Soxta “tariqat”larning nooʻrin iddaolari
Zarafshon vohasi tarixida tariqatdan saboq berishni daʼvo qiluvchilar, soxta tariqatchilar ham uchraydi. Soxta tariqatchilar deganda, tasavvufning faqat tashqi jihatlariga, marosim va turli zikr majlislariga asosiy eʼtiborni qaratib, uning falsafiy-irfoniy xususiyatlaridan bexabar faoliyat yuritayotgan, muayyan bir kishini pir sanab, uning etagidan tutuvchi, jamiyatning boshqa aʼzolaridan chetlashib, pir xizmatini hayotdagi eng asosiy maqsad, deb biluvchi johil kishilar yoki jamoalar, guruhlar tushuniladi. Ular faoliyatida tasavvuf taʼlimotida, shariat ahkomlaridan kelib chiqib, qabul qilingan tartib-qoidalardan chetga chiqish holatlari ham kuzatilmoqda. Buning sabablaridan biri, ulardagi mutaassiblik gʻoyalarigina emas, tasavvuf tarixi, maqsadi va vazifalari toʻgʻrisida ilmiy asoslangan, misol va faktlar bilan isbotlangan tushuntirish ishlari yetarli emasligidadir. Baʼzi zamonaviy tariqat vakillari oʻz tariqatlaridagi ayrim harakatlari bilan kishilar eʼtiroziga sabab boʻlmoqda. Ular ming yillar oldin shakllanib, muqaddas deb ulugʻlangan diniy ahkomlarning ildizlarini toʻla-toʻkis tushunmaydigan kishilar ongini zaharlamoqda.
Tariqatga kirgan kishiga ilmning shart emasligi va hatto ilmni tark qilish afzalligi toʻgʻrisidagi masala ham, ayni paytda, dolzarb.
Soxta shayxlar johil, ilmsiz sufiylar va botil tariqatlar tasavvufda qattiq tanqid ostiga olinadi. Ilm talab qilishni rad etuvchi “tariqatchilar” quyidagilarni dalil qilib keltiradi: “Avvalo, ilmning mohiyati ibodatga vosita boʻlishdir. U orqali inson Robbini taniydi va unga bandalik qilishga harakat qiladi. Modomiki, inson Allohga ibodat qilish yoʻliga oʻtgan ekan, unga ilmning keragi yoʻq” [12]. Tariqatchilar faoliyatida ham islomga mutanosib kelmaydigan baʼzi bidʼat va xurofotlar borki, ularni ilmiy asosda bartaraf etish zarur.
XVII asrda Ahmad Sirhindiy aynan shunday masalalarni isloh qilish maqsadida “Maktubot” [5] asarini yozgan. Asarda tasavvufning mohiyatini sodda iboralar bilan sharhlab, yot qarashlarga ishonchli hujjat va dalillar bilan raddiya bergan. Uning maktublari oʻz davridan koʻra koʻproq kelajakka xitob [4] qilgan. Ular oʻz davridan koʻra kelajakka atalgan maktublardir.
Soʻfi Ollohyorning “Sabotul ojizin” asari aqida, fiqh, tafsir, hadis, tarix, siyrat va adab ilmlarini oʻzida jamlagan moʻtabar manbadir. Unda islom asoslarini oʻrgatuvchi eng muhim fan boʻlgan aqidaga oid masalalar turkiy tilda sharhlangan. Asarda Alloh taoloning maʼrifati, tavhidi, sifatlari, imon, farishtalar, qabr azobi, qiyomat, umrning foniyligi haqida soʻz yuritiladi. Shuningdek, avliyolar karomati, piri komillar, rizo va sabr, tama, dunyo hiylalaridan qochish, kibr, tavakkul, darveshlik, muloyimlik, ezgulik, haqirlik, sadoqat kabi inson kamolotini belgilovchi fazilatlar va holatlar sodda til va taʼsirchan ruhda bayon etilgan. Shuningdek, oʻsha davrdagi oʻn toʻrtta bidʼat taʼlimot jiddiy tanqid qilinib, ularning muddaolari oʻrinsiz ekani ochib berilgan.
Soʻfi Ollohyor – ravshaniya, abbosiya, hubbiya, malohid, avliyoiya, hululiya, huriya, voqifiya, mutakosila, ilhomiya va iddaoiya kabi “soxta tariqat”lar va ularning notoʻgʻri “iddao”lariga munosib raddiya bergan.
Jumladan, hurufiylar ikki guruhga boʻlingan: avboshiylar va ravshaniylar. Ravshaniya – hurufiylardan ajralib chiqqan boʻlib, jahriy zikr bilan shugʻullangan. “Jazba ahlimiz” deb, devona qalandar boʻlib, shaharma-shahar, qishloqma-qishloq yurgan. Oqshomlari jam boʻlib, turli musiqa asboblari – nay, qoʻbiz kabilarni chalib, hikmatlar aytgan. Yigʻilgan xotinlar va yosh yigitlar joʻr boʻlib ashula aytgan [7]. Albatta, bu shariat va tariqat qoidalariga mutlaq toʻgʻri kelmaydi. Bu davrda avboshiylar koʻpayib ketgani taʼkidlangan.
