Barchaga ayonki, adabiyot din emas, din ham adabiyot emas. Lekin musulmon xalqlari adabiyotini dindan ayri tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Islom ta’limoti o‘tmishda so‘z san’ati uchun ma’naviy asos edi. Buni barcha mumtoz shoir-u adiblarimiz, xususan, Alisher Navoiy ijodi ham yaqqol isbotlab turibdi.
Davrning o‘zi Navoiyga islomning targ‘ibotchisi bo‘lish vazifasini yuklagan edi, desak, xato bo‘lmas. Shoir "Siroj ul-muslimin" ("Musulmonlar chirog‘i") asarining yozilishiga turtki bo‘lgan ba’zi bir sabablarni aytib o‘tadi.
Temuriy hukmdor Husayn Mirzoning yaqinlaridan bir nuktadon kishi: "Navoiy she’rlarida oshiqlig-u mayparastlikni bisyor kuylab, islom-u din uyiga ko‘p g‘avg‘o soldi-da", qabilida fikr bildiradi. Albatta, Navoiy asarlarida may ramziy timsol, ishq esa Allohga oshiqlik ekani ayon. Biroq endi shoir din uyini obod aylaydigan, ya’ni islom asoslarini tushuntirib beradigan bir asar yozishni ko‘ngliga tugadi.
Ammo goh u, goh bu tashvish bilan bo‘lib, orzulagani bu asarni bitishga hech fursat topolmaydi. Yillar o‘tib, shoir oltmishga yaqinlashgan bir mahalda Samarqanddan Hirotga bir mo‘tabar zot tashrif buyuradi.
Navoiy ham uning ziyoratiga boradi. Mehmon Navoiyga o‘zining piri bo‘lmish Xoja Ahror Ubaydulloh Valiyning yillar burun u haqda aytgan: "Alisherbek ko‘p yaxshi nazmlar bitdi, lekin bevosita din targ‘ibiga oid bir asar yozish ham undan lozim edi", degan omonat gapini yetkazadi.
Allaqachon bu dunyoni tark etib ketgan ulug‘ pirning bu tilaklari shoirga ruh baxsh etadi. U o‘sha zahotiyoq "Siroj ul-muslimin"ni yozish uchun qalam yo‘nadi…
"Siroj ul-muslimin"da ro‘za haqida maxsus ikki fasl bor. "Islomning to‘rtunchi ruknikim, ro‘zadur, sharh etmak" deb atalgan faslda ro‘zaning tartib-qoidalari bayon qilingan. Masalan, onaga bolasi uchun non chaynash ravo ekani aytiladi.
Yana "Favt bo‘lg‘an (ya’ni buzilgan – S. O.) ro‘za evazi va kafforati" faslida ro‘zani buzib qo‘yish "ayb"i yetmish miskinga taom tortish yo oltmish kun ro‘za tutib berish yoxud Tangri yo‘lida bir bandani ozod qilish bilan yuviladi, deyilgan.
Bu Navoiyning sof diniy ruhdagi asarida keltirilgan ro‘za ta’rifidir. Garchi shoirning badiiy asarlarida, eslatib o‘tilganidek, ishq va uning ramziy timsoli sanalmish may ko‘proq kuylangan bo‘lsa-da, goh to‘g‘ridan to‘g‘ri, gohida esa vosita bilan islom qoidalari, jumladan, ro‘za targ‘ibiga ham duch kelamiz.
Bu xususiyat "Xamsa"da ham uchraydi.
"Hayrat ul-abror"ning ikkinchi maqolati ayni shu islom arkoni, ya’ni besh farz – iymon, namoz, zakot, ro‘za va haj haqida.
Albatta, bir yilda bir oy ro‘za tutish – avvalo, me’dani bo‘sh qo‘yish:
Me’dani xoliliq ila qil to‘lo,
Necha xalo anda safodin malo.
Lekin, shoir nazdida, ro‘za faqat jism masalasigina emas. Uning uch sharti bor.
Birinchisi, sahardan to kun botgunga qadar yeb-ichmoqdan tiyilish.
