Ro‘zaning mukofoti
Imom Buxoriy rahmatullohi alayh va bir qancha muhaddislar rivoyat qilgan hadisi qudusiyda Alloh taolo: “Odam bolasining ro‘zadan boshqa hamma amali o‘zi uchun, faqat ro‘za Men uchun va uning mukofotini Men – O‘zim berurman” -deydi.
“Sahihul Buxoriy”ning sharhi “Fathul Boriy”da Ibn Hajar Asqaloniy rahmatullohi alayh ushbu hadisi qudusiyning ma’nosini yoritib, undagi muhim o‘nta asl mohiyatni bayon qiladi.
- Bandalarning amallari hammasi yolg‘iz Alloh taolo uchun bo‘lishligi ta’kidlangan bo‘lsada, amallarning ichida “...faqat ro‘za Men uchundir...” -deb xoslanishining sababi, ro‘za ibodatiga riyo (xo‘jako‘rsinlik) aralashmaydi. Ro‘za o‘zini tiyishdan iborat botiniy amal bo‘lgani uchun riyo aralashtirishni imkoni ham bo‘lmaydi. Ro‘zadan boshqa ibodatlar zohiriy amal bo‘lgani uchun riyo aralashish xavf-xatari doim bo‘ladi. Ibodatlarga riyo aralashsa, faqat Alloh taolo uchun ekanligi qolmaydi.
Quydagi hadis bu ma’noni qo‘llab-quvvatlaydi.
عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: "لَيْسَ فِي الصِّيَامِ رِيَاءٌ" رواه البيهقي
Ibn Shihobdan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Ro‘zada riyo bo‘lmaydi” – dedilar. Imom Bayhaqiy rivoyat qilgan.
Ro‘za banda bilan Robbisi orasidagi sirriy amal bo‘lib, o‘ziga xos ibodatdir. Ro‘zadan boshqa hamma amallarda biron bir amalni bajarayotgan shaxs, o‘zgalarning havasi, maqtovi, e’tiborini jalb qilishni istab qoladi. Shuning uchun Alloh taolo amallarning ichida “...faqat ro‘za Men uchundir...” -deb xoslamoqda.
- Bandalarning hamma amallariga mukofotni yolg‘iz Alloh taoloning o‘zi berishi va undan boshqa mukofot beruvchi yo‘q ekanligi aniq bo‘lsada, “...uning mukofotini Men – O‘zim berurman...” –deb xoslanishining sababi ro‘zaning mukofotini yolg‘iz Alloh taoloning o‘zi biladi. Ro‘zaning mukofoti, ajri va savobi hech kimga oshkor qilinmagan, ro‘zadan boshqa amallarning mukofoti miqdori ba’zi insonlarga oshkor qilingan va hadislarda zikr qilingan.
Quydagi hadis bu ma’noni qo‘llab-quvvatlaydi.
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ"مَا مِنْ حَسَنَةٍ عَمِلَهَا ابْنُ آدَمَ إِلَّا كُتِبَ لَهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ إِلَى سَبْعِ مِائَةِ ضِعْفٍ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلَّا الصِّيَامَ فَإِنَّهُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ يَدَعُ شَهْوَتَهُ وَطَعَامَهُ مِنْ أَجْلِي "
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Odam bolasi qilgan yaxshi amallarining savobi o‘n barobardan yetti yuz barobarigacha ko‘paytirib yoziladi. Alloh taolo: “Faqat ro‘za undan mustasno. (ya’ni, ro‘zaning savobi behisob beriladi)Chunki, ro‘za Men uchundir va uning mukofotini Men – O‘zim berurman. U (odam bolasi)ro‘zada shahvati va taomini men uchun tark qilur” – dedilar. Imom Nasaiy rivoyat qilgan.
Ro‘zaning savobi behisob ekaniga quydagi oyati karima ham dalil bo‘ladi.
قال الله تعالى: إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ الزمر: 10
Albatta, sabr qiluvchilarga (oxiratda) mukofatlari behisob berilur.
Ro‘za sabr bilan sayqal topadigan ibodat. Ro‘zador kishi nafsining hohish- istaklarini sabr bilan to‘xtatadi. Sabr qiluvchining mukofoti oyati karimada aytilganidek behisob beriladi.
