Sayt test holatida ishlamoqda!
21 Noyabr, 2026   |   11 Jumadul soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:55
Quyosh
07:13
Peshin
12:14
Asr
15:18
Shom
17:02
Xufton
18:18
Bismillah
21 Noyabr, 2026, 11 Jumadul soni, 1448

E’TIBOR, EHTIROM VA E’ZOZ

06.09.2024   12068   10 min.
E’TIBOR, EHTIROM VA E’ZOZ

Dil izhori

Alloh taologa beadad shukrlar bo‘lsinki, yurtimiz mustaqilligining 33 yilligini katta xursandchilik bilan kutib oldik. Bugun har bir go‘shada bayram shukuhi hukmron. Bu ayyom o‘zini shu Vatan farzandi deb bilgan har bir inson uchun qadrli, aziz va mo‘tabar. Chunki u bizga o‘zligimiz, insoniy haq-huquq va qadr-qimmatimizni baxsh etdi.

Eng ulug‘, eng aziz bayram arafasida Prezidentimiz farmonlariga muvofiq turli soha vakillari faxriy unvon, orden va medallar bilan taqdirlandi. Shunday fidoyi yurtdoshlarimiz qatorida uch nafar imom-xatib “Imom Buxoriy” ordeni bilan mukofotlangani barcha diniy soha vakillarini benihoya xursand qildi. Aytish joizki, yaqin o‘tmishda imom-xatiblarga bu darajada ehtirom ko‘rsatilmagan.  Ushbu quvonchli voqea yangi O‘zbekistonda islom dini va soha xodimlariga qaratilayotgan e’tiborning yana bir yorqin ifodasi bo‘ldi.

Imom-xatiblar yuksak mukofotlarni 30 avgust kuni Ko‘ksaroy qarorgohida davlatimiz rahbaridan qabul qilib oldi. Quyida ularning dil so‘zlari bilan tanishasiz.

Ma’rifiy sohada ilmiy asos yaratilmoqda

— Bugun men juda ham shodman. Mana shunday ulug‘ mukofotni shaxsan davlatimiz rahbarining o‘zidan qabul qilib olish menga yuksak sharaf bo‘lish bilan birga, katta mas’uliyat ham yukladi. Mamlakatimizda Prezidentimiz  rahbarligida barcha sohalarda inson qadri va uning sha’nini yuksaltirish borasida olib borilayotgan izchil islohotlarning samaralarini birma-bir sanab adog‘iga yetish mushkul.

O‘zbekiston zamini islom ilm-fani va madaniyatining qadimiy beshiklaridan biri hisoblanadi. Xalqimizning boy tarixiy, ilmiy, ma’naviy merosini har tomonlama o‘rganish, jahon hamjamiyatiga keng tanitish, eng muhimi, islom dinining asl insonparvarlik mohiyatini chuqur ochib berish maqsadida yurtimizda Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy, Imom Nasafiy kabi buyuk allomalarimizning bebaho ilmiy maktabini o‘rganish va tadqiq etish uchun ilmiy-tadqiqot markazlari faoliyati keng yo‘lga qo‘yildi.

Dinimizni ilmiy jihatdan o‘rganishni rivojlantirish maqsadida O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Buxoroda Mir Arab oliy madrasasi, Samarqandda Hadis ilmi maktabi va Surxondaryoda Imom Termiziy nomidagi islom instituti hamda shu nomdagi madrasaga asos solindi. Samarqandda Imom Buxoriy, Surxondaryoda Imom Termiziy, Toshkentda Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari tashkil etildi. Ularda talabalar va yosh tadqiqotchilar buyuk ajdodlarimizning boy merosini o‘rganish va tadqiq etish barobarida zamonaviy ilmlarni ham o‘zlashtirib, yetuk olim bo‘lib kamol topadi. Shular qatorida turli hududlarda hadis, kalom, tasavvuf, fiqhni o‘rganishga ixtisoslashgan ilmiy maktablar, xususan, bizning viloyatimizda ham tasavvuf ilmi maktabi faoliyati yo‘lga qo‘yilgani diniy-ma’rifiy sohada yangi davr boshlaganidan darak beradi.

Quvonarlisi, mamlakatimiz rahbarining tashabbusi bilan Buxoro Ark qo‘rg‘oni yaqinida Mir Arab oliy madrasasining yangi binosi barpo etildi va foydalanishga topshirildi. 200 o‘ringa mo‘ljallangan oliy madrasada Qur’oni karim, hadis, fiqh va tasavvuf ilmlari, xorijiy tillar puxta o‘rgatiladi. Bugungi kunda 100 nafardan ortiq talaba zamonaviy jihozlangan o‘quv xonalari, kutubxona, faollar zali, talabalar yotoqxonasi va sport zalida malakali ustozlardan ta’lim olmoqda.