Ikkinchisi, badandagi har bir a’zoga shariat yo‘li bilan ro‘za buyurish:
Soyiri a’zog‘a xalal yetmamak,
Shar’ xilofig‘a shuru’ etmamak.
Har biri o‘z shug‘lig‘a zohid bo‘lub,
Man’i xilof ichra mujohid bo‘lub.
Bormag‘ay-u ko‘rmagay-u tutmag‘ay,
Aytmagay, eshitmagay-u yutmag‘ay.
Uchinchisi, ko‘ngilni pok tutish:
Lekin uchunchisi budurkim, ko‘ngul,
Chunki erur mahbiti anvori kull.
Pok-u ravonbaxsh havosi aning,
Jilvagahi fayz fazosi aning.
Chunki ko‘ngil – ilohiy sirlar xazinasi, shohiy chehra, ya’ni Alloh jamolini aks ettiruvchi oyina hisoblanadi:
Maxzani asrori ilohiy ham – ul,
Oyinayi chehrayi shohiy ham – ul.
Shuning uchun bu ko‘zguni turli xayollar zangidan tozalash, shunday asrash kerakki, unda faqat do‘st, ya’ni Allohgina aks etsin, undan boshqa narsaning naqshi ko‘rinmasin:
Daf’ qilib zangi xayolotni,
Asramoq ul nav’ bu mir’otni,
Kim anga juz do‘st zuhur etmagay,
Balki aning g‘ayri xutur etmagay.
"Farhod va Shirin"ning Sulton Husayn Mirzoning o‘g‘li Abulfavoris Shohg‘arib Bahodirga pand-u nasihat tarzida bitilgan 53-bobida shoh bo‘lish uchun ilm egallash ta’kidlanadi. Navoiy nazdida, shoh har qanday ilmni o‘rganishi kerak. Biroq din ilmiga kelganda, uni asosiy manzil aylasin. Chunki bu – asl ilm:
Guzar qil har necha ilm o‘lsa hosil,
Chu din ilmig‘a yetsang, ayla manzil.
Shah uldurkim, shiori ilmi dindur,
Nedinkim ilmi din ilm ul-yaqindur.
Din ilmini egallaganingdan keyin, boshqa fanlarni xoh o‘rgan, xoh o‘rganma, deydi Navoiy. Lekin, deb davom etadi shoir, tib ilmining ham kishiga kerak joyi ko‘p:
Va lekin tibbu hikmat ham erur xo‘b
Ki sihhatdur kishi jismida matlub.
Axir tani sog‘ bo‘lmasa, to‘shakdan bosh ko‘tarmasa, bu odam Tangri amrlarini qanday qilib ado etsin, nechuk ro‘za tutsin, ne yanglig‘ sajdaga bosh egsin? Yoxud og‘ziga paxta bilan suv tomizib turilgan bo‘lsa, u odam qanday qilib ro‘za tutsin:
Qay-u jismeki oning sihhati yo‘q,
Qilurg‘a Tengri amrin quvvati yo‘q.
Birovkim paxta birla su(v)ni yutqay,
O‘zung dekim, ne yanglig‘ ro‘za tutqay?!
Netib qilg‘ay safodin sajdaye fosh,
To‘shakdin ulki olmas lahzaye bosh.
Bobokalonimiz chahoryorlardan biri – Muhammad alayhissalomning kuyovlari bo‘lmish hazrati Alining hikmatli so‘zlari jamlangan nasriy "Nasr ul-laoliy" kitobidan she’rga solib tarjima qilgan "Nazm ul-javohir" to‘plamidagi ruboiylarida ro‘za bilan bevosita yo bilvosita bog‘liq ko‘p va xo‘b nasihatlar bayon etadi.
Hazrati Ali va Navoiylar nazdida, qorin – hamisha kishiga dushman, u bilan do‘st bo‘lmaslik kerak:
Har kimgaki ko‘p taom yemak fandur,
Bilgilki, najosatqa tani maskandur.
Qorning bila do‘st bo‘lmasang ahsandur,
Nevchunki, er o‘g‘lig‘a qorin dushmandur.