- Hadisi qudusiyda “...faqat ro‘za Men uchundir...” - deb xoslanishi: “Ro‘za men uchun ibodatlarning eng yaxshisi. Mening huzurimda u boshqa ibodatlardan ustun va muqaddam ibodat” – degan ma’noni ham ifodalaydi.
Ibn Abdu Birr rahmatullohi alayh hadisi qudusiyda “...faqat ro‘za Men uchundir...” deyilishi ro‘za ibodatining fazilatiga kifoya qiladi –deydilar. Go‘yoki, bu ibodatning fazilati borasida ortiqcha ta’rifga zarurat yo‘q.
Quydagi hadis bu ma’noni qo‘llab-quvvatlaydi.
عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي بِعَمَلٍ ينفعني الله به قَالَ عَلَيْكَ بِالصَّوْمِ فَإِنَّهُ لَا مِثْلَ لَهُ رواه النسائي
Abu Umoma roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
U zot: “Ey, Allohning rasuli (sollallohu alayhi va sallam) Alloh taolo u tufayli menga manfa’at beradigan amalning xabarini bering” –dedim.
Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) “Ro‘zani o‘zinga lozim tutgin! Chunki, ro‘zaga barobar keladigan amal yo‘q” – dedilar. Imom Nasaiy rivoyat qilgan.
- 4. “...faqat ro‘za Men uchundir...” – deb Alloh taolo ro‘zani o‘ziga nisbat berishida uni ulug‘lash, qadrini yuksaltirish bor. Bu esa hamma mulk Allohniki bo‘lsada, ka’bani “Baytulloh” deb Alloh taologa nisbat berishga o‘xshashdir.
Zayn ibn Munir rahmatulloh alayh: “Umumiy o‘rinda bir narsaning xoslanishi faqatgina o‘sha narsani ulug‘lash uchun bo‘ladi” –deydilar.
- Alloh taoloning inson tabiatidan farqli o‘laroq suv, taom va boshqa narsalardan behojat ekani uning o‘ziga xos sifatidir. Ro‘za tutgan inson Alloh taoloning sifatiga muvofiq, o‘zini yemoq, ichmoq va boshqa narsalardan behojat bilib Alloh taologa ibodat qiladi. Shuning uchun Alloh taolo: “...faqat ro‘za Men uchundir...” deydi.
Imom Qurtubiy rahmatullohi alayh: “...faqat ro‘za Men uchundir...” hadisining ma’nosi: “Bandalarning amallari o‘zlarining hollariga munosibdir. Faqat ro‘za, Haq taoloning sifatlaridan bir sifatga munosibdir. Alloh taolo “...faqat ro‘za Men uchundir...” deyish bilan go‘yoki, “Ro‘zador mening sifatlarimdan birga ega bo‘lib, menga yaqinlashmoqda” -demoqchi.
- Nafs istaklari yemoq, ichmoq va rohatlanmoq kabi xususiyatlardan behojat bo‘lishi nafaqat Alloh taoloning sifatlaridan biri balki, u farishtalarning ham sifatlaridan hisoblanadi. Shu ma’noda inson ro‘zani go‘yoki farishtalar sifati bilan ado etadi.
- Ro‘za xolis Alloh taolo uchundir, unda inson nafsi uchun ulush, nasiba yo‘q. Ro‘zadan boshqa iodatlarda esa nafsga ulush, nasiba bo‘ladi.
- “...faqat ro‘za Men uchundir...” – deb xoslanishining yana bir ma’nosi ro‘za ibodati Alloh taolodan o‘zga ilohlar uchun bajarilmadi. Namoz, sadaqa, tavof va boshqa ibodatlar turli but sanamlar uchun qilindi. Ro‘za esa faqat Alloh taolo uchun bajarildi.
- “...faqat ro‘za Men uchundir...” – deb xoslanishining yana bir ma’nosi to‘g‘risida Ibn Uyayna rahmatullohi alayh: “Qiyomat kunida bandalar orasidagi haq-huquqlar o‘zaro hukm qilinadi. Ro‘zadan boshqa ibodatlar bandalarning o‘zaro turli zulmlari sabab bir-birlardan olib beriladi. Faqat ro‘zaning ajru savobi saqlanib qolinadi. Oxir oqibat ro‘zaning mukofati jannat bo‘ladi” -deydi.