2021–2024 yillarda viloyatimizdagi 15 ta masjidning yangitdan qurib foydalanishga topshirilgani, 42 ta masjidda esa yirik ta’mirlash ishlari olib borilgani mamlakatimizda muborak dinimizga qaratilayotgan alohida e’tiborning isbotidir.

Mustaqillik bayrami arafasida shunday ulug‘ e’tirofga sazovor bo‘lish, menga cheksiz g‘urur bag‘ishladi. Kelajak avlodni yangi O‘zbekistonning chinakam bunyodkori qilib tarbiyalash, xalqimizning madaniy-ma’rifiy, diniy-axloqiy dunyoqarashini boyitish yo‘lidagi faoliyatimda bu mukofot menga qanot bag‘ishlaydi, deya ishonch bilan ayta olaman.

Jobir domla ELOV,

O‘zbekiston musulmonlari idorasining

Buxoro viloyatidagi vakili,

Buxoro viloyati bosh imom-xatibi,

Mir Arab oliy madrasasi rektori

* * *

Ajdodlarimizning o‘lmas merosi chuqur o‘rganilmoqda

— Bugun juda baxtiyorman. Eng ulug‘, eng aziz bayram — mustaqilligimizning 33 yilligi arafasida davlatimizning eng yuksak mukofotlaridan biri “Imom Buxoriy” ordeni bilan taqdirlanganimdan quvonchim cheksiz, so‘z bilan ta’riflashga ojizman. Prezidentimiz tashabbusi bilan ta’sis etilgan ordenga birinchilardan bo‘lib loyiq ko‘rilganimdan, yuksak mukofotni davlat rahbarining o‘z qo‘lidan olganimdan boshim ko‘kka yetdi.  

Turli sohalarda erishilayotgan barcha yutuqlar vatanimizda hukm surayotgan tinchlik va osoyishtalik, odilona siyosat natijasidir. Islom dini ilmlari rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk vatandoshlarimizning ulkan ilmiy merosini yanada chuqur o‘rganish, tabarruk ziyoratgoh va qadamjolar, ko‘hna masjid va madrasalarni obod qilish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Viloyatimizda o‘nlab yangi masjidlar qurildi, mavjudlarida qayta qurish va ta’mirlash ishlari olib borilyapti. Misol uchun, bir vaqtlar yo‘q bo‘lib ketish arafasida turgan Abul Muin Nasafiy ziyoratgohini bugun butun dunyo sayyohlari  katta zavq va hayrat bilan tomosha qilmoqda.

Mazkur majmuada Abul Muin Nasafiy ilmiy merosiga bag‘ishlab o‘tkazilgan xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyalarda Turkiya, Misr, Fransiya, Rossiya, Bangladesh, Qozog‘iston, Tojikiston, Qirg‘iziston kabi davlatlardan yuzlab olim va kalomshunos mutaxassislar ishtirok etib, yurtimizda e’tiqod erkinligini ta’minlashga qaratilayotgan e’tiborni yuksak baholadi. Shuningdek, Kasbi tumanidagi Sulton Mir Haydar, Kitob tumanidagi Xo‘ja Ilm Koni va Mavlono Darvesh Muhammad Vaxshuvoriy, Qamashi tumanidagi Langar ota majmualarini rekonstruksiya va restavratsiya qilish ishlari amalga oshirildi.

Mustaqillikning dastlabki yillarida muborak haj amalini ado etishga muyassar bo‘lgan vatandoshlarimiz soni barmoq bilan sanoqli bo‘lgan. Bugungi kunda vijdon erkinligi va diniy-ma’rifiy muhit barqarorligini ta’minlashga qaratilayotgan alohida e’tibor tufayli ularning soni 15 mingdan oshdi. Joriy yilda faqat Qashqadaryo viloyatining o‘zidan 801 nafar fuqaro haj amallarini bajarib keldi.

Haj mavsumida Prezidentimiz hojilar holidan xabar olib, O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari bilan telefon orqali muloqot qilgani nafaqat haj ziyoratiga borganlarni, ularning oila a’zolarini, barcha mo‘min-musulmonlarimizni behad quvontirdi.