Gap shundaki, to‘qlikning ma’naviy ziyoni bor. U kishi ko‘nglini qattiq qiladi:
Ko‘p to‘ma yer el arosidin ixroj o‘l,
Savm ahli aro bosh qo‘y-u sohibtoj o‘l.
Kim qalbi raqiq erur, anga muhtoj o‘l,
To‘qluq chu ko‘ngulni qatiq aylar, och o‘l.
Ko‘p ovqat yegandan keyin kishining lohas, demakki, beparvo bo‘lishini zamonaviy tibbiyot ilmi ham tasdiqlaydi. Chunki bunda tananing butun kuchi ovqatni hazm qilishga ketadi. Qorin to‘q mahali kuchli jismoniy mehnat qilish ham, jiddiy aqliy faoliyat ham qiyin kechadi. Butun diqqati me’daning ishlashiga qaratilgan tana miyaga yetarli miqdorda ozuqa, ya’ni qon yetkazib berolmaydi. Lohaslik – ana shundan.
Beparvolig-u befarqlik esa ko‘ngli qattiqlikning o‘zginasi. Shuning uchun ham Alloh yiliga bir oy ro‘za buyurgan. Ota-bobolarimiz buning qadrini baland tutgan. Ro‘zadan ruhga soflik, badanga esa salomatlik kelishi aniq:
Doim tut o‘zungga ro‘zaning mehnatini,
Kim ruhqa yetkurur safo davlatini,
Sihhat tilasang, qilg‘il aning niyatini,
Kim ro‘zada qo‘ydilar badan sihhatini.
Sultonmurod OLIM,
filologiya fanlari doktori
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi Kengaytirilgan ilmiy kengashining navbatdagi yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Unda Kengash a’zolari to‘g‘ridan to‘g‘ri va onlayn tarzda ishtirok etishdi. Dastlab, London qirollik kolleji Arxeologiya bo‘limi ilmiy xodimi, doktor Miliana Radivoyevich Namangan viloyatidagi Axsikent mavzeida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasi bilan tanishtirdi.
Miliana Radivoyevich uzoq yillarda beri mamlakatimizda olib borilayotgan arxeologik tadqiqotlarda faol ishtirok etib keladi.
— Axsikent dunyodagi eng qadimiy metallurgiya markazlaridan biri hisoblanadi. Men o‘zbekistonlik, kiprlik va buyuk britaniyalik hamkorlarimiz bilan birga Axsikentda ilk o‘rta asrlarda metallurgiya yuqori darajada rivojlanganini aniqladik. Jumladan, islom olamining dastlabki davrida tayyorlana boshlagan mashhur Damashq qilichlari ham aynan Axsikentda qazib olingan va qayta ishlangan po‘latdan foydalanganini isbotladik. Nasib etsa, Markazning ochilishi marosimida bu tarixiy voqeani alohida medialoyiha sifatida taqdim etamiz, — dedi u.
ITSM xalqaro aloqalar bo‘limi mutaxassisi Yekaterina Soboleva Kengash a’zolarini O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining tantanali ochilishi marosimi konsepsiyasi bilan tanishtirdi. Unda ushbu marosim doirasidan joy olgan tadbirlar, “O‘tmishning boqiy merosi – buyuk kelajak asosi” mavzusidagi IX kongress kun tartibi, ishtirokchilar ro‘yxati, Imom Buxoriy majmuasining yangi binosi va innovatsion muzeyi singari qator masalalar o‘rin olgan.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori Firdavs Abduxoliqov Markazning ochilishi munosabati bilan o‘tkaziladigan Xalqaro ko‘rgazma, xorijdan olib kelinadigan qo‘lyozmalar, eksponatlar haqida ma’lumot berdi. Xorijiy mamlakatlardagi qator muzey va kutubxonalar, shaxsiy kolleksiyalar rahbarlarning ushbu ko‘rgazmasidagi ishtiroki bo‘yicha keng qamrovli ishlar olib borilayotganini qayd etdi.