Abbosiya – fahsh va giyohvandlikka mubtalo boʻlgan. Hubbiyalar esa Allohni qattiq sevsa, shariat ahkomi soqit boʻlishini aytishgan.
Soʻfi Ollohyor bunday deydi:
“Yaqin bilgilki, baʼzi nomusulmon,
Demish: “Vaqtiki qurbat topsa inson,
Koʻtarur Haq shariat hukmin andin”,
Boʻlur yuzi qaro mundogʻ degandin.
Bu botil soʻz erur qavli malohid,
Shariatga erur ul firqa johid”.
Bularni tanqid qilib yuzi qaro boʻlgani, bu botil soʻz ekanini taʼkidlab, malohidlarning bu iddaolari shariatga zidligini tushuntirib, keskin raddiya beradi. Asrlar davomida shakllangan islomiy dunyoqarashning buzilishi va nosogʻlom muhitning vujudga kelishiga sabab boʻladigan bu taʼlimotlarga ergashmaslikka chaqiradi. Takabbur boʻlmaslik, qiyomatda nasabdan soʻralmasligi, “qoracha” “xoja”dan yoki “muallim” “sayyid”dan yuqori turishi mumkinligi tushuntirilgan. Bu illatlarga birgalikda kurashish [7] zarurligi taʼkidlangan.
Jaloliddin Rumiy bunday deydi:
Nist dunyo nuqrahu farzandi zan,
Chist dunyo? Az Xudo gʻofil budan.
Yaʼni sen boylikni ham, ayol va farzandni ham dunyo deb bilma, ulardan yuz ham burma! Seni nima gʻaflatda tutsa, nima haqiqatdan uzoqlashtirsa ana shuni dunyo deb bilgil. Insonning oilasi va yaqinlariga doimo mehr-oqibat bilan munosabatda boʻlishi chin insoniylik namunasidir.
Yuqorida nomlari zikr qilingan bir qancha botil tariqatlar paydo boʻldi va ularning barchasi ahli sunna val jamoa eʼtiqodi boʻyicha keskin tanqid ostiga olindi. Notoʻgʻri boʻlganligi bois ularning aksariyati tarix sahnasidan tushib qoldi.
Muayyan tariqat piri shariatdan bexabar boʻlsa, uning ortidan ergashganlar undan-da savodsiz boʻlsa, bu holat nima bilan yakun topishini tasavvur qilish mumkin. Ular atrofga jaholat tarqaladi va xalq maʼnaviyatiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Mana shu kabi “soxta tariqat”chilarning “soxta” daʼvolari jamiyat orasida goh-gohida toʻlqinlanib turadi. Jumladan, “Pirga qoʻl bergan kishining qazo namozlari soqit boʻlishi”, “Puxta ilm olishlik shart emasligi”, “Chap qoʻl bilan sindirilgan nonni yemaslik”, “Pir tahorat qilgan suv muqaddasligi” kabi bir qator nosharʼiy iddaolari aholining turli tushunmovchiliklariga sabab boʻlmoqda.
Paygʻambar Muhammad sollallohu alayhi vasallammuborak hadislaridan birida bunday deydilar: “Ummatimning eng yaxshisi oxirat ishi deb dunyo ishini, dunyo ishi deb oxirat ishini qoldirmaydiganlaridir”, dedilar.
Alloh taolo rohiblik, yaʼni tarkidunyochilik yoʻq ekanligi xabarini quyidagi oyatda marhamat qilgan: “Rohiblikni oʻzlari chiqarib oldilar. Biz buni ularga farz qilmagan edik, faqat oʻzlari Allohning roziligini tilab qildilar, lekin haqiqiy rioyasini qila olmadilar. Bas, ulardan iymon keltirganlariga ajrlarini berdik, lekin ularning koʻpi fosiqdurlar” (Hadid surasi, 27-oyat).
Muhammad sollallohu alayhi vasallam hadisi shariflaridan birida bunday marhamat qiladilar: “Islomda rohib (tarkidunyochi)lik yoʻq” [8:11].
Koʻrinib turibdiki, ayrim tariqatchilarning qilayotgan amallari shariat asoslariga ham, tariqat anʼanalariga ham toʻgʻri kelmaydi. Bundan tashqari, oddiygina insoniy mantiq mezoniga ham mos emas.
Tasavvuf asosi – Qurʼoni karim va sunnati mutahharo ustida bunyod etilgan. Tasavvuf qoidasi: “Har bir diniy fikriy yondashuv ilmiydir”. Tasavvuf har tomonlama qalbni soflash, tozalash, taftish qilish, tushunish va muloqot qilishni talab qiladi. Uning ichki qoidalari shariat fiqhiga asoslangan boʻlib, shariat kabi islohot va tadrij jarayonini ham qabul qiladi.
Yassaviya tariqati peshvolari “Men jin va insni faqat Oʻzimga ibodat qilishlari uchungina yaratdim” (Vaz-zoriyot surasi, 56) oyatidan maʼrifatni tushunishadi. Maʼrifatdan taʼbir esa ibodatga ishora boʻlib, maʼrifat ibodatsiz hosil boʻlmasligi [6] aytilgan.
Alloh taolo Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ummatini har bir ishda moʻtadil boʻlgan, adolatli ummat ekanligini taʼriflab:
“Shuningdek (yaʼni haq yoʻlga hidoyat qilganimiz kabi), sizlarni boshqa odamlar ustida guvoh boʻlishingiz va paygʻambar sizlarning ustingizda guvoh boʻlishi uchun oʻrta (adolatli) bir millat qildik” [10] deydi.