Bunday g‘amxo‘rlikdan ruhlangan hojilarimiz, viloyatimizdagi barcha jome masjidlar imom-xatiblari va ularning noiblari “Yangi O‘zbekiston fidoyisi bo‘lib, ma’naviyat targ‘ibotchisiga aylanamiz” shiori ostida xayrli amallarni bajarishmoqda.

Rahmatullo USMONOV,

O‘zbekiston musulmonlari idorasining

Qashqadaryo viloyatidagi vakili,

viloyat bosh imom-xatibi

* * *

Yuksak ma’naviy-axloqiy jamiyat barpo etish yo‘lida

Ko‘ksaroy qarorgohida mamlakatimizda ko‘zga ko‘ringan ilm-fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, adabiyot, madaniyat vakillari qatorida davlat mukofoti bilan taqdirlanganim menga cheksiz faxru iftixor bag‘ishladi.

Yaratganga behad shukrlar bo‘lsinki, yurtimizda Istiqlol bayrog‘i ostida xalqimizning yurt ravnaqi yo‘lidagi azaliy istaklarini ro‘yobga chiqa boshladi. Bu, albatta, o‘z-o‘zidan bo‘lib qolmaydi. Davlatimiz rahbari boshchiligida jamiyat hayotining barcha jabhalarida olib borilayotgan islohotlarning tub mohiyati, eng avvalo, inson manfaatiga qaratilgan bo‘lib, ularning negizida farovon turmush, ilm-fan ravnaqi, yuksak ma’naviy-axloqiy, ilmiy-ijodiy salohiyatni yanada yuksaltirish va rivojlantirish yotadi.

Bugun shu maqsadda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilayotgan ulkan islohotlar, erishilayotgan yutuqlar maqtovga loyiq. Jumladan, Prezidentimiz tashabbusi bilan Imom Buxoriy me’moriy majmuasi yuksak darajada va  mahobatli shaklda bunyod etilmoqdaki, u bir necha asrlar davomida yurtimiz va dunyo mo‘min-musulmonlari uchun ruhiy-ma’naviy oziqa oladigan muhtasham dargohga aylanadi. Shuningdek, kelajak avlod uchun bir necha yuz yillar ziyo sochadigan, yoshlarga ilm-ma’rifat nurini taratadigan osori-atiqa bo‘ladi.

Davlatimiz yetakchisi rahbarligida bunyod etilayotgan va Uchinchi Renessans poydevori, deya ta’riflanayotgan Islom sivilizatsiyasi markazi ham buyuk allomalarimizning jahon tamadduniga qo‘shgan hissalarini dunyo hamjamiyatiga namoyon etadigan, islom ma’rifatini keng tarqatadigan va yoshlarni ulug‘ allomalarga munosib avlod qilib tarbiyalaydigan ma’rifat koshonasi bo‘lib asrlar osha xizmat qildi, insha Alloh.

Mana shu o‘zgarishlar ko‘z o‘ngimda ro‘y berayotgani va o‘zim ham unda ishtirok etib, ulkan savobli ishlarga sababchi bo‘layotganimdan faxrga to‘laman. Bundan o‘ttiz yil oldin Farg‘ona viloyatining Quvasoy shahrida yangi qurilgan jome masjidining imom-xatibi sifatida o‘z faoliyatimni boshlaganman. Istiqlolning ilk davrlarida viloyatimizda bor yo‘g‘i 4 masjid bor edi. Ulardagi shart-sharoitlar haqida so‘z yuritishning hojati ham yo‘q. Bugun viloyatimizda 200 dan ortiq masjid faoliyat yurityapti. Ularning barchasi zamon talabiga mos tarzda ta’mirlangan, binolari yangidan bunyod etilib, namozxonlar uchun barcha sharoitlar hozirlangan.

Yana bir ta’kidlash joiz bo‘lgan voqea imom-xatib va diniy soha xodimlarining jamiyatdagi o‘rni mustahkamlandi. Oldinlari  faqat to‘y-ma’rakalardagina ko‘rinish beradigan imomlarimiz bugun yurtimizda olib borilayotgan islohotlarda, uni xalqqa yetakazishda astoydil fidoyilik ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, yoshlarimizni yot g‘oyalar ta’siridan asrab-avaylash, hanafiy mazhabiga xos diniy tushunchalarni targ‘ib qilish, dindoshlarimiz to‘g‘ri yo‘lda yurishi uchun olib borilgan ma’naviy-ma’rifiy ishlarda bevosita ishtirok etayotganimdan behad xursandman. 

