G'iybatchi, masxaralovchi najot topmas
Umayya ibn Halaf quli Bilolning Islomni qabul qilganidan xabar topgach, o'zini qo'yarga joy topolmadi. Bosim o'tkazish maqsadida: “Menga itoatsizlik qilib, Muhammadga imon keltirdingmi? Qachondan beri qullar xojasining ruxsatisiz iloh tanlashni boshladi? Shunday ekan, Rabbingga duo qil, senga beradigan azobimdan xalos etsin. Misli ko'rilmagan darajada azoblayman”, dedi. Bilol roziyallohu anhu unga javoban: “Agar Rabbim imonimni siz beradigan azob bilan sinasa, misli ko'rilmagan darajada sabr qilaman. Siz beradigan azob Allohning azobi oldida hech narsa emas”, dedi.
Umayya qulini misli ko'rilmagan azob ila jazolashga qasam ichdi. Qo'l-oyoqlarini bog'lab, sahroda qaynoq qumlarga yotqizdi. Ustiga xarsangtosh bostirdi. Bu hol ancha davom etdi. Ba'zi-ba'zida Bilolning shirk diniga qaytishini umid qilgan holda: “Endi fikring qanday?” deb so'rardi. Bilol roziyallohu anhu “Ahad, Ahad” deyishdan bo'lak biror so'z aytmasdi.
Alloh taolo mo'min bandalarini yordamsiz qoldirmaydi. Parvardigorning inoyati bilan Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhu Bilolni sotib oldi va qullikdan ozod etdi.
* * *
Umayya nafaqat zaif yoki faqirlarga, hatto Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga ham ozor berishga jur'at etardi. Payg'ambarimiz alayhissalomni ko'rishi bilan masxara qilardi. Shu bois Alloh taolo Humaza surasini nozil qildi: “(Kishilar ortidan) g'iybat qiluvchi, (oldida) masxara qiluvchi har bir kimsaning holiga voy!” Ya'ni, insonlarni g'iybat qiluvchi va masxaralovchi (Umayya ibn Halaf)ga xorlik va shiddatli azob bo'lsin. “Qaysiki, u mol-dunyoni yig'ib, uni sanagani-sanagan”. G'iybatchi va masxaralovchi kishi to'plagan va doim sanab turadigan mol-dunyosiga aldanib, o'zini boshqalardan afzal deb bildi. Shu bois insonlarni tahqirladi va mensimadi. “Va moli (boyligi) uni abadiy qoldiradi deb o'ylaydigan kimsadir”. Ya'ni, “Mol-dunyoim menga abadiylikni ta'minlaydi. Doim tirik bo'laman. Hech qachon o'lmayman”, deb o'limdan keyingi hayot haqida o'ylamadi. «Yo'q! Qasamki, albatta, u “Hutama”ga tashlanur!» Aslo unday emas. Ish u g'iybatchi, ayblovchi va mol-dunyo yig'uvchi inson o'ylaganidek emas. Aksincha, yaqinda u yiqqan-tergan moli bilan birgalikda olovga uloqtiriladi. Uning judayam chuqur qa'ri bor. Hutamaning eshiklari uning ahli noumid bo'lishlari uchun hech ochilmaydi. Shu darajada qattiq yopiladiki, undan chiqib ketishga zarracha umid qolmaydi. Uzun-uzun ustunlardan olovning o'chib qolishini tasavvur etib bo'lmaydi. «(Ey inson!) “Hutama” nima ekanini senga ne ham anglatur?! (U) Allohning yoqib qo'yilgan bir olovidir». Jahannamga “Hutama”, ya'ni “Parchalovchi” nom berilishining hikmatlaridan biri – moli bilan kibrlanib, boshqalardan o'zini ustun qo'ygan, burnini baland ko'targan mutakabbir kishini tanasiga aziyat beradi. Buning ustiga, u Allohning olovidirki, boshqa olovlar kabi emas. Rabbisiga bo'ysunib, hech qachon o'chib qolmaydi. “(U badanlarni teshib o'tib) yuraklarga qadar etur. Albatta, u (olov) ularni qamrab oluvchidir. (O'zlari) uzun ustunlarda (zanjirband) bo'lurlar”. Ya'ni, olov qalblargacha ko'tarilib, yomon axloqli kishini issig'i bilan o'rab oladi va tiriklayin yondirib yuboradi (“Tafsiri Qurtubiy”).
* * *
Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhumo: «...“Shuningdek, qalbini Biz zikrimizdan g'ofil qilib qo'ygan, havoyi nafsiga ergashgan va qilar ishi isrofgarchilik bo'lgan kimsalarga itoat etmang!” (Kahf surasi, 28) oyati Umayya ibn Halaf Jumahiy haqida nozil bo'lgan», deydi. Bunga sabab, u Nabiy alayhissalomni o'zlari yoqtirmagan ishlariga, faqirlarni atroflaridan yiroqlashtirib, Makka bahodirlarini yaqinlashtirishga chaqirdi. Shundan so'ng Alloh taolo: “Biz zikrimizdan g'ofil qilgan (qalbini tavhiddan muhrlagan) havoyi nafsiga (ya'ni, shirkka) ergashgan kimsaga itoat etmang” oyatini nozil qildi.
Shuningdek, Alloh taoloning: “U kunda taqvodorlardan o'zga do'stlar bir-birlariga dushmandirlar” (Zuxruf surasi, 67) oyati ham Umayya ibn Halaf haqida nozil bo'lgan. Boisi, u Uqba ibn Abu Muit bilan do'st edi. Uqba Nabiy alayhissalom bilan birga o'tirardi. Quraysh: “Uqba ibn Muit ota-bobolari dinidan chiqdi”, dedi. Shunda Umayya ibn Halaf: “Muhammadning yuziga tupurmasang, sendan voz kechaman”, dedi. Uqba Umayya aytganidek qildi. Shundan so'ng ikkisi haqida ushbu oyat nozil bo'ldi.
Hadislardan birida banda gunoh qilsa, qalbiga bitta dog' tushishini, tavba qilsa, o'sha dog' o'chirilishi aytilgan. Dunyoda gunoh qilmaydigan odam yo'q, tavba qilmaydiganlar bor. Banda tavba qilmasdan qayta-qayta gunoh qilaversa, qalbiga dog' tushaverib, qorayib boradi. Keyin bunday qalbga pandu nasihat ta'sir qilmaydigan bo'lib qoladi. Qalbi qorayib ketgan kishiga Allohning kalomini gapirsangiz ham, jannat-do'zaxni gapirsangiz ham, oxirat azobidan ogohlantirsangiz ham, aslo ta'sir qilmaydi. Gunoh qilishda bardavom bo'lgan kishi Allohga yaqinlasha olmaydi.
Umayya ibn Halaf Alloh taoloning hech bir tanbehidan ogohlanmadi. O'zini o'nglab olishga urinmadi. Qilg'iliklari sabab qalbini mog'or bosdi.
“Bas, o'sha kunda Allohning azobiga o'xshash azob-la hech kim azoblamaydi. Va Uning bog'lashiga o'xshash hech kim bog'lamaydi” (Fajr surasi, 25–26-oyatlar). Ulamolar ushbu oyatni: “Umayya kufri va qaysarligi sabab (do'zaxda) azoblanganchalik hech kim azoblanmaydi. Uning zanjirlarga bog'lanishiga o'xshash hech kim zanjirga bog'lanmaydi”, deb tafsir qilganlar (“Tafsiri Qurtubiy”).
Har bir musulmon bu odamning oqibatini yodda tutishi, ogoh bo'lishi, shu bilan birga, Alloh taolo uni Islomga musharraf etgani uchun hamd aytishi lozim.
Manbalar asosida
Jaloliddin HAYDARALI o'g'li
tayyorladi.
O‘zbekiston ICESCO anjumanida islom merosini raqamlashtirish bo‘yicha yangi yondashuvlarni ilgari surdi
Ozarbayjon Respublikasi poytaxti Boku shahrida ICESCOning Boku mintaqaviy vakolatxonasi hamda Istiqbolni rejalashtirish va sun’iy intellekt markazi (Center for Foresight and Artificial Intelligence – CFAI) hamkorligida “Islom olamini kelajakka tayyorlash: strategik istiqbol qo‘llanmasini taqdim etish va moslashtirish” mavzusida xalqaro anjuman bo‘lib o‘tdi.
Tadbirning ochilish marosimida ICESCOning Boku mintaqaviy vakolatxonasi direktori Abdulhakim Al-Senan, ICESCO Bosh direktori doktor Salim bin Muhammad Al-Malik (videomurojaat orqali), Yangi Janub siyosat markazining katta ilmiy xodimi Nuja Shekruni, Turkiy madaniyat va meros jamg‘armasi prezidenti Aktoti Rayimqulova hamda Istiqbolni rejalashtirish va sun’iy intellekt markazi direktori Kais Hammami so‘zga chiqib, strategik istiqbolning davlat boshqaruvidagi o‘rni, sun’iy intellektning imkoniyatlari hamda xalqaro hamkorlikni rivojlantirish masalalari yuzasidan ma’ruzalar qildilar.
Mazkur tadbir ICESCOga a’zo davlatlarda strategik istiqbolni rejalashtirish salohiyatini rivojlantirish, davlat boshqaruvi va qaror qabul qilish jarayonlariga zamonaviy prognozlash usullarini joriy etish, shuningdek, global o‘zgarishlarga mos yondashuvlarni shakllantirishga bag‘ishlandi. Shu bilan birga, anjuman musulmon mamlakatlari o‘rtasida ilmiy, madaniy va innovatsion hamkorlikni yanada mustahkamlash, o‘zaro tajriba almashish hamda islom sivilizatsiyasi merosini asrash sohasida qo‘shma tashabbuslarni rivojlantirish uchun muhim muloqot maydoni vazifasini o‘tadi.
Anjuman doirasida ICESCOning Strategic Foresight Guide – strategik istiqbolni rejalashtirish bo‘yicha qo‘llanmasi rasman taqdim etildi. Ushbu hujjat tashkilotga a’zo davlatlarda milliy istiqbolni rejalashtirish imkoniyatlarini kuchaytirish, davlat siyosati, strategik rejalashtirish va boshqaruv tizimiga ilg‘or prognozlash usullarini integratsiya qilishga qaratilgan institutsional dasturiy hujjat hisoblanadi. Shuningdek, tadbir ishtirokchilari mazkur qo‘llanmani a’zo davlatlarning tajribasi, ilmiy yondashuvlari va milliy ustuvor yo‘nalishlari asosida yanada takomillashtirish yuzasidan fikr almashdilar.
Xalqaro anjumanda O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ilmiy kotibi Rustam Jabborov ham ishtirok etib, “Sun’iy intellekt davrida islom sivilizatsiyasi: merosni asrash, raqamli transformatsiya va xalqaro hamkorlik” mavzusida ma’ruza qildi.
Ma’ruzada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan bunyod etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi islom sivilizatsiyasi merosini ilmiy o‘rganish, asrab-avaylash va uni zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida keng jamoatchilikka yetkazishga xizmat qilayotgani alohida ta’kidlandi. Qayd etilganidek, Markaz muzey, ilmiy tadqiqot, ta’lim, raqamli texnologiyalar va xalqaro hamkorlikni o‘zaro uyg‘unlashtirgan zamonaviy ilmiy-ma’rifiy platforma hisoblanadi.
Ma’ruzada sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), raqamli texnologiyalar va virtual muhitlar jadal rivojlanayotgan bugungi davrda islom sivilizatsiyasi merosini asrash va uni kelajak avlodlarga to‘liq hamda haqqoniy yetkazish dolzarb vazifaga aylangani ta’kidlandi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarda ishonchsiz ma’lumotlarning ko‘payishi, islomofobiya holatlari va noyob qo‘lyozmalarning xalqaro bozorlarda parchalanib sotilishi kabi omillar madaniy merosni muhofaza qilish sohasida yangi yondashuvlarni talab etayotgani qayd etildi.
– Bugun madaniy merosni muhofaza qilish faqat muzeylar yoki arxivlar vazifasi emas. Bu xalqaro hamkorlik, huquqiy himoya, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt imkoniyatlarini birlashtirishni talab etadigan umumiy mas’uliyatdir. Sun’iy intellekt olimning o‘rnini egallamasligi, balki uning ishonchli yordamchisi bo‘lishi lozim, – dedi Rustam Jabborov.
Ma’ruzada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan bunyod etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi islom sivilizatsiyasi merosini ilmiy o‘rganish, asrab-avaylash va uni zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida keng jamoatchilikka yetkazishga xizmat qilayotgani alohida ta’kidlandi. Qayd etilganidek, Markaz muzey, ilmiy tadqiqot, ta’lim, raqamli texnologiyalar va xalqaro hamkorlikni o‘zaro uyg‘unlashtirgan zamonaviy ilmiy-ma’rifiy platforma hisoblanadi.
Shuningdek, ma’ruzada kelgusi 20–25 yilda sun’iy intellekt texnologiyalari qo‘lyozmalarni raqamlashtirish, tahlil qilish, restavratsiya qilish va turli tillarga tarjima qilish jarayonlarida muhim o‘rin egallashi, muzeylar esa eksponatlarni saqlash joyidan bilim yaratuvchi intellektual markazlarga aylanishi haqida fikrlar bildirildi.
Tadbir ICESCOga a’zo davlatlar o‘rtasida strategik istiqbolni rejalashtirish, madaniy merosni asrab-avaylash, sun’iy intellekt imkoniyatlaridan samarali foydalanish hamda musulmon mamlakatlari o‘rtasida ilmiy va madaniy hamkorlikni yanada mustahkamlash yo‘lidagi muhim qadamlardan biri sifatida e’tirof etildi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
