon qilingan bo‘lib, voqealar Muso alayhissalomga Tavrot nozil qilinishidan oldin yuz bergan. Alloh taolo ushbu qissada Musoning bir qibtiyni (qibtiylar – qadimgi Mirs xalqi) o‘ldirib qo‘ygani sababli Fir’avn va uning qavmidan qochib, Misrdan chiqib ketganini, Madyan tomon yo‘l olganini va u yerdagi solih kishining qiziga uylanganini zikr qiladi. Keyin u ahli ayoli bilan Misrga qaytayotganda Tur tog‘i tomonida bir olovni ko‘rib qoladi. Alloh taolo aytadi: «Bas, u(olov)ga kelganida, nido qilindi: «Ey Muso! Albatta, Men O‘zim sening Rabbingdirman. Kavushlaringni yech. Chunki sen muqaddas Tuvo vodiysidasan. Men seni ixtiyor qilib oldim. Vahiy qilinadigan narsaga quloq os. Albatta, Men, O‘zim, Allohdirman. Mendan o‘zga iloh yo‘q. Bas, Menga ibodat qil va meni zikr etish uchun namozni to‘kis ado et» [Toha surasi, 11-14-oyatlar].

Alloh azza va jalla unga payg‘ambar ekanini xabar qildi va unga vahiy qilinayotgan narsaga quloq tutishni, ibodat qilish va namozni ado etishni buyurdi. So‘ng Haq taolo ikki mo‘jiza bo‘lishi uchun unga qo‘lidagi asoni tashlashni, keyin esa qo‘lini qo‘yniga qo‘yishni buyurdi. Shundan keyin buyuk Zot unga Fir’avn huzuriga borishni amr etdi: «Biz senga buyuk mo‘jizalarimizni ko‘rsatish uchun (shunday qildik). Fir’avnga bor, albatta u tug‘yonga ketdi», dedi». [Toha surasi, 23-24-oyatlar].

So‘ngra Alloh taolo Muso alayhissalom bilan Fir’avn o‘rtasida nimalar bo‘lganini zikr qiladi.

Demak, Fir’avnga Muso alayhissalomning da’vati yetib borishi va bu da’vatga ulkan mo‘jizalar hamroh bo‘lishi bilan hukmdor uchun hujjat qoyim bo‘lgan edi. Vaholanki, u paytda Muso alayhissalomga hali Tavrot nozil qilinmagandi. Chunki, Tavrot u zot Bani Isroil bilan birga Misrdan chiqib ketgani va Fir’avn g‘arq qilinganidan keyin nozil bo‘lgan. Bu Qasas surasidagi oyatlarda bayon etilgan.

Shunday qilib, hujjat vahiy nozil bo‘lganidan keyin da’vatning yetib borishi va unga mo‘jizalar hamrohlik qilishi bilan qoyim bo‘ladi. Faqat kitob bilangina qoyim bo‘lganida edi, Fir’avn uchun hujjat kuchga kirmagan va Alloh taolo tomonidan unga va qavmiga dalilsiz azob berilgan bo‘lar edi. bu esa, Al-Adl bo‘lgan Allohning sifatiga umuman to‘g‘ri kelmaydi.

Yuqorida zikr qilganlardan kelib chiqib aytish mumkinki, vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emas, balki ba’zida kitobsiz va sahifasiz ham bo‘lishi mumkin. Payg‘ambarlikning yuzaga chiqishi va sobit bo‘lishida asosiy mezon – vahiyning nozil bo‘lishi. Kitob esa Alloh taolo elchilari orasidan saralab olgan zotlarga xoslab berilgan vahiydir.

7. Payg‘ambarlik kitob tushishi bilan emas, balki vahiy nozil bo‘lishi bilan amalga oshishiga va vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emasligiga dalolat bo‘ladigan jihatlardan yana biri – Alloh taoloning biror kitobi borligi ma’lum bo‘lmagan va Alloh taolo kitob ato etmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashganidir. Biz bu so‘zlashuvlarni Haq taolo so‘nggi Kitobida zikr qilgani tufayli bilganmiz. Quyida Qur’oni Karimda Alloh taoloning kitob nozil qilinmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashgani haqida hikoya qilingan voqealardan namunalar keltiramiz.