Kamtarona mehnatim yuksak qadrlanishidan, “Imom Buxoriy” ordeni bilan taqdirlanganimdan behad minnatdorman. Aslida bu mukofot nafaqat mening, balki butun Farg‘ona viloyatida faoliyat ko‘rsatayotgan barcha imom-xatib va noiblarning ulkan mehnati natijasi, deb hisoblayman.

Biz, din peshvolari bunday e’tibor va ehtirom oldida qarzdorlikni mudom his etamiz. Bunga javoban yurtimiz tinchligi va aholi farovonligi yo‘lida yanada kuch-g‘ayrat va fidokorlik bilan xizmat qilamiz. Shuningdek, davlatimiz rahbari tomonidan olib borilayotgan islohotlar bardavom bo‘lishini doimo Rabbimizdan so‘raymiz. Zero, Alloh taolo Qur’oni karimda: “Menga duo qiling va sizga ijobat qilurman...”, deb marhamat qilgan.

Alisher NAIMOV,

Farg‘ona viloyati bosh imom-xatibi o‘rinbosari,

Quvasoy shahar bosh imom-xatibi

Boshqa maqolalar
Maqolalar

Sog‘lom e’tiqod – ma’naviy barqarorlik asosidir

08.10.2026   62108   6 min.
Sog‘lom e’tiqod – ma’naviy barqarorlik asosidir

Bugun biz dunyoning turli hududlarida urushlar, nohaqdan qon to‘kilishga jim qarab turadigan va o‘zgalarning haqini o‘ylab o‘tirmay poymol qilinadigan tahlikali zamonda yashamoqdamiz. Shunday og‘ir vaziyatda o‘zimizni, yurtimizni qolaversa yurtimiz ahlini omonda saqlashga jon-jahdimiz bilan kirishishimiz barchamiz uchun birdek ham farz, ham qarzdir.
 

Bugungi yer yuzida bo‘layotgan buzg‘unchilik va begunoh odamlar qonini to‘kish kabi jinoyatlar negizida e’tiqodiy buzuqlik, aqida bilmaslik, to‘g‘ri yo‘ldan adashish va sof islom ta’limotlarini teran anglamaslikdan kelib chiqmoqda. Shu sabab sizlarga bu maqola orqali islomda e’tiqodning o‘rni haqida eslatma keltiramiz.


E’tiqod – bu birgina Islom diniga bog‘lanib qolgan tushuncha emas, balki barcha dinlarning eng asosiy poydevori sanaladi. Zero, din deb aytiladigan barcha yo‘nalish uch asos ustiga quriladi: E’tiqod, Hukm va axloq.


E’tiqod – Allohning borligi, birligi, farishtalarga, kitoblarga va shu kabi bir necha narsalarga iymon keltirish demakdir.


Hukm – bir narsaning halol, harom yoki shubhali kabi bo‘limlarga ajratib beruvchi qismdir.


Axloq – insonning o‘zga maxluqotlardan ajratib, uni qaysi turga mansub ekanini ko‘rsatib beruvchi omildir.


Shu uch qismning yig‘indisi yagona din deb ataladi. Inson nafsiga bas kelolmay axloqi buzuqroq bo‘lib qolishi mumkin ba’zida, yoki ayrim halol va harom masalalarida adashib ketishini ham tushinsa bo‘ladi. Lekin e’tiqodsiz bo‘lishi mumkin emas, chunki uning kim ekanini e’tiqod belgilaydi.


Xo‘sh, e’tiqod o‘zi nima?, biz qaysi e’tiqoddamiz?, e’tiqodga ergashishda qanday foyda, aksida esa qanday zararlar bor?


E’tiqod ilmi odatda «Aqida» nomi bilan ham keng tarqalgan. Ikki nomning ham asl o‘zagi bir «Aqd» so‘zidan olingan. Bu so‘z arabcha bo‘lib, «bir narsani ikkinchisiga mahkam bog‘lash» degan ma’noni anglatadi. Ya’ni islom aqidasi musulmon insonni ma’lum bir narsalar bilan mahkam bog‘lab turadigan e’tiqodlar majmuasidir.


Dunyoda bir qancha aqida, falsafiy fikrlar ham bor, ular ichida hozirgi kunga kelib yo‘qolib ketganlari ham talaygina. Biroq, ahli sunna jamoasi e’tirof etgan e’tiqodiy ta’limot yo‘li ikki dona bo‘lib, ular: moturidiylik va ash’ariylik ta’limotlaridir. Dunyoda islomda parokandalik va buzg‘unchilik paydo qiladigan turli fikr, falsafa va e’tiqodlar yuzaga kelgan bir davrda, Qur’oni karim, hadis sharif va sahobalarning uslubida aqida masalalarini yorita boshlagan sof e’tiqodli olimlar paydo bo‘la boshladi. Aynan shularga «Ahli sunna val jamoa» nomi berildi. Bu nom «sunnatga yurganlarning yo‘li va hadisga amal qiladiganlar» degan ma’noni ko‘zda tutadi. Keyinchalik aqida ilmi ham o‘z imomlariga ega bo‘ldi: Imom Moturidiy va Imom Ash’ariy rohimahullohlar.