Yaʼni bu ummat oʻz aqidasida, amal va hukmlarida moʻtadil boʻlgan ummatdir. Alloh taolo Muhammad sollallohu alayhi vasallam ummatlarini oʻz kalomi sharifida alohida ulugʻlab, ularni haq yoʻl sari hidoyat qildi va amallarida moʻtadil ummat qildik, deb taʼrifladi. Chunki dinda chuqur ketish hamda dinning qatʼiy boʻlmagan ahkomlarida mutaassibona amalda boʻlish toʻgʻri yoʻldan adashish va halokatning omilidir. Ularga shayton amallarini chiroyli koʻrsatib qoʻyganligi sababli turli bidʼat, xurofot va hatto shirk amallar sodir boʻladi.
Shubha yoʻqki, tariqat peshvolari sababli bu din ahkomlari, shariat odoblarini alohida eʼtirof etish lozim. Biroq oʻzini tariqat sohibi, yoxud dinning asl jonkuyari sifatida koʻrsatib, shariat ilmidan bexabar holda tariqatda peshvolikni daʼvo qilayotgan, Alloh va paygʻambarining buyrugʻi bir chetda qolib, dinda boʻlmagan, toqatdan tashqari amallarni targʻib qilayotgan kimsalarning “tariqat” nomi bilan ish yuritayotgani ham koʻz yumib boʻlmas holatdir.
Aslida shariat ahkomlarini joriy qilish yoki biror ibodatni farz qilish Alloh taologa va Uning izni bilan paygʻambarlariga xosdir. Paygʻambarimiz sollallohu alayhi vasallam dinda, eʼtiqodda qay darajada boʻlish lozimligini koʻrsatib: “Ishlarning yaxshisi – uning oʻrtachasidir”, dedilar. Paygʻambar Muhammad sollallohu alayhi vasallam shunday deb turganlarida, oʻziga toʻgʻri yoʻlni koʻrsatishni soʻrab kelgan muridga toqatidan tashqari vazifalarni yuklash, tarkidunyochilikni targʻib qilib, ibodatlarga mukkasidan ketishga buyurish sunnati mutahharoga zid yoʻldir. Holbuki, Paygʻambar sollallohu alayhi vasallam: “Sizlarning yaxshilaringiz dunyosini deb oxiratini, oxiratini deb dunyosini tark qilmaganlaringiz hamda insonlarga yuk boʻlmaganlaringizdir” [2], deganlar. Nabiy sollallohu alayhi vasallam bu muborak hadislari bilan musulmon kishini qanday umrguzaronlik qilishini belgilab berganlaridan keyin ham tarkidunyochilikka targʻib qilib, “pirsiz yashashni dinsizlik” deb daʼvo qilayotganlar shariatning qaysi daliliga suyanmoqda?
Darhaqiqat, islom dini navqiron, bagʻrikeng dindir. Allohning dargohida shoh ham, gado ham, faqiru dunyodor ham, gunohsizu gunohkor ham, olimu johil ham, sogʻlomu bemor ham najot izlab, oʻz ehtiyojini topish ilinjida ibodatga yuzlanadi. Islom esa ularning barchasining toqatidagi dindir. Paygʻambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Dinni boshqalarga yengil qilib tushuntiringlar, ogʻirlashtirmanglar. Hamda dindagi yaxshilik bashoratlarini yetkazinglar, ularni nafratlantirib qoʻymanglar” [1], deb marhamat qilganlar va bu dinni barcha bilan barobar baham koʻrish lozimligini uqtiradilar.
Baʼzan ayrim masjidlarda jamoadagi tariqat daʼvosidagi ayrim odamlarning oʻz imomlari ustidan shikoyat qilishlarini eshitib hayron qolamiz yoki ayrim namozxon birodarlarning boshqalarga “bosh kiyiming yoʻq, boʻyningda galstuk bor ekan, sening ibodating unaqa ekan, masjidga kelma”, “meni yonimda namoz oʻqima”, “sening ibodating ibodat emas”, degan soʻzlarni aytib, dil ogʻritganlarini yoxud tasavvuf daʼvosidagi ayrim kimsalarning boshqalar qoʻlidan, hatto onasi, xotini qoʻlidan taom yemasligi-yu oʻz tariqatida boʻlmaganlarni “kofir” deb aytishlari kishining hayratini yanada oshiradi.
Oʻzlarini tariqatga mansubligini daʼvo qilayotgan ayrim kimsalar mutaassiblikning shu qadar chuqur nuqtasiga yetganki, hatto bosh kiyimsiz namoz oʻqiydiganlarni, tariqatda boʻlmaganlarni kofir deyish darajasiga borib yetgan [9].
Dinda mutaassibona yoʻl tutib, faqat musulmon birodarini ayblaydigan, oʻziga maʼqul boʻlmagan ishi sabab uni kofirga chiqaradigan bunday kimsalarning masjidga kelishidan, islom arkonlarini bajarish, ibodat qilishdan maqsadi nima? Jamoada bir-biriga nisbatan nafrat uygʻotishmi? Yoki oʻzini din sohasida bilimdon, taqvodor qilib koʻrsatishmi? Yoki kimnidir ayblab, jamoada fisqu fasod qoʻzgʻashmi? Avvalo, ibodatdan maqsad Alloh taoloning roziligini topish, oxirat saodatiga erishish ekan, demak, bunday kimsalar, birinchi navbatda, oʻz niyatlarini, maqsadlarini toʻgʻrilab olishi kerak.
