02 Апрел, 2026, 13 Шаввол, 1447
02 Апрел, 2026, 13 Шаввол, 1447
Халқимиз учун асрлар давомида эзгу анъана ва одатга айланиб қолган муқаддас туйғулардан бири ўтганларни хотирлаш, уларнинг руҳини ёд этиш, ҳақларига дуои хайр ва эҳсонлар қилишдир. Яхши кунларимизда ҳам мусибатзада ҳолатимизда ҳам ўтганларимизни тиловат ва дуо билан ёд этамиз. Чунки бу ўтганларимиз учун манфаатли амалдир.
Абу Усайддан ривоят қилинади:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларида эдик. Бир одам:
«Эй Аллоҳнинг Расули! Мен учун ота-онамга улар дунёдан ўтганларидан кейин қиладиган яхшилик қолдими?» деб сўради.
«Ҳа! Тўрт хислат қолди: уларга дуо қилиш, уларга истиғфор айтиш, уларнинг аҳдига вафо қилиш, уларнинг дўстларини ва уларсиз силаи раҳм бўлмайдиган кишиларни икром қилиш», дедилар».
Ота-оналарнинг ҳаққига Аллоҳ таолодан яхшиликлар – жаннат, хайр-баракалар сўраб дуо қилиш фарзанднинг ота-онасига уларнинг вафотларидан кейин қиладиган яхшиликларидандир. Бу дуолар ота-онага бориб туради, хайрли амалларига қўшилиб туради. Худди уларга тириклик чоғларида яхшилик қилгандек бўлади.
Инсон ҳар доим ўтмиш аждодларини, муҳтарам устозларини, азиз авлиёларни хотирлар экан, жамият олдидаги бурч ва вазифаларини яна бир бор масъулият билан ҳис этади, ўзидан яхши ном қолдириш ва эзгу ишларни қилишга шошилади, ўзгаларни ҳам шунга чорлайди.
Шу кунларда нафақат уруш ва уруш ортида меҳнат қилган, қатоғон ва афғон уруши қурбонлари балки юртимиз ривожи, миллат ва динимиз равнақида ўзининг муносиб ҳиссасини қўшган инсонларни эслаб, хотирламоқдамиз. Уларни тез-тез хотирлаш шу кунга қадар канда бўлгани йўқ. Бугун ҳам жорий анъанага биноан диний идора раислари, муфтийлар, уламолар, имом-хатиб ва мударрисларимизни яна бир бор ёд этишни жоиз деб билдик.
1943 йили Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонларининг диний назорати сифатида иш бошлаган идоранинг биринчи раиси, муфтий Шайх Эшон Бобохон ибн Абдулмажидхон, 1957 йили Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари бошқармаси раиси этиб сайланиб, умрининг охирига (1982 йил) қадар ана шу вазифада самарали ишлаган Шайх Зиёвуддинхон ибн Эшон Бобохон, 1982-1989 йиллари Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармасининг раиси вазифасини бажарган муфтий, Шамсуддинхон Бобохонов, 1989-1993 йиллари Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси раиси, муфтий Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф, 1993-1997 йиллари Мовароуннаҳр мусулмонлари идораси номи билан фаолият юритган диний идорамиз раиси, муфтий Мухторжон Абдуллоҳ Бухорий, 1997 йили Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий лавозимига сайланган Абдурашид қори Абдумўмин қори ўғли Баҳромов ҳамда 2006-2021 йиллар мобайнида Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий бўлган Усмонхон Алимов раҳимаҳумуллоҳларни динимиз ва ислом аҳли учун қилган буюк ишларини ёд этиб, уларнинг ҳақларига дуои хайрлар қиламиз.
Шунингдек, кўҳна Самарқанд заминида биз билан замондош бўлган, бугун дорул бақога риҳлат қилган устоз, уламо, имом, дин ходимлари ҳам аҳли ислом томонидан ҳар доим дуолар билан ёд этилади. Самарқандлик аҳли илмларнинг устози ҳожи Мустафоқул Меликзода, забардаст имомларимиздан Нуруддинхон Исломов, қори Султонмурод Холмуродов, Абдураҳмон домла, Иштихон фарзанди Алижон домла, Имом Бухорий масжидидида кўп йиллар хизмат қилган Мақсуджон биродарларимизни Аллоҳ таоло охиратларини обод қилсин.
Ўтганларимизни руҳини шод этиш, оғир кунлардан тирик қолиб, бугунги кунда халқ ардоғида юрган қаҳрамонларимизни қадрлаш, ислом шариати биз авлодлар зиммасига юклаган, қилишимиз лозим ва лобуд бўлган қарз ва фарз амаллардандир. Мусулмонларнинг энг муқаддас китоби бўлган Қуръони каримда Аллоҳ таоло марҳамат қилиб марҳумларни ҳақларига дуо қилишни сабоқ бергани сингари: “Эй Раббимиз! Ўзинг бизларни ва биздан илгари имон билан ўтганларни мағфират этгин ва қалбларимизда имон келтирган зотларга нисбатан гина пайдо қилмагин! Эй Раббимиз! Албатта, Сен меҳрибон ва раҳмли зотдирсан”, дея дуолар қиламиз.
Авлодларининг келажаги йўлида жон фидо қилган инсонларни хотирлаш бугунги кунимизни қадрлашга ўргатади. Хотира бу – тарих. У кечаги ўтмишни, аждодлар ўгитини, миллий меросимизни англатиб турувчи – муқаддас китоб зарварақларидек ҳаётимизни ёритиб туради. Шу боис, инсон ўз хотира бойликларини қадрлайди.