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ يَقُولُ: سَمِعْتُ أَبَا الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ: "قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: كُلُّ الْعَمَلِ كَفَّارَةٌ، إِلاَّ الصَّوْمَ، وَالصَّوْمُ لِى وَأَنَا أَجْزِى بِهِ. رواه احمد
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Alloh taolo aytadi: hamma amal kaffarotdir. Faqat ro‘za mustasnodir. Chunki, ro‘za Men uchundir va uning mukofotini Men – O‘zim berurman.” – dedilar. Imom Ahmad rivoyat qilgan.
Ro‘zadan boshqa solih amallar qiyomat kunida insonning dunyoda qilgan xato va kamchiliklarni kaffarot bo‘lishi uchun xizmat qilish ehtimoli bo‘ladi. Faqat ro‘za ibodati saqlanib qoladidi. Ro‘zaning ajru savobi xato va kamchiliklarni kaffaroti uchun behuda ketmaydi.
10. Ro‘za botiniy amal bo‘lgani uchun oshkor bo‘lmaydi, farishtalar uni qayd qilmaydi. Agar oshkor bo‘lganda farishtalar boshqa amallarni yozganidek ro‘zani ham yozar edi. Shuning uchun Alloh taolo “faqat ro‘za Men uchundir” -deydi.
Bu fikrni aytuvchi Ibn Arabiy rivoyat qilgan boshqa bir hadisi qudusiyni dalil qilib keltiradi. Hadisi qudusiyda Alloh taolo aytadi: “Ixlos sirlarimdan bir sirdir. Uni yaxshi ko‘rgan bandalarimning qalbiga solaman. Undan farishta ham xabardor bo‘lmaydi, xabardor bo‘lsa, uni yozar edi. Shayton ham xabardor bo‘lmaydi, xabardor bo‘lsa, u fasod qilar edi”-deydi.
Ro‘za ham ixlos kabi sirriy ibodat. Ibodatlardagi ixlosni Alloh taolodan o‘zga hech kim bilmagani kabi, ro‘zani ham hech kim bilmaydi.
Ibn Hajar Asqaloniy rahmatullohi alayh mazkurlarni zikr qilib, bularning ichida birinchi, ikkinchi,sakkizinchi va to‘qqizinchisi boshqalarga nisbat e’tiborli va yorqinroq ekanligini qayd qiladilar.
Jaloliddin Xolmo‘minov
“Ko‘kaldosh” o‘rta m axsus bilim yurti mudarrisi
Kamolingni ko‘rish istayman!
Alhamdulillah, ne’matlar ichra yashayapmiz. Deyarli ko‘pchilik insonlar bolalar tarbiyasi masalasida bir xil o‘yda: farzandlarim ilmli, solih, yetuk insonlardan ayniqsa “qori” bo‘lsa deb orzu qilishadi. Bu orzusiga hamma har xil qadam tashlaydi. Insonlar uch toifaga bo‘linadi bu borada:
1. Alloh taoloning aytganlarini bajarishlikda jiddu jahd qilgan, ilm yo‘liga tushgan, izlanish, go‘zal ta’lim-tarbiyali bo‘lishga intilib, farzandlarini ham shu yo‘lga yetaklaydi;
2. O‘zi Allohning aytganlarini qilmaydi-yu ammo farzandlarini ilm olib, kamolga yetishi uchun mol-dunyosini ayamaydi;
3. O‘zi ham Alloh taoloni aytganlarini bajarishlikda amal qilmaydi, farzandlarini ham bunga chaqirmaydi.
Siz yuqoridagilarni qaysi biriga kirasiz? Albatta, uch toifadan biri sizniki. Bularni qisqacha ochiqlab o‘rganib chiqamiz.
Birinchisi – maqtalgan, dunyo va oxirat saodati xaridori, Alloh taoloning Jamoli va Jannatidan umidvor mo‘min odamning hayot yo‘li. Ular mana shu yo‘lda bardavom bo‘lishlari uchun Alloh taoloning O‘zi o‘rgatgan duolar ila munojotda bo‘ladi. Qur’oni karimda shunday marhamat qilinadi: “Parvardigorim, meni va zurriyotimdan (bo‘lgan bolalarimni) namozni to‘kis ado etuvchi qilgin. Parvardigoro, duoimni qabul ayla” (Ibrohim surasi, 40-oyat).