Inson maʼrifatli boʻlishi, oʻzini anglash, oʻrganish uchun avvalo nafsini boshqara olishi, bor kuch-quvvatini ilohiy ishq yoʻlida sarflashi, butun vujudini idora etib, uni ruhiy kamolot uchun safarbar qilishi kerakligi taʼkidlanadi. Yerdan yaxshi hosil olish uchun uni barcha begona oʻtlardan tozalab, keyin urugʻ sepilgani kabi botinni poklab, soʻng zikr urugʻini sepish kerakligi tushuntiriladi. Shuningdek, inson maʼrifatli boʻlishda nafsga qarshi sabr fazilatini oʻziga singdirishi kerak. Bu jarayonda halol luqma va hushyorlikka alohida eʼtibor berib, qoʻl mehnati bilan hayot kechirishni kundalik odatga aylantirish lozimligi uqtirilgan.
Avvalo tariqatlarda murid-murshidlik muayyan tartib-qoidalar asosida yuzaga kelib, qatʼiy shariatga tayangan va tariqat odoblarini oʻzida mujassam etgan hamda murshidning koʻrsatmalariga rioya etish sharti bilan tariqatga murshidlik qilish huquqi pir-murshidlar tomonidan berilgan. Tariqat murshidi shariat qonun-qoidalarini yaxshi bilishi va tariqat silsilasi sahih boʻlgan ustozlar zanjiriga ulanishi asosiy shartlardan sanaladi. Tarixda tariqat masnadiga oʻtirgan murshidlarga oʻz ustozlari tomonidan tasdiqlangan ijozatnomalar berilgan. Ushbu hujjat murshid, qozi yoki zamona ulamolari muhri bilan tasdiqlangan.
Tariqat, yuqorida taʼkidlab oʻtilgandek, ahdi qatʼiy, taqvosi mustahkam ulugʻlar yoʻli. Yuqoridagi tanqidlar esa sof tariqatning asl sohiblariga emas, yosh yigit-qizlarni ilm-maʼrifatdan toʻsib, farz va sunnat ibodatlardan tashqari yana bir qancha vazifalarni yuklab tashlaydigan, qoʻshtirnoq ichidagi tariqatning soxta “pirlari”ga tegishli. Sof tariqat va uning asl mohiyati hamda maqsadi alohida bir ulkan mavzu. Bu mavzuda soʻzni muxtasar qilsak, chunki kishi imonning nimaligini taʼriflash uchun avvalo imonga kirmogʻi lozim boʻlganidek, tariqat haqida xolis soʻz yuritish uchun tasavvufdan yetarli darajada boxabar boʻlish lozim. Bu boradagi tavsiyalar, tariqat istaganlar shariat ilmini mukammal egallagan, ustozlik maqomidagi ulugʻlarga murojaat qilsalar maqsadga muvofiq boʻladi.
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR ROʻYXATI
-
Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil Buxoriy. Sahihi Buxoriy. – T.: “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti. 2008. 1-juz. – B. 23, 2-juz. – B 392.
-
Ali ibn Hisomiddin al-Hindiy. “Kanzu-l-aʼmol”. – Bayrut: “Muassasatur risola” nashriyoti, 1989. 3-juz. – B. 428.
-
Al-Kutubu as-sitta. Imom Buxoriy. Sahihul Buxoriy. – Riyoz: Dorus salom, 2000. –B. 8. 69-hadis.
-
Görmez, “Açılış Konuşmaları I”, Uluslararası İmâm-ı Rabbânî Sempozyumu Tebliğleri, – Istanbul: Hüdâyî Vakfı, 2018. – S. 10.
-
Muhammad Masrur Ahmad, Jovid Iqbol Mazhariy, Iqbol Ahmad Axtar Qodiriy. Jahoni Imom Rabboniy mujaddidi alfi soniy shayx Ahmad Sirhindiy // Sohibzoda Sojid ar-Rahmon. Imomi Rabboniy ki taʼlimoti tasavvuf. T. 2. – Karachi: Imomi Rabboniy fondi, 2005. – B. 501.
-
Muhammad Olim shayx Azizon. Lamahot. – B. 245.
-
Sirojiddinov Sh. Soʻfi Ollohyor ilohiyoti (I qism). – T.: Imom al-Buxoriy xalqaro jamgʻarmasi nashriyoti, 2001. – B. 19.
-
Shamsiddin Abu Bakr Muhammad ibn Abu Sahl Saraxsiy. Mabsut. – Bayrut: Dorul fikr, 2000. 4-jild. – B. 353.
-
Ehson Ilho Zahir. Al-Barilaviyyatu – aqoid va tarix Lohur – Pokiston: “Idoratu tarjimoni al-sunna”, 2008. – B. 55, 69, 135.
-
Qurʼoni karim maʼnolarining tarjimasi. Tarjima va tafsir muallifi Shayx Abdulaziz Mansur. – T.: Sharq, 2004. Baqara surasi.143-oyat.