Ushbu imomlardan biri bizning mo‘tabar yurtimizdan yetishib chiqqan, buyuk siymo, alloma, Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud Moturiydiy rohimahulloh. U kishi Samarqandda tug‘ilib, o‘sib, ta’lim olib, ijod qilib, shu yerning o‘zida hijriy 333-sanada vafot etgan. Yana bir e’tiborga molik jihati shundaki, bu kishi mazhabda Hanafiy mazhabiga ergashganlar. Shu bilan birga ikki vosita ila Abu Hanifa rohimahullohning shogirdi Imom Muhammad ibn Hasan rohimahullohga shogird ham bo‘ladi. Biz va ota-bobolarimiz  e’tiqodda ana shunday buyuk bobokalonimizning ta’limoti bo‘lmish Moturidiya aqidasidamiz. Moturidiylik ta’limoti o‘zgalaridan farqi va haqiqiy sunnatga ergashgan yo‘l ekanini bir misol o‘laroq ko‘rib chiqamiz.


Moturidiylik ta’limotiga binoan biz «gunoh ish qilgan odamni dindan chiqdi demaymiz, modomiki o‘sha harom ishni halol sanamasa». Xulosa qilib aytganda, mo‘min odam gunohi kabira qilishi bilan kofir bo‘lib qolmaydi. Ammo o‘sha qilgan harom ishini halol, halol ishini harom desa, keyin kofir bo‘ladi.


Aynan mana shu biz keltirgan masala bo‘yicha o‘zga fikrlarni keltirib o‘tamiz:


Biz, ahli sunna val jamoa biror kishini gunohi kabira qilgani uchun kofir demaymiz, shu bilan iymoni bo‘lsa gunoh unga zarar bermaydi ham demaymiz.


Xavorijlar esa, gunohi kabira qilganni kofir deydi. Mo‘taziliy toifasi esa, gunohi kabira qilganni dindan chiqdi, lekin kufrga kirmadi deydilar. Ya’ni din va dinsizlik orasida deyishadi.


Xavorij va Mu’taziliylarning so‘zlariga ham o‘z dalillari bor:


«Musulmonni so‘kish fisqdir. U bilan urush qilish kufrdir» (Imom Buxoriy va Muslim rivoyati). Shu va shu kabi bir qancha hadislarni dalil qilib olishadi.  Ana shu yerda haqli savol tug‘iladi, biz gunoh sabab kofir bo‘lmaydi deyapmiz. Ammo hadisda ochiq «U bilan urush qilish kufrdir» degan gap turibdi. Bunga nima deb javob beramiz?.


Agar gunohi kabira qilish kufr bo‘lganida, shariat hadlarni joriy qilmas edi. Masalan, o‘g‘rining qo‘li kesilishi, zinokorga had urilishi kabi. Balki, dindan chiqdi, kofir va murtad bo‘ldi. Endi faqat yagona yo‘l uni o‘ldirish kerak der edi. Mana shu holat va hukmning o‘ziyoq yuqoridagi toifalarning so‘zlari qanchalik botil ekanini bayon etadi.

Xulosa qiladigan bo‘lsak, to‘g‘ri e’tiqod o‘zgalarga nisbatan ham chiroyli gumonni keltiradi. Sof e’tiqoddan yiroqlashish esa, inonning o‘ziga ham o‘zgalar tinchiga ham rahna soladigan illat bo‘lib xizmat qiladi.

 

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

1. Ahmad ibn Hajar al-Asqaloniy, «Fathul boriy sharhi Sahihul Buxoriy», Dorul rayyani lit-turos, Qohira, 1986, 1-bosma.

2. Abdulmajid az-Zindoniy va boshqalar, «Al-Iymon», Al-Maktabatut-tijoriyya, Makka.

3. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, «Aqoid ilmlari va unga bog‘liq masalalar», Hilol nashr, Toshkent. 2022.

Najmiddin domla HASANOV, 

Toshkent shahar, Chilonzor tumani

Hasanxon qori masjidi imom-xatibi