Рамазон солномаси
Танловга!
Бандаларига рўза тутишни фарз қилган Аллоҳ таолога ҳамду санолар, Рўза амалларини гўзал тарзда адо қилишда йўлбошчи бўлган Саййидимиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга саловот ва саломлар бўлсин.
Албатта, Рамазон исломий ойлар ичида фазилатларга бой ва баракали ойлардан ҳисобланади. Бу ойда ҳидоят қўлланмаси бўлган Қуръони Каримнинг нозил бўлиши ҳам, бу ойнинг энг афзал ой эканига далолат қилади. Шунингдек, бу ойнинг фазилати ва баркаси борасида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан жуда кўплаб ҳадиси-шарифлар ривоят қилинган.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: إِذَا دَخَلَ رَمَضَانُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ الجَنَّةِ ، وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ جَهَنَّمَ ، وَسُلْسِلَتِ الشَّيَاطِينُ رواه البخاري (3277) ، ومسلم (1079).
Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Рамазон ойи келиши билан жаннат эшиклари очилиб, дўзах эшиклари ёпилади ва шайтонлар кишанланади» - дедилар. Муттафақун аълайҳ.
Ҳақиқатда, Рамазон ойининг фазилатлари ва баракотлари жуда ҳам кўп. Бу борада жуда кўп мавиъзаларда эшитиб, кўплаб мақолалар орқали хабардор бўлганмиз. Лекин, бугун эътиборимизни бошқа томонга қаратамиз. Яъни, бу ойнинг фазилатлари кўп бўлиш билан бирга, тарихда бу улуғ кунда жуда кўплаб муҳим тарихий воқеалар бўлиб ўтган. Қуйида уларни бирма- бир санаб ўтамиз.
Рамазоннинг биринчи куни:
1) 2-ҳижрий йил Душанба. Мусулмонлар биринчи марта рамазон рўзасини тутдилар.
2) Иброҳим алайҳиссаломга илоҳий саҳифалар туша бошлаган.
3) Ҳижрий 73-йил. Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳу вафот этдилар.
4) Ҳижрий 91- йил. Андалусни фатҳ қилиш бошланган.
5) Ҳижрий 472- йил. Абу Али ибн Сино вафот этди.
Рамазоннинг иккинчи куни:
1) Ҳижрий 65-йил. Абдумалик ибн Марвон Умавий халифа этиб тайинланди.
Рамазоннинг учинчи куни:
1) Ҳижрий 11- йил. Фотимаи Заҳро розияллоҳу анҳо вафот этдилар.
2) Ҳижрий 37- йил. Таҳким воқеаси бўлиб ўтди.
Рамазоннинг тўртинчи куни:
1) Ҳижрий 1- йил. Ҳамза розияллоҳу анҳу биринчи сарияга чиқдилар.
2) Ҳижрий 666 - йил. Антокия Славянлардан қайтариб олинди.
Рамазоннинг олтинчи куни:
1) Мусо алайҳиссаломга Таврот саҳифалари туша бошлади.
2) Ҳижрий 63- йил. Мусулмонлар Синд шаҳрини фатҳ қилдилар.
Рамазоннинг еттинчи куни:
1) Ҳижрий 361- йил. Ал-Азҳар университети очилди.
Рамазоннинг саккизинчи куни:
1) Ҳижрий 273- йил. Ибн Можа роҳимаҳуллоҳ вафот этдилар.
2) Ҳижрий 455- йил. Алп Арслон Салжуқийлар волийси этиб тайинланди.
Рамазоннинг ўнинчи куни:
1) Пайғамбарликнинг 10-йили, ҳижратдан 3 йил аввал. Хадийжа розияллоҳу анҳу вафот этдилар.
2) Ҳижрий 485-йил. Низомул мулк Абул Ҳасан Алий ибн Ишоқ ўлдирилди.
Рамазоннинг ўн биринчи куни:
1) Ҳижрий 3-йил. Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Зайнаб бинти Хузайма розияллоҳу анҳога уйландилар.
2) Ҳижрий 9-йил. Сақиф қабиласи элчилари Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурларида бўлди.
3) Ҳижрий 95- йил. Саиъд ибн Жубайр вафот этдилар.
4) Ҳижрий 624- йил. Чингизхон вафот этган.
5) Ҳижрий 922- йил. Султон Салим Дамашқни фатҳ қилди.