-
Husayn ibn Masʼud al-Bagʻaviy. Sharhus sunnat. – Bayrut: Maktabatul islomiya, 1983. 2-jild. – B. 371.
-
Yuldashxodjayev X. Tariqatchilikning zamonaviy koʻrinishlari. – Toshkent: TIU, 2010. – B. 17.
MEXROJIDDIN AMONOV,
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi katta ilmiy xodimi,
tarix fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD)
Манба: https://www.bukhari.uz/?p=44486&lang=oz
Ohod xabarlardan foydalanishdagi zamonaviy muammolar
Aqida ilmi insonga e’tiqodni dalillar bilan o’rganib, qat’iy ishonish darajasiga ko’tarilishni o‘rgatadi. Natijada esa, inson har bir amalini ixlos bilan, niyat qilib savob-u ajrga erishishini bilib amal qiladi. Aqida ilmida aqidaviy masalalardan tashqari, aqidaviy hukmlar qanday olinishi ham o’rganiladi. Albatta, hukmlarni olishda xabarlardan keng foydalaniladi. Xabar mavzusining o‘zi keng qamrovli bo’lib, u aqida, fiqh va axloq ilmlarida dalil bo’lishda muhim ahamiyatga ega. “Xabar” so’zi hadis ilmida “hadis”ning sinonimi sifatida ishlatiladi. Aqida ilmida esa, “xabar” kalimasi “hadis” ma’nosida va o’zining lug’aviy ma’nosiga ko’ra “so‘zlash yoki yozish tariqasida aytib beriladigan narsa”ga ishlatiladi[1]. Moturidiya aqidaviy ta’limotida “xabar” “ma’rifatni hosil qiluvchi vosita” sifatida qo’llaniladi. Mazkur aqidaviy ta’limotning kitoblari “Narsalarning haqiqatini bilish va insonlarda ilmni hosil qiluvchi vositalar” nomli bahs bilan boshlangan[2]. Unda xabarlar ikki turga: mutavotir va ohod xabarga bo’linishi aytiladi.
Mutavotir xabar zaruriy ilmni, ya’ni tafakkursiz, o’z-o’zidan hosil bo’ladigan ilmni hosil qiladi[3]. Mutavotir xabarni eshitgan insonda o’z-o’zidan “ilm” hosil bo’ladi. Bu xabar turini eshitgan inson “yo’q, bunday narsa mavjud emas” deb inkor qilsa, aqlli insonlar qatoridan chiqariladi. Ilm esa, yaqin (qat’iy ishonch) ni ifoda qiladi. Quyida mutavotir va ohod xabarlari qanday xabar ekani yoritiladi.
Mulla Ali Qorining “Sharhu nuxbatil fikar”ga yozgan sharhida “mutavotir xabar”ni shunday ta’riflagan:
المتواتر المفيد للعلم اليقيني واليقين هو الإعتقاد الجازم المطابق، وهذا هو المعتمد أن الخبر المتواتر يفيد العلم الضرورية وهو الذي يضطر الإنسان إليه بحيث لا يمكن دفعه
Mutavotir (xabar) yaqiniy ilmni ifodalovchidir. Yaqin esa, voqe’likka mos keluvchi, jazm qiluvchi e’tiqoddir. Asos gap shuki, mutavotir xabar zaruriy ilmni ifodalaydi. Uni inson botilga chiqarolmaydigan darajada qabul qilishga majbur bo’ladigan ilmdir. [4]
Demak, mutavotir xabar inkor qilib bo’lmaydigan, jazm (qat’iy ishonch) bilan tasdiqlanadigan ilm hisoblanar ekan. Qur’on va mutavotir yo’l bilan rivoyat qilingan hadislar shular jumlasidandir. Mutavotir xabar bilan aqidaviy hukm yoki aqidaviy masala sobit bo’ladi. Mazkur xabarning muqobilida “ohod xabar” bo’lib, u “zonn”i (kuchli gumon) ifodalaydi. Ko’pchilik ulamolar ohod xabar amalni vojib qilishini lekin, ilmni ifoda qilmasligini aytishgan.
Mulla Ali Qorining “Sharhu nuxbatil fikar”ga yozilgan sharhida ohod xabar haqida shunday deyilgan:
فإنهم قالوا: أحاديث الصحيحين التي ليست بمتواترة إنما تفيد الظن، فإنها آحاد، والآحاد إنما يفيد الظن على ما تقرر
Muhaqqiq ulamolar va ko’pchilik olimlar aytishadiki: ““Sahihayn[5]”dagi mutavotir bo‘lmagan hadislar “zonn”i ifodalaydi. Chunki ular ohod hadislardir. Ohod esa qaror topgan hukmga ko’ra zonni ifodalaydi.[6]
Demak, ohod hadislar “ilm”ning muqobilida turadigan “zonn”i ifoda qiladi. Zonn deb, ishonchda ikki tarafdan ustunrog‘iga ishlatiladi. Ya’ni idrokning 70% - 99% bo’lganiga mazkur so‘z ishlatiladi. Zonn shak va vahmdan ustun turadi.