Farzand ko‘z o‘ngida ota yoki onaning go‘zal amallar bilan band bo‘lishi unga eng ta’siri ko‘p bo‘lgan jihatlardan biridir. Avvalo bolaga Alloh va Rasulini tanitish, nima uchun yaratilganligimizni tushuntirish hamda buyruq va qaytariqlarni yaxshilab o‘rgatish zarur. Shariat amallarini ota-ona o‘zi yaxshilab anglab, farzandiga singdirishi shart. Zero, Alloh taolo solih amal qilgan bandalariga abadiy Jannatni va’da qilgan. Bu haqda Qur’oni karimning bir nechta suralarida bashoratlar berilgan.
Alloh taolo bunday marhamat qiladi: “Albatta, iymon keltirib, yaxshi amallar qilgan va Rabbilariga bo‘ysunganlar ana o‘shalar jannat ahlidir. Ular u yerda abadiy qolurlar” (Hud surasi 23-oyat).
Alloh taoloni aytganini qilgan bandalarga dunyoda ham tirikchiligida kenglik beradi. Yaxshi amallarning mukofoti nafaqat oxiratda balki bu dunyoda ham berilishi aytilgan. Qur’oni karimda Alloh taolo mo‘min va mo‘minalarga xushxabar aytgan:
“Erkakmi yo ayolmi – kimda-kim mo‘min bo‘lgan holida biron yaxshi amal qilsa, bas, Biz unga pokiza hayot ato eturmiz...” (Nahl surasi, 97-oyat).
Ikkinchisi – Har bir ota-ota farzandini kamolini ko‘rishni xohlaydi. Bilingki, o‘zingiz Allohning chaqirig‘iga “labbay” demas ekansiz ular ham sizlarning chaqirig‘ingizga ijobiy javob qaytarmaydi. Ular uchun sarflagan pullaringiz havoda titilgan jun kabi har qayoqqa beiz ketib qoladi. Bola birinchi ta’lim tarbiyani ota-onasidan yoki birisidan oladi. Albatta, oila boshlig‘i bo‘lgan ota pul topishga, oilani ta’minlashga mas’ul. Ona esa uy ishlari, bola tarbiyasiga ko‘proq mas’uldir. Agar ular o‘z vazifalarini bajarmas ekan, tizim ishdan chiqadi. Ulardagi vazifalarni bir-biriga almashtirib qo‘yilsa, ham bu chora bo‘lolmaydi. Bu holatda ota-ona bir-birlarini qo‘llab-quvvatlab, so‘zlari bir joydan chiqishi kerak. Aksincha farzandlar oldida er ayolining xatolarini muhokama qilib, jirkib, haqoratlab tursa, bu narsa bola ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bolaning ilmlarni o‘zlashtirolmasligiga oilaviy muhit ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Biz farzandlarimizdan kutayotgan yutuqlarni hali ham kutib o‘tirganimizning sababi behudaliklarning hayotimizda ortishi. Ko‘p kuzatuvlarimiz natijasi shuni tasdiqlaydiki, bola tarbiyasidagi oqsoqliklarning ilk sababchisi telefondir. Ota-ona farzandlari ko‘z o‘ngida bebaho vaqtlarini soatlab telefon ilovalariga baxshida etishmoqda. Kattalarning har bir harakatidan ulgu andoza olish farzandga hech bir qiyinchiliksiz singadi.
Men to‘satdan bir jarayonni kuzatib hayratlandim. Befarzand ota-onalar muolajalari ichida onani homiladorlikka tayyorlash jarayoni bo‘larkan. Bunda ota-onaning butun tahlillari ko‘zdan kechirilib, unga dori darmon muolajalari boshlanilib, bu jarayon 3-4 bosqichda olib borilar ekan. Qarang, ota-ona bo‘lish uchun qanday jiddiy urinishlar. Homiladorlikdan oldin ona jismining o‘ta qattiq nazoratga olinishi. Bu albatta, kerakli hol. Ammo bunga onaning ruhiy holati ham jismini tayyor bo‘lishidanda muhim omillardandir. Farzandli bo‘lishdan ilgari ruhan ham jismonan tayyor bo‘ladigan bo‘lsak, bola dunyoga kelgach, bizning mas’uliyatimiz yana ortsa ortadiki kamaymaydi. Xalqimizda shunday maqol bor: “Nima eksang, shuni o‘rasan”.
Alloh taolo Qur’oni karimda mo‘minlarning qaysi fazilatga ega bo‘lganlari najot topishligi, kimlar Firdavs jannatiga voris bo‘lib o‘sha yerda mangu qolishlarini aytgan oyati karimada bir jihat alohida ta’kidlangan: “Ular behuda (so‘z va amallardan) yuz o‘giruvchilardir” (Mo‘minun surasi, 3-oyat).