ЗАЙНИДДИН ЭШОНҚУЛОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Самарқанд вилоят вакили
Изоҳ. Иброҳим Нахаъий дейди: “Ўтган азизлар бир кишидан илм олиш учун борар экан, уч нарсага эътибор қаратардилар: олимнинг салобатига, намозига ва ҳолатига, кейин ундан илм олардилар. Уларнинг энг аввал назар соладиган жиҳати олим ёки муҳаддиснинг одоби бўларди.
Имом Аҳмад раҳимаҳуллоҳнинг илм мажлисларида беш мингдан ортиқ киши жамланарди. Шулардан беш юзтаси ҳадисларни ёзиб олар, қолганлар ҳусни одоб ва самт – салобат ва виқор ҳосил қилиш илмини ўрганардилар”.
Ибн Муборак айтади: “биз кўп илмдан кўра камроқ одобга муҳтожмиз”. Яъни, одоб илмдан муҳимроқдир. Илми кўп бўлгани билан билганига амал қилмаса, бундай илмдан фойда йўқ. Амал илмнинг гули бўлса, меваси одобдир. Шунинг учун, гарчи камроқ бўлса ҳам, натижаси амал билан тугаган илм амалсиз кўп илмдан яхшироқ. Илми кўпу одоби йўқ олимдан одамлар қочади. Негаки, унинг одобсизлиги толиби илмлар ва унинг ўртасига тўсиқ бўлади.
Ҳозиржавоблик қандай яхши кўмакчи.
Изоҳ. Жавобнинг ўз ўрнида, зудлик билан, энг мувофиқ тарзда юзага чиқиши ҳозиржавобликдир. Бу хусусият аксар туғма бўлади.
Аббосий халифалардан Ҳорун ар-Рашиднинг ўғли Ал-Мўътасим биллаҳ ҳали юзидан гўдаклик шираси аримаган бола Фатҳ ибн Ҳоқоннинг қўлидаги қимматбаҳо тошни кўриб, унга: “Эй Фатҳ, қўлингдаги тош меникидан чиройлироқ экан-а?” – деди. “Ҳа, эй мўминлар амири, бу чиройли тошни ушлаган қўл ҳам нариги тошни ушлаб турган қўлдан яхшироқ-да!” – дея жавоб берди Фатҳ. Ёш боланинг ҳозиржавоблиги мўминлар амирини ҳайратга солди ва дарҳол унга совға ва либос келтиришларини амр қилди.
Лекин тажриба билан ҳам ҳозиржавоблик малакасини ҳосил қилиш мумкин. Айниқса, битта соҳани ипиданигнасигача тўла эгаллаган инсонларда бу ҳолат кўпроқ кузатилади. Аллоҳ ато этган ақл, фаҳмфаросат, жидду жаҳдни ўзи қизиққан соҳа, касбҳунарга чексиз садоқат билан йўналтиришда чарчамаган кишига айни неъмат туҳфа этилади.
Абу Ҳанифанинг шогирди Имом Муҳаммад холасининг ўғли Кисоийга, яъни наҳв илмининг машҳур олимига:
– Шундай хотиранг бўлатуриб, нега фиқҳ илми билан шуғулланмайсан? – деди.
– Киши бир илмни пухта билса, ўша билими уни бошқа илмларда ҳам тўғри йўлга бошлайди, – деди Кисоий. Шунда Муҳаммад айтди:
– Ундай бўлса, сенга фиқҳ илмидан бир масала айтаман, жавобини наҳв илмидан чиқариб бер-чи.
– Айтинг, – деди Кисоий.
– Саждаи саҳв қилган ё қилмаганини унутган кишига саждаи саҳв вожиб бўладими? – сўради Муҳаммад.
Кисоий озгина ўйлаганидан сўнг: – Унга саждаи саҳв вожиб эмас, – деди.
– Тўғри айтдинг, бу жавобни наҳв илмининг қайси қоидасидан чиқардинг? – қизиқиб сўради Имом Муҳаммад, шунда Кисоий:
– “Кичрайтирилган исм қайта кичрайтирилмайди” (масалан, “қуёнча” сўзини яна кичрайтириш учун “қуёнчача” дейилмагани каби) деган қоидадан, – деди.
Хоҳ туғма бўлсин, хоҳ касб этиб ҳосил қилинган бўлсин, ҳозиржавоблик аксар ҳолатда инсонга энг яхши кўмакчидир!
Одобсиз ақл шармандалик, ақлсиз одоб ҳалокатдир.
Изоҳ. Одоб ва ақл бирбирини тақозо этувчи кучлардир. Шунинг учун айтилган: “Ақлсизда одоб, одобсизда ақл йўқ”.
Алий розияллоҳу анҳу дейди: “Ҳар бир нарса ақлга муҳтож, ақл эса одобга муҳтож, ақл ва одобдан бошқа ҳар қандай қадр-қийматнинг чегараси бор”.
Ибн Аббос розияллоҳу анҳу айтади: “Одоб талабида бўл, чунки одоб ақлга зиёдалик, мурувватга далил, ёлғизликда улфат, ғарибликда ҳамроҳ, фақирликда мол-давлатдир”.
Ҳасан Басрий раҳимаҳуллоҳдан манфаати энг кўп одоб ҳақида сўралди. Шунда у деди: “Динда фақиҳлик, дунёда зоҳидлик ва зиммангдаги ҳақларни Аллоҳ учун таниш”.
Рашид ЗОҲИД таржимаси,
“Ҳидоят” журналининг 2025 йил 2-сонидан
http://hidoyatuz.taplink.ws
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 