Amaliy shar’iy ilmda ohod xabarning o’rni keng. Imom Buxoriy va imom Muslim o’z “Sahih”larida ohod xabarni qabul qilish joizligi va unga amal qilinishi haqida alohida bob yozishgan. Biroq aqidadagi hukm va qoidalar qat’iy ishonch darajasida tasdiqlashni talab qilgani uchun “yaqin” (qat’iy ishonch)ni ifodalaydigan xabar hujjat qilinishi kerak.
“Aqida” so’zi qalb unga mustahkam, pishiq bog’langan narsaga ishlatiladi. Qalb bir narsaga mustahkam bog’lansa, unda hech qanday shak-shubha qolmasligi kerak. Oldingi mutakallimlar[7] ham “aqida ilmida ohod xabar hujjat bo’lmaydi” deb mana shu qalb unga mustahkam bog’lanishi kerak bo’lgan, dinning asli bo’lgan aqidani nazarda tutishgan. Ohod xabarlar aqida ilmida hujjat bo’lishi haqida bahslar ko’paygach yuqoridagi “ohod xabar aqidada hujjat bo’lmaydi” degan iboraga oydinlik kiritib, batafsil yoritishga ehtiyoj tug’ildi. Ohod xabar aqida ilmida hujjat bo’lishi borasidagi qarash egalari uch toifaga bo’linadi:
Birinchi toifa: ohod xabarni mutavotir xabar kabi Qur’on va sunnatda qat’iy sobit bo’lib kelgan deb qarovchilardir. Ularning qarashicha ohod xabar “ilm” ya’ni qat’iy ishonchni ifodalaydi. Ular o’z qarashlariga Rosulullohga xilof qilishdan qaytarilgan oyati karimalarni asosiy dalil qilib keltirishgan. Shuning uchun ohod xabar hujjat bo’lgan masalani inkor qiluvchisini kofir, dindan chiqqanlikda ayblashadi.[8] Olimlarning “aqida faqatgina qat’iy dalil, oyat va mutavotir darajasiga yetgan hadis bilan sobit bo’ladi” degan gaplarini bid’at, shariatda asli yo’q gap, deb qarashgan. Salaflardan hech kim ohod xabar aqidani sobit qilmaydi, degan gapni aytmagan” deb da’vo qilishadi. Rosul alayhissalom o’z havoyi nafslaridan gapirmasliklari va barcha aytgan gaplari dindan ekani va Allohning vahiysi ekanligini oyatlar bilan hujjat qilishadi.[9] Biz ham Rosul alayhissalomning gaplari dindan ekanligiga, shariatdan iborat ekaniga va u kishi vahiydan o’zga narsani gapirmasliklariga taslimmiz. Dalillarning sobit bo‘lish va dalolat qilishdagi darajalaridan bexabar inson ularni eshitganda ishonib ketaveradi. Ilmli kishi esa, qoida va hukm chiqarib olishda asos bo‘lishga yaraydigan hujjat dalolat qilishda va sobit bo’lishda “qat’iy” bo’lishi lozimligini biladi. Aksincha, Qur’on va sunnatdagi lafz bittadan ko’p ma’noga dalolat qilsa yoki sobit bo’lishda qat’iy bo’lmay zonniy bo’lsa, u qoida yoki hukmni tark qilgan kishi dindan chiqqanlikda va kufrda ayblanmaydi. Qur’on va sunnatda kelgan lafzning bir ma’nodan ko’piga dalolat qilishi va qat’iy sobit bo’lmasligi olimlar ijtihod qiladigan, zonniy (qat’iy bo’lmagan)hukmlardir..
Xuddi shu ma’noni ta’kidlab zamondosh olimlardan Abdur Rohman Hasan Habannaka Maydoniy rohimahulloh zonni ifodalaydigan ohod xabarlarning aqidada hujjat qilinishi borasida uzil kesil “hujjat bo’lolmaydi” deyishdan yoki, “qat’iy hujjat bo’la oladi” deb aytishdan ehtiyot bo’lishga chaqirgan. “Shu sababdan, zonn (kuchli gumon)ga dalolat qiluvchi narsani mustahkam aqidaga aylantirish qiyin. Zonni ifodalovchi xabar bilan qat’iy e’tiqodni lozim qilishimiz durust bo’lmaydi. Yoki zonn bilan sobit bo’lgan narsaga e’tiqod qilmaydigan kishini kufrga chiqarishimiz durust bo’lmaydi”, deb ta’kidlagan.[10]
Ushbu birinchi toifa keltirgan dalillar o’rganib chiqilsa, oyat va hadislarni o’z qarashlari bilan tushunganliklarini guvohi bo’lish mumkin. Chunki oyatlardagi Rosululloh alayhissalomga xilof qilishdan saqlanish kerakligi, kim Allohning elchisiga xilof ish qilsa, unga og’ir azob bor ekanligi haqidagi oyatlar, ular tushunganidek dinning asli, rukn hisoblangan aqidaga sobit bo’lishida shubha ega xabarni dalil qilish lozimligini keltirib chiqarmaydi. Aksincha, Rosul alayhissalomning o’zlari ummatga har bir ishni o’z o’rniga qo’yishni o’rgatganlar. Bu yo’lni tushunishda mujtahid olimlar peshqadamlardan bo’lishgan. Ular inkor qiluvchisi dindan chiqqan, kofir deb qaraladigan aqidaga ohod xabarni hujjat qilishmagan. Qat’iy hukm oyat va hadis lafzi qat’iy dalolat qilgan va qat’iy sobit bo’lgan narsadan olinadi.