Bandlarimizdagi ikkinchi toifani ochiqlashga qaytsak, xo‘p o‘zi amal qilmagan holda bolaga sarmoya tikkan ota-otalar umuman natijasiz qolishining asosiy sabablarini o‘rganib olsak. Pul hamma narsani hal qiladi degan o‘y xato. Qattiq (kontrol) va tergash kerak bolaga. Bolani vaqtini to‘g‘ri taqsimlash birinchi galdagi masaladir. Uyqu rejimi, dars qilish soatlari, ko‘chada o‘ynab kelish uchun belgilangan vaqtlar onaning kuzatuvidan chetda qolmasligi kerak. Bola tungi soat 01-02 da uxlasa, darsni xayolini parishon holda bajarsa, ko‘chada 4-5 soatlab o‘ynasa, qorni ochgani uchungina uyga kirsa, onaga gap qaytarganda ota bunga e’tiroz bildirmasa, yosh bo‘lishiga qaramasdan onani mensimasa va bunga ota yo‘l qo‘yib bersa, boladan qanday ijobiy narsa kutish mumkin? Hech narsa!!!
Ota-ona farzandlarga namuna bo‘lmasligining zarari ularga so‘z bilan ta’sir o‘tkazish qiyinlashadi. Masalan namoz o‘qish, halol rizq topish, gunohlardan tiyilishga amal qilmasa, farzandlar ham buni oddiy hol deb qabul qiladi. Mabodo o‘sha amallarga buyursangiz, “Otam-onam aytganlarini o‘zlari qilmaydiku” deb o‘ylaydi.
Farzandlarni qalbi va ruhiyati daraxtga o‘xshaydi. Iymon, Allohga taqvo uning ildizidir. Agar ota-ona bu ildizlarni sug‘orishga e’tibor bermasa, ya’ni diniy tarbiya bilan shug‘ullanmasa bu daraxt zaif o‘sadi va turli gunohlar shamolida tezgina sinib ketishi mumkin.
Alloh taolo Qur’oni karimda: “Ey iymon keltirganlar! O‘zingizni va ahli ayolingizni yoqilg‘isi odamlar va toshlardan bo‘lgan do‘zahdan saqlang. Uning ustida qo‘pol va darg‘azab farishtalar bo‘lib, ular Allohning buyruqlariga isyon qilmaslar va buyurilgan ishni bajaradilar” (Tahrim surasi, 6-oyat). Bu oyat ota-onalarga o‘z oilasini do‘zaxdan saqlashga bo‘lgan mas’uliyatini eslatadi.
Yaxshi niyatda unga ilm o‘rgatdingiz, tili kalimalarni aytib beradiyu, axloqdan asar ham yo‘q. Qur’oni karimni yoddan aytib beradiyu, ota-ona haqlarini rioyasini qilmaydi. Atrofdagilarga badxulqligi bilan doim aziyat beraveradi. Xulq ilmdan ustun turadi. Xulksiz ilmdan faqat zalolatga botish, gunohlarga sho‘ng‘ish bor. Farzandni avvalo go‘zal xulqli “inson” qilib tarbiyalashimiz kerak. Undan keyingina ilm bilan zeb beramiz.
Uchinchi – toifadagi odamlarning o‘zlari ham farzandlari ham oxir oqibatlari nima bo‘lishi hammamizga ayon. Barcha amallari bu dunyoning o‘zida qolib ketadi.
Alloh taolo aytadi: “Kim Mening zikrimdan yuz o‘girsa, albatta, uning uchun tang hayot bo‘lur. Va qiyomat kuni uni ko‘r holida tiriltiramiz. U “Rabbim, nimaga meni ko‘r qilib tiriltirding. Axir men ko‘ruvchi edim-ku”, degan edi. (Alloh) aytdi: “Shunday. Senga mo‘jizalarimiz kelganida ularni unutding, bugun sen ham ana shunday unutilasan” (Toha surasi, 124–125–126-oyatlar).
Ortiqcha izohlarga hojat yo‘q. Alloh bu toifaga tushib qolishdan, zurriyotlarimizdan ham shundaylar chiqishidan O‘zi asrasin. Barchalarimizni O‘zi go‘zal isloh qilsin.
Aziza RAHMATOVA
Samarqand tumani bosh otinoyisi