Рамазоннинг ўн иккинчи куни:
1) Ҳижрий 597- йил. Ибн Жавзий роҳимаҳуллоҳ вафот этдилар.
Рамазоннинг ўн учинчи куни:
1) Ҳижрий 15-йил. Умар розияллоҳу анҳу Шомни эгалладилар
2) Ҳижрий 40- йил. Абу Лубоба розияллоҳу анҳу вафот этдилар.
Рамазоннинг ўн тўртинчи куни:
1) Ҳижрий 132-йил. Аббосийлар Умавийлар пойтахти Дамашққа ҳужум қилишди.
2) Ҳижрий 612- йил. Ибн Атоуллоҳ Сакандарий таваллуд топдилар.
Рамазоннинг ўн бешинчи куни:
1) Ҳижрий 3-йил. Ҳасан ибн Алий розияллоҳу анҳу дунёга келдилар.
2) Ҳижрий 37-йил. Муҳаммад ибн Абу Бакр розияллоҳу анҳу Мисрга волий этиб тайинландилар.
3) Ҳижрий 383- йил. Абу Бакр Хоразмий вафот этдилар.
4) Ҳижрий 543- йил. Фаҳриддин ар-Розий дунёга келдилар.
Рамазоннинг ўн еттинчи куни:
1) Ҳижрий 2-йил. Катта Бадр ғазоти бўлиб ўтди.
2) Ҳижрий 2-йил. Руқайя (розияллоҳу анҳо) бинти Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам вафот этдилар.
3) Ҳижрий 85-йил. Мўминлар онаси Ойиша розияллоҳу анҳо вафот этдилар.
4) Ҳижрий 124- йил. Муҳаммад ибн Муслим аз-Зуҳрий вафот этдилар.
Рамазоннинг ўн саккизинчи куни:
1) Ҳижрий 21- йил. Холид ибн Валид вафот этдилар.
2) Ҳижрий 560- йил. Муҳйиддин ибн Арабий дунёга келди.
Рамазоннинг йигирманчи куни:
1) Ҳижрий 8-йил Макка фатҳ қилинди.
2) Ҳижрий 652- йил. Сайфуддин Қутуз дунёга келдилар.
Рамазоннинг йигирма биринчи куни:
1) Ҳижрий 40- йил. Алий ибн Абу Толиб розияллоҳу анҳу вафот этдилар.
2) Ҳижрий 95- йил. Ҳажжож ибн Юсуф ас-Сақофий дунёга келди.
3) Ҳижрий 1353- йил. Форс юрти Эрон давлати деб ўзгартирилди.
Рамазоннинг йигирма учинчи куни:
1) Ҳижрий 9-йил Мусулмонлар «Лот» номли бутни бузиб ташлашди.
2) Ҳижрий 26- йил. Язид ибн Муовия туғилди.
Рамазоннинг йигирма тўртинчи куни:
1) Ҳижрий 20- йил. Амр ибн Ос масжидини қуриш бошланди.
Рамазоннинг йигирма бешинчи куни:
1) Ҳижрий 8-йил. Холид ибн Валид розияллоҳу анҳу «Уззо» номли ибодатхонани бузиб ташладилар.
2) Ҳижрий 129-йил. Абу Муслим Хуросоний Умавийларга қарши қўзғолон бошлади.
3) Ҳижрий 544- йил. Фахруддин ар-Розий таваллуд топдилар.
4) Ҳижрий 658- йил. «Айни жолут» жанги бўлиб ўтди.
Рамазоннинг йигирма олтинчи куни:
1) Ҳижрий 762- йил. Бадруддин Айний роҳимаҳуллоҳ дунёга келдилар.
Рамазоннинг йигирма еттинчи куни:
1) Ҳижрий 927- йил. Белград фатҳ этилди.
Рамазоннинг йигирма саккизинчи куни:
1) Ҳижрий 2-йил. Закот фарз бўлди.
Рамазоннинг йигирма тўққизинчи куни:
1) Ҳижрий 1425- йил. Ёсир Арафот вафот этди.
Рамазоннинг ўттизинчи куни:
1) Ҳижрий 256- йил. Имом Бухорий вафот этдилар.
2) Ҳижрий 384- йил. Имом ибн Ҳазм дунёга келдилар.
Тошкент Ислом институти талабаси
Муҳаммад Али Муҳйиддин.