Ikkinchi toifa: ohod xabar “zonn”i(kuchli gumon) ifodalashini aytuvchilar bo’lib, ular ahli sunna val-jamoaning ko’pchilik olimlari hamda muhaqqiq olimlardir[11]. Ular ohod xabar zonni ifodalagani uchun asl aqidaga hujjat bo’lmay, balki qat’iy dalil bilan sobit bo’lgan asl aqidaga qo’shimcha, to’ldiruvchi dalil sifatida qabul qilinishini aytishadi. Hamda aqidalarning ba’zisi zonniy (kuchli gumon) tasdiqlanishini aytishgan.
Hanafiy olim Kamol ibn Humom rohimahulloh aqida ilmida dalillar turiga qarab qat’iy va zonniy tarzda tasdiqlanishini aytgan. [12]
Islomning hujjati laqabi sohibi bo‘lgan Imom G’azzoliy “Kitab-ul-iqtisod”ning “Sam’iyot bobi”da dalillar turiga qarab tasdiqlanishini keltirgan. [13]
Ahli sunna olimlari ohod xabar qat’iy aqidani sobit qila olmasligining sababi darajasining mutavotirnikidan past ekanidaligini aytishadi. Qat’iy tasdiqni talab qiladigan narsaga qat’iy tasdiqni ifodalaydigan dalil hujjat qilinishi lozim. Shuningdek, zonniy tasdiqlanadigan narsaga zonniy bo’lib sobit bo’lgan dalilni hujjat qilish kerak. Shu o‘rinda bir savol tug’iladi: “Unda ohod xabar inkor qilinadimi?”
-Yo’q, ohod xabar inkor qilinmaydi. Chunki, bir kishi ohod xabarni inkor qilganda ishonchli roviyni, uning rivoyat qilishdagi aniqligini (zabt) va hatto Rosul alayhissalom va sahobiyni inkor qilgan yoki yolg’onchilikda ayblagan bo’ladi. Buyerda gap “sahih ohod xabar” haqida ketyapti. Zotan mutavotir xabar yakdil qabul qilingan xabar bo’lib, unda roviylarining adolati va rivoyat qilishdagi aniqligi (zabti)ni o’rganishga ehtiyoj yo’q. Ohod xabarda roviylarning holatlari va matn dalil izlash orqali o’rganiladi va u maqbul[14] (qabul qilingan) va mardud[15] (rad etilgan), sahih va sahihmas kabi turlarga bo’linadi. Shundan kelib chiqib, ohod xabarga amal qilish vojib. Sahobalar roziyallohu anhum va ulardan keyingilar shu yo’lni tutishgan.
U uchinchi toifa: ohod xabar “yaqin”(qat’iy ishonch)ni emas, “zonn” (kuchli gumon)i ifoda qilgani uchun uni hujjat sifatida qabul qilmaydiganlar toifasidir. Ular Qur’oni Karimda “gumon” qoralanganini asos qilib aytishadi.
Ohod xabarlarni butunlay inkor qiluvchilar “qabr azobi ohod hadis bilan sobit bo’lgan. Ohod xabar gumonni ifodalaydi. Qur’oni Karimda Alloh taolo gumondan chetlanish kerakligini aytgan[16] deb, o’zlarining vahmlarini asosga ega deyishadi.
Shu o’rinda ohod xabar ifodalaydigan “zonn”ga batafsil kirishish o’rinli bo’ladi. Qur’oni Karimda “zonn” lafzi ikki xil ma’noda kelgan.
} ٱلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَـٰقُوا۟ رَبِّهِمۡ وَأَنَّهُمۡ إِلَیۡهِ رَ جِعُونَ{
“Ular, albatta, Robbilariga ro’baro’ bo’lishlari va albatta, Unga qaytib borishlariga ishongan zotlardir”.[17]
Ibni Kasir rohimahullohning tafsirida يَظُنُّ kalimasi haqida shunday degan: “Arablar ba’zida يقين (aniq ishonch)niظَنٌّا deb ham nomlashadi, gumon, shakni ham ظَنٌّ deb atashadi degan. Bu xuddi ular zulmatni ham ziyoni ham bir kalima سُدفَة deb aytishlariga, yordam beruvchini ham, yordam so’rovchini ham, صَارِخا deb nomlashlariga o’xshaydi”, degan.[18]
Boshqa oyati karimada esa,
}وَمَا یَتَّبِعُ أَكۡثَرُهُمۡ إِلَّا ظَنًّاۚ إِنَّ ٱلظَّنَّ لَا یُغۡنِی مِنَ ٱلۡحَقِّ شَیۡـًٔاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِیمُۢ بِمَا یَفۡعَلُونَ{
“Ularning ko’plari gumonga ergashadilar, xolos. Albatta, gumon haq o’rnida hech narsa bo’la olmas”.[19]
Yuqoridagi oyatda esa ظَنّ kalimasi يقين ning ziddi bo’lib kelgan. Demak, “zonn”i “gumon” ma’nosini ifodalab gumon qoralangan deganlar “ishonch” ma’nosi ham borligidan bexabar ekanlar. Aqida ilmidagi idrokning “yaqin” (kuchli ishonch) darajasidan bir pog’ona quyi bo’lgan “zonn” (gumon) kalimasi bilan hech qanday asossiz paydo bo’lgan gumon boshqa-boshqa narsa ekanini anglash kerak.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rohimahulloh ohod xabarni inkor qiluvchilarga raddiya berib shunday deganlar: ““Zonn” bilan “zonn” ning farqi bor. Ohod xabar aqidada hujjat bo’lmaydi, degan ilmsizlarning “zonni” bilan Imom Buxoriy, imom Muslim rohimahullohlar kabi Islom ummatining ko’pchiligi tan olgan imomlar rivoyat qilgan sahih hadislarda naql qilingan “zonn”ing farqi bo’ladi, albatta”.[20]
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, qat’iy yaqiniy dalil sobit qilgan ilmni qabul qilib unga iymon keltirish vojib. Bunday turdagi aqidani inkor qilgan kishi kofir bo’ladi. Bunday aqidaning qat’iyligi musulmonlar orasida keng tarqalgan bo’ladi. Ya’ni musulmon kishi odatda bilishi mumkin bo’lgan va bilmasligi uzr hisoblanmaydi aqida hisoblanadi. Masalan, namoz va ro’zaning farzligi, olamni Yaratgan Zotning yagona ekanligi, Yaratuvchi komil sifatlar bilan sifatlanganligi va nuqsonlardan pok ekanligini bilish kabi. Aqida yoki aqidaviy masala qat’iy ishonchli hujjat bilan sobit bo’lsa, uni qat’iy ishonch bilan tadiqlash lozim. Shuningdek, qat’iy bo’lmagan aqidaning dalili o’zini darajasida zonniy bo’ladi. Aqida ilmining “Sam’iyyot bobi[21]”dagi masalalarning sobit bo‘lishida ohod xabarlar ikkilamchi hujjat sifatida keltirilgan hamda zonniy masalalarga hujjat qilingan.
Muxlisa NARZULLAYEVA,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi
xotin-qizlar masalalari bo‘yicha
bo‘lim mutaxassisi
[1] Mo’jam al-vasit. Mo’jam al-lug’ot al- arobiyya. – Maktabat al-shuruq ad-davliyya, 2008. – B. 215.
[2] Muhammad Yosir ibn Azizurrohman al-Hanafiy. Tahzibul arvoh an-nafsiyya fi taysiri sharhul aqoidin Nasafiyya. - B. 28.
[3]O'sha manba: - B. 31.
[4] Imom Ali ibn Sulton Muhammad al-Haraviy al-Qori. Sharhu sharhi nuxbatul fikar. – Bayrut: Dor al-Arqam (nashr qilingan sanasi ko’satilmagan). – B. 179.
[5] Sahihul Buxoriy va Sahihi Muslim
[6] Imom Ali ibn Sulton Muhammad al-Haraviy al-Qori. Sharhu sharhi nuxbat al-fikar. – Bayrut: Dor al-Arqam (nashr qilingan sanasi ko’satilmagan). – B. 220.
[7] Kalom ilmi ya’ni aqida ilmi bilan shug’ullanuvchi olimlar
[8] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Sunniy aqidalar. – Toshkent: Hilol nashr, 2015. – B. 57.
[9] Ahmad Mahmud Abdulvahhob Shinqitiy. Xobar al-vohid va hujjiyyatuhu. – Madina munavvara (nashriyot nomi ko’rsatilmagan), 2002. – B. 160.
[10] Ibni Hazm Andalyusiy. Al-ihkam fi usuli al-ahkam. Bayrut: Dar al-ofoq al-jadida, 2007. – J.I. – B. 97.
[11] Qarang: Imom Ali ibn Sulton Muhammad al Haraviy al Qori. Sharhu sharhi nuxbatul fikar. Bayrut: Dor al-Arqam (nashr qilingan sanasi ko’rsatilmagan), – B. 220.
[12] Doktor Ali Mahmud al-Ummari. Falsafatu ilmi al-kalam -Istanbul: Dor al-Irfon, 2020. – B. 21.
[13] Muhammad Abu Homid G’azzoliy. Kitob al-iqtisod fi al-e’tiqod. (nashr qilingan joyi va nashriyot nomi ko’rsatilmagan) 1-nashr. – B. 95.
[14] Roviydan xabarni qabul qilishda shart qilinadigan adolat va zabt sifatlarining bo’lishi
[15] Xabar beruvchining holati yashirin, ustun qiladigan narsa bo’lmagani uchun unda ixtilof qilingan kabi holatlar sababli xabar beruvchining rostgo’yligi ustun bo’lmagan xabar turi.
[16] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Qur’oni Karim va o’zbek tilidagi ma’nolar tarjimasi.-Toshkent: Sharq, 2011. – B. 527.
[17] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Qur’oni Karim va o’zbek tilidagi ma’nolar tarjimasi. – B. 7.
[18] Elektron resurs: https://quran-tafsir.net/katheer/sura2-aya46.html#p2
[19] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Qur’oni Karim va o’zbek tilidagi ma’nolar tarjimasi. – B. 213.
[20] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Sunniy aqiydalar. – Toshkent: Hilol nashr, 2015. – B. 58.
[21] G’ayb masalalari haqidagi bob.