— Biz 25 aprel-2 may kunlari Buyuk Britaniyaning “Sotbis” va “Kristis” auksionlaridan O‘zbekiston madaniy merosiga oid 46 ta lotni saraladik, — dedi Markaz rahbari. — Ayni paytda ularni sotib olish va O‘zbekistonga olib kelish bo‘yicha muzokaralar davom etyapti. Biz bu tarixiy merosni qaytadan qo‘lga kiritayotganimizni jahon ilmiy jamoatchiligiga yetkazishimiz kerak. Shu bois, Buyuk Britaniya va Fransiyada shu masalada xalqaro tadbirlar o‘tkazishni rejalashtiryapmiz.
Kengash a’zolari tomonidan ushbu yirik anjumanlarga tashrif buyuradigan xorijiy mehmonlar ro‘yxati ham taqdim etildi. Kengaytirilgan ilmiy kengash a’zolari tomonidan ushbu xalqaro tadbirlarda ishtirok etadigan o‘zbekistonlik olimlar va ekspertlar ro‘yxati tasdiqlandi.
Kengash davomida, shuningdek, Islom sivilizatsiyasi markazi ilmiy xodimi Alisher Egamov O‘zbekistonning turli hududlaridagi muzey fondlaridan Markaz ekspozitsiyasida namoyish qilish uchun to‘plangan tarixiy eksponatlar haqida ma’lumot berdi. Mart-aprel oyida joylarga uyushtirilgan ekspeditsiyalar natijasida 1500 dan ortiq tarixiy eksponatlar aniqlangan. Mamlakatimiz tarixining turli davrlariga mansub bu tarixiy buyumlar orasidan saralanganlari Markazning ochilishi munosabati bilan o‘tadigan xalqaro ko‘rgazmadan joy oladi.
Shuningdek, Markaz ekspozitsiyasi uchun 2-toifali medialoyihalarning ilmiy-amaliy materiallar bazasini yaratish masalasi ham kun tartibiga qo‘yildi. Boshqa bir qator masalalar bo‘yicha Kengash a’zolari o‘z fikr-mulohazalarini bildirishdi. Kengash uchrashuvida Markaz hamda O‘zbekiston madaniy merosini saqlash, o‘rganish va ommalashtirish bo‘yicha Butunjahon jamiyati qo‘shma loyihasi - "O‘zbekiston madaniy merosi jahon to‘plamlarida" turkumidagi kitob-albomlarning 81-90 jildlarini nashr qilish masalasi ko‘rib chiqildi. Shuningdek, nashrga tayyorlanayotgan yettita sovg‘abop kitob-albom haqida ma’lumot berildi.
Bundan tashqari uchrashuvda Kengash a’zolari Qur’oni karim zalining yangi dizaynini ham tasdiqlashdi.
— Qur’on zali binoning markaziy qismidan o‘rin olgani uchun uning dizayniga alohida e’tibor berilyapti, — dedi O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi boshlig‘i Azimjon G‘afurov. — Biz Kengash a’zolari e’tiboriga Hazrati Usmon Qur’oni joylashtiriladigan ayvon ustida joylashadigan nurli installyatsiyaning ikki xil ko‘rinishini taqdim qildik. Yig‘ilishda eng maqbul variant tanlandi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Islom sivilizatsiyasi markaziga navbatdagi tashrifi chog‘ida xalqaro hamkorlar, jumladan, dunyoning yetakchi muzeylari, kutubxonalari va ilmiy-tadqiqot institutlari bilan hamkorlikni faollashtirish bo‘yicha topshiriqlar bergan edi. Markaz binosining ikkinchi qavatini xalqaro tashkilotlar vakolatxonalari uchun xonalar ajratish, shuningdek, Islom sivilizatsiyasi markazi uchun alohida yangi bino qurish to‘g‘risidagi qarorning muhim bandlaridan biri bo‘ldi. Qirqqa yaqin asosiy hamkor davlatlar mavjud. Markazning ikkinchi qavatida ularning faoliyati uchun barcha shart-sharoitlar yaratilib, zamon talabi darajasida tashkil etish O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining navbatdagi kengaytirilgan ilmiy kengashi jarayonida alohida ta’kidlandi.