Истанбулдаги ўзбеклар даргоҳи: уч асрга яқин тарих янги тадқиқотлар асосида
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг халқаро илмий-маърифий платформасида илмий-тадқиқот ишлари қизғин давом этмоқда. Айни пайтда тайёрланаётган қатор илмий-оммабоп китоблар орасида Марказий Осиё халқларининг хориждаги тарихий-маданий мероси ва кўп асрлик алоқаларини ёритишга бағишланган тадқиқотлар ҳам бор. Шундай нашрлардан бири Истанбул шаҳрининг Ускудар тумани, Султонтепа ҳудудида жойлашган Ўзбеклар даргоҳи — “Ўзбеклар хонақоҳи” тарихига бағишланган илмий мақолалар тўплами, хабар бермоқда iccu.uz.
Мазкур китобда қарийб икки аср давомида Марказий Осиёдан Истанбул орқали ҳаж сафарига чиққан зиёратчилар, Нақшбандия тариқати вакиллари, шоир ва ёзувчилар, зиёлилар ҳамда турли мақсадларда сафар қилган ватандошларимиз учун муҳим қўнaлға ва манзилгоҳ бўлиб хизмат қилган даргоҳнинг тарихи кенг ёритилган.
Ҳаж сафаридаги муҳим манзилгоҳ
Ўзбеклар даргоҳининг шаклланиш тарихини Истанбулнинг Усмонийлар даврида Марказий Осиё билан олиб борган алоқаларидан айри ҳолда тасаввур этиб бўлмайди. Ўша даврда Марказий Осиёдан Макка ва Мадинага ҳаж сафарига чиққан зиёратчиларнинг йўналишларидан бири Истанбул орқали ўтар, сафарнинг кейинги босқичига тайёргарлик кўриш учун улар шаҳарда муайян муддат тўхтаб ўтар эдилар.
1752–1753 йилларда барпо этилган Ўзбеклар даргоҳи ана шундай зиёратчилар учун муҳим масканга айланган. Бу ерда мусофирлар дам олган, ибодат қилган, сафарга тайёргарлик кўрган. Кейинчалик даргоҳнинг вазифаси кенгайиб, Истанбулда истиқомат қилган ўзбеклар ва Марказий Осиёдан келган Нақшбандия тариқати вакилларининг доимий масканига айланган.
Тарихий манбаларда даргоҳнинг нафақат ҳаж зиёратчилари, балки илм ва маърифат аҳли учун ҳам очиқ маскан бўлгани қайд этилади. Бу ерда турли суҳбатлар, илмий-маърифий мулоқотлар, мушоира ва маданий тадбирлар ўтказилган, меҳмонлар қабул қилинган. Истанбулдаги ўзбек хонақоҳлари, умуман, Марказий Осиёдан келган зиёратчилар учун қўноқ, диний таълим ва маърифат маскани, маданий ҳамда ижтимоий марказ вазифаларини бажарган.
Нақшбандия тариқати ва маърифий муҳит
Ўзбеклар даргоҳи тарихида Нақшбандия тариқати алоҳида ўрин тутади. Китобда даргоҳдаги тасаввуфий фаолият, шайхлар ҳаёти ва уларнинг жамоатчилик ҳамда маърифий ҳаётдаги иштироки архив манбалари асосида тадқиқ этилган.
Даргоҳ нафақат зикр ва ибодат маскани, балки Марказий Осиёдан келган зиёлилар, шоирлар ва уламолар ўзаро мулоқот қиладиган маърифий муҳит сифатида ҳам шаклланган. Бу ерда турли мавзуларда суҳбат ва баҳс-мунозаралар ўтказилган, адабий-маърифий анъаналар давом эттирилган.
Даргоҳдаги маърифий муҳитнинг кўламини унда сақланган ёзма манбалар ҳам кўрсатади. Жумладан, хонақоҳ айвонида ҳижрий 1182 йил — милодий 1769 йилда эски ўзбек тилида арабий ёзувда битилган китобада унинг Нақшбандия даргоҳи сифатидаги мақоми акс этган.
Даргоҳнинг вақф тарихига доир янги маълумотлар
Китобнинг муҳим илмий янгиликларидан бири Ўзбеклар даргоҳининг вақф тарихи ва ҳуқуқий мақомига оид маълумотларни архив ҳужжатлари асосида қайта кўриб чиқиш билан боғлиқ.
Тадқиқотлар натижасида илмий адабиётларда илгари келтирилган айрим маълумотларга аниқлик киритилган. Хусусан, даргоҳнинг биринчи шайхи сифатида тилга олинган Шайх Абдуллоҳнинг тўлиқ исми — Саййид Шайх Абдуллоҳ Акбар Афанди ибн Асадуллоҳ ал-Ўзбекий экани аниқланган.
Шу билан бирга, 1752–1753 йилларда барпо этилган даргоҳ учун айнан дастлабки даврда алоҳида вақф ташкил этилгани ҳақидаги қараш архив ҳужжатлари асосида қайта кўриб чиқилган. Тадқиқотларга кўра, Ўзбеклар даргоҳи учун алоҳида вақф 1788 йилда ал-Ҳож Халил Оға ибн Аҳмад Афанди томонидан ташкил этилган ва шу орқали даргоҳнинг ҳуқуқий мақоми расмийлаштирилган. Вақф ҳужжатида даргоҳ Нақшбандия хонақоҳи сифатида қайд этилиб, дастлаб Самарқанд шаҳрининг Қаландархона маҳалласидан келган дарвешларга хизмат кўрсатгани кўрсатилган. Кейинчалик вақф шартларига ўзгартиш киритилиб, бошқа Нақшбандия дарвешларининг ҳам даргоҳда тунаб қолишига рухсат берилган.
Бу маълумотлар Ўзбеклар даргоҳининг фақат диний иншоот эмас, балки муайян ҳуқуқий, иқтисодий ва ижтимоий тизим асосида фаолият юритган тарихий муассаса бўлганини англаш имконини беради.
Шайхлар ва даргоҳнинг жамоат ҳаётидаги ўрни
Китобда даргоҳ шайхлари ҳақидаги архив маълумотлари ҳам алоҳида тадқиқ этилган. Уларда шайхларнинг нафақат даргоҳ ҳаёти, балки Истанбулдаги Марказий Осиёликлар ўртасидаги алоқаларда тутган ўрни ҳам кўринади.
Архив ҳужжатларида 1797 йилда Усмоний давлатидан паноҳ сўраган Мовароуннаҳр уламолари — Шайх Абдураҳим, Шайх Ҳамза, Шайх Муҳаммад Салим ва Шайх Абдукарим ҳамроҳлари билан Ускудардаги Ўзбек такясида меҳмон бўлгани қайд этилган. Шунингдек, XIX асрда даргоҳ шайхи Сулоймон Афандининг Марказий Осиёдан келган шахсларни қўллаб-қувватлашдаги ролига ишора қилувчи ҳужжатлар ҳам мавжуд.
Бу каби ҳужжатлар Ўзбеклар даргоҳи Марказий Осиёдан Истанбулга келган кишилар учун оддий қўналға эмас, балки уларни бирлаштирувчи ижтимоий ва маърифий марказ вазифасини ҳам бажарганини кўрсатади.
Иқтисодий ва маданий фаолият
Тадқиқотда даргоҳнинг ички ҳаётининг иқтисодий томонлари ҳам четлаб ўтилмаган. Хусусан, ундаги ишлаб чиқариш жараёнлари, ҳисоб-китоб дафтарлари ва иқтисодий фаолият алоҳида илмий мақолаларда таҳлил қилинган.
Шунингдек, даргоҳдаги меъморий ёзувлар, китобалар, мусиқий мерос ва санъат намуналари ҳам ўрганилган. Бу эса Ўзбеклар даргоҳи тарихини фақат диний иншоот тарихи сифатида эмас, балки ўз давридаги ижтимоий, маданий ва иқтисодий ҳаётни ўзида акс эттирган кўп қиррали маскан сифатида тадқиқ этиш имконини беради.
Айрим архив ҳужжатларида даргоҳ шайхи Сулоймон Афандининг матбаа таълими учун зарур ҳарф териш ускуналари ва бошқа материалларни сўраб қилган мурожаати, шунингдек, Балх, Бухоро, Қўқон ва Қошғар ҳожилари фойдаланиши учун Жиддада барпо этилган завия билан боғлиқ ишлар ҳақидаги маълумотлар ҳам учрайди.
Миллий озодлик ҳаракатидаги ўрни
Ўзбеклар даргоҳи тарихининг яна бир муҳим қирраси унинг Туркия миллий озодлик ҳаракати давридаги фаолияти билан боғлиқ.
Китобда келтирилган тадқиқотларда даргоҳнинг Усмонийлар империясининг сўнгги йилларида ва Туркия миллий озодлик уруши даврида тутган ўрни ҳам ёритилган. Жумладан, 1919 йилда даргоҳда Туркия миллий армияси аскарлари учун госпиталь жойлаштирилгани ҳақида маълумотлар келтирилади.
Шу тариқа, бир вақтлар ҳаж зиёратчилари ва мусофирлар учун қўналға бўлган маскан кейинчалик минтақа тарихидаги мураккаб ижтимоий-сиёсий жараёнларнинг бевосита гувоҳи бўлган.
Аждодлар меросининг бугунги аҳамияти
Бугунги кунда Султонтепадаги Ўзбеклар даргоҳи Туркияга ташриф буюраётган ватандошларимиз учун яқин ўтмишдаги аждодларимиздан қолган ноёб маданий мерос сифатида алоҳида аҳамият касб этади.
Даргоҳ тарихи Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги муносабатларнинг замонавий босқичидан анча олдин шаклланган кўп асрлик маданий-маърифий алоқалар мавжуд бўлганини кўрсатади. Марказий Осиёдан Истанбулга келган зиёратчилар, уламолар, шайхлар, шоир ва зиёлилар орқали шаклланган бу алоқалар диний ҳаёт билан бир қаторда адабиёт, илм-фан, санъат, савдо ва ижтимоий муносабатларни ҳам қамраб олган.
Шу нуқтаи назардан, Ўзбеклар даргоҳи тарихини ўрганиш нафақат бир тарихий обида тақдирини тадқиқ этиш, балки Марказий Осиё ва Усмонийлар дунёси ўртасидаги узоқ давом этган цивилизацион алоқаларни англаш учун ҳам муҳимдир.
Китобда қамраб олинган тадқиқотлар
Тайёрланаётган китобда Ўзбеклар даргоҳи тарихининг турли йўналишларига бағишланган илмий мақолалар жамланган. Жумладан, Ҳасан Демиртошнинг «Ускудар Ўзбеклар даргоҳи вақф низомининг дипломатик ва тузилмавий таҳлили», Эркан Овучнинг «Ўзбеклар даргоҳи шайхлари ҳақида архив маълумотлари», Серпил Ўзжаннинг «Сайёҳлар қўнимгоҳи: Султонтепа Ўзбеклар даргоҳи», Умар Фаруқ Жаннинг даргоҳдаги ишлаб чиқариш ва иқтисодий фаолиятга бағишланган тадқиқоти, Умар Кўчйиғитнинг даргоҳ китобалари ҳақидаги мақоласи ўрин олган.
Шунингдек, Марва Кубро Инжанинг миллий озодлик ҳаракатлари пайтида Ўзбеклар даргоҳининг тутган ўрни, Мелиҳ Содиқ Кучукернинг Шайх Ато ва Шайх Нажмиддинларнинг даргоҳдаги фаолиятига оид оилавий архив ҳужжатлари таҳлили ҳамда Сулаймон Эргўнарнинг Ўзбеклар даргоҳининг мусиқий меросига бағишланган тадқиқоти китоб мазмунини бойитган.
Нашрда Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази илмий котиби Рустам Жабборовнинг «Истанбулнинг ўзбекона обидаси» номли мақоласи ҳам жой олган. Унда даргоҳнинг тарихий аҳамияти, унинг ҳаж зиёратчилари ва Нақшбандия тариқати вакиллари ҳаётидаги ўрни, Марказий Осиё билан алоқалари ҳамда бугунги маданий мерос сифатидаги аҳамияти ҳақида сўз юритилади.
Умуман, мазкур китобда жамланган тадқиқотлар Ўзбеклар даргоҳи тарихини турли манбалар — архив ҳужжатлари, вақфномалар, хатлар, қайдномалар ва шахсий архив материаллари асосида қайта кўриб чиқиш, илмий жиҳатдан бойитиш ва янги маълумотларни илмий муомалага киритишга қаратилган.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида ушбу каби тадқиқотларнинг тайёрланиши Марказнинг халқаро илмий-маърифий платформаси доирасида Ўзбекистон тарихига, аждодлар меросига ва хорижда сақланиб келаётган тарихий-маданий манбаларга янгича илмий ёндашув асосида эътибор қаратилаётганини кўрсатади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