1. Odam alayhissalom bilan. Alloh taolo aytadi: “Va: “Ey Odam, sen o‘z jufting ila jannatda maskan top. Unda nimani xohlasalaringiz, yenglar, osh bo‘lsin, faqat mana bu daraxtga yaqin kelmanglar, bas, u holda zolimlardan bo‘lasizlar”, dedik” [Baqara surasi, 35-oyat].

Haq taolo dedi: “Rabbi ularga nido qilib: «Sizlarni ana o‘sha daraxtdan qaytargan emasmidim va, albatta, shayton ikkovingizga ochiq-oydin dushmandir, demaganmidim?!» dedi» [A’rof surasi, 22-oyat].

Bu voqealar ular Yerga tushirilishidan oldin, jannatda bo‘lganida yuz bergan.

Ular Yerga tushirilganidan keyin Alloh taolo bunday degan: “Odam o‘z Rabbidan so‘zlarni qabul qilib oldi, keyin U Zot uning tavbasini qabul qildi. Albatta, U tavbani qabul qiluvchi va rahmli Zotdir” [Baqara surasi, 37-oyat].

Bu ham Odam alayhissalomga biror kitob nozil qilinmasdan oldin bo‘lgan ishlar sirasidandir.

2. Nuh alayhissalom bilan. Haq taolo Nuh alayhissalom bilan uning qavmi o‘rtasida kechgan voqealarni zikr qilganidan keyin bunday deydi: “Va Nuhga: «Qavming orasidan avval imon keltirganlardan boshqa hech kim imon keltirmas va ularning qilmishlaridan qayg‘uga tushmagin. Bizning rioyatimiz va vahiyimiz ila kema yasagin hamda zulm qilganlar to‘g‘risida Menga gap ochmagin, albatta, ular g‘arq bo‘lguvchilardir», deb vahiy qilindi. U kema yasamoqda. O‘z qavmidan bo‘lgan zodagonlar qachon oldidan o‘tsalar, uni masxara qildilar. U: «Agar bizni masxara qilsangiz, biz ham xuddi siz bizni masxara qilganingizdek sizlarni masxara qilamiz. Bas, yaqinda kimga sharmanda qiluvchi azob kelishini va kimning ustiga muqim azob tushishini bilib olursiz», dedi. Toki Bizning amrimiz kelib, tannur favvora otganda: «U (kema)ga har narsadan bir juftdan va ahlingdan avval so‘z ketmaganini va imon keltirganlarni ol», dedik. U bilan birga imon keltirganlar juda oz edi. U: «Kemaga mininglar, uning yurishi ham, turishi ham Allohning ismi ila bo‘lur. Albatta, Rabbim mag‘firatli va rahmlidir», dedi. U (kema) ularni tog‘lardek to‘lqinda olib ketayotganida, Nuh bir chetda turgan o‘g‘liga: «Ey o‘g‘lim, biz bilan birga (kemaga) mingin, kofirlar bilan birga bo‘lmagin», dedi. U (o‘g‘il): «Toqqa joylashib olsam, meni suvdan saqlaydi», dedi. U esa: «Bugun Allohning amridan saqlovchi yo‘qdir. Kimga rahm qilsagina (saqlar)», dedi. Shunda ular orasini to‘lqin to‘sdi va u (o‘g‘il) g‘arq bo‘lganlardan bo‘ldi. «Ey Yer, suvingni yutgin, ey osmon, o‘zingni tutgin», deyildi. Suv quridi. Farmon bajarildi va (kema) Judiy (tog‘i)ga joylashdi. «Zolim qavmlar yo‘qolsin!» deyildi. Nuh Rabbiga nido qilib: «Rabbim, albatta, o‘g‘lim ahlimdandir, albatta, va’dang haqdir va Sen hukm qilguvchilarning eng hikmatlisisan», dedi. U Zot: «Ey Nuh, albatta u (o‘g‘il) ahlingdan emas. Albatta, u yaxshi amal emasdir. O‘zing bilmagan narsani zinhor so‘ramagin. Men senga johillardan bo‘lmasligingni nasihat qilaman», dedi. U: «Rabbim, men o‘zim bilmagan narsani Sendan so‘ramoqdan panoh tilayman. Agar meni mag‘firat qilmasang va menga rahm ko‘rsatmasang, ziyon ko‘rguvchilardan bo‘laman», dedi. «Ey Nuh, Bizdan senga va sen bilan birga bo‘lgan ummatlarga tinchlik va barakotlar ila (kemadan) tushgin. Yana bir ummatlar bo‘lur, ularni biroz huzurlantirurmiz, so‘ngra ularni bizdan bo‘ladigan alamli azob tutar», deyildi” [Hud surasi, 36-48-oyatlar].

So‘ng Alloh taolo Payg‘ambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamga dedi: “Ana shu g‘ayb xabarlarini sizga vahiy qilmoqdamiz. Bundan oldin ularni siz ham bilmas edingiz va qavmingiz ham. Bas, sabr qiling, albatta, oqibat taqvodorlarnikidir” [Hud surasi, 49-oyat].

Xo‘sh, Alloh taoloning Nuh alahissalomga bu vahiysi va unga qaratilgan xitobi biror kitobda kelganmidi?! Yoki bu Alloh taolo unga to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘zlagan xitob bo‘lib, u yerda o‘qiladigan hech qanday kitob bo‘lmaganmidi?!

Ushbu oyatlarning uslubi va undagi nidoning yo‘sini Alloh taoloning Nuh alayhissalomga to‘g‘ridan to‘g‘ri xitob qilganini, o‘qiydigan biror kitobni nozil etish orqali amr etmaganini ko‘rsatadi.

3. Yusuf alayhissalom bilan. U quduq tubida yotganda Alloh taolo vahiy qilib, hali akalariga ularning qilmishlari haqida xabar berajagini aytdi: “Bas, uni olib ketishgach va uni quduqning qa’riga tashlashga kelishib olishgach (uni amalga oshirdilar), (Biz) unga: «Bu ishlari to‘g‘risida ularga (kezi kelganda), albatta, xabar berursan, vaholanki, ular (Yusuf ekaningni) sezmaydilar», deb vahiy qildik.” [Yusuf surasi, 15-oyat]. Keyinchalik u Misr azizi (Bosh vaziri) bo‘lganidan keyin ularga bu haqda xabar berdi.

Xo‘sh, u quduqda bo‘lganida kelgan bu vahiy haqiqiy vahiy bo‘la turib, tilovat qilinadigan vahiymidi (muqaddas kitobning bir qismi edimi)? Yo‘q, u g‘ayri matluv vahiy edi.

Alloh taolo payg‘ambarlariga xitobni tilovat qilinadigan vahiy ko‘rinishida (kitob holida) tushirmagani borasidagi oyatlar bular bilan cheklanmaydi. Qur’oni karimda bunday oyatlar juda ko‘p bo‘lib, eslatib o‘tish maqsadida ozginasini keltirish bilan kifoyalandik, xolos.

Demak, payg‘ambarlikning asosi alohida bir kitob nozil bo‘lishiga emas, balki bevosita Alloh taoloning tanlangan bandasiga vahiy yuborishiga bog‘liqdir. Qur’oniy qissalar va tarixiy dalillar ko‘rsatganidek, vahiylar faqatgina kitob shaklidagi (tilovat qilinadigan) matnlardan iborat bo‘lmay, ko‘p hollarda payg‘ambarlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri bildirilgan (tilovat qilinmaydigan) ilohiy xitoblar ko‘rinishida kelgan. Shu sababli insoniyatga haqiqatni yetkazish va ularga qarshi ilohiy hujjatni qoyim qilish uchun faqatgina vahiyning o‘zi yetarli bo‘lgan, kitob esa Alloh taolo O‘zi xohlagan elchilarigagina ato etgan maxsus vahiydir.

Nurmuhammad Matkarimov,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi,

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot

markazi ilmiy xodimi

Mazkur maqolaga

.Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 2026 yil 7 iyuldagi 02/2 -sonli xulosasi olingan